ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ମହାର୍ଷି ପରାଶର ମୈତ୍ରେୟଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱର ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଏବଂ ପ୍ରଳୟ ବିଷୟରେ ଗଭୀର ଉପଦେଶ ଦେଲେ। ସେ କହିଲେ: ଚତୁର୍ବିଧ ଭାବରେ ବିଷ୍ଣୁ ସୃଷ୍ଟିରେ ଅବତରଣ କରନ୍ତି—ସମୟ ତାଙ୍କର ତୃତୀୟ ଅଂଶ, ସମସ୍ତ ଜୀବ ତାଙ୍କର ଚତୁର୍ଥ ଅଂଶ, ଏହି ଭାବରେ ଚତୁର୍ବିଧ ରୂପରେ ସେ ପ୍ରକୃତିର ରଜୋଗୁଣରେ ବିଶ୍ୱରେ ବ୍ୟାପିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏକ ଅଂଶରେ ବିଷ୍ଣୁ ସ୍ଥିତି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ଅନ୍ୟ ଏକ ଅଂଶରେ ସେ ମନୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାର ରୂପ ଧରନ୍ତି; ଅନ୍ୟ ଏକ ଅଂଶରେ ସମୟ ରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି; ଅନ୍ୟ ଏକ ଅଂଶରେ ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବ୍ୟାପିତ ହୋଇ ତାଙ୍କର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ଭାବରେ ସତ୍ୱଗୁଣରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ, ତାମସ ଗୁଣ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି, ଅଜନ୍ମ ଭଗବାନ ଏକ ଅଂଶରେ ରୁଦ୍ର ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। ଅନ୍ୟ ଅଂଶରେ ଅଗ୍ନି, ଯମ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାର ରୂପ ଧରନ୍ତି; ଏକ ଅଂଶ ସମୟ ରୂପ, ଅନ୍ୟ ଅଂଶ ସମସ୍ତ ଜୀବ ରୂପ। ଏଭଳି, ନାଶ କାଳେ ମହାତ୍ମାଙ୍କର ଚତୁର୍ବିଧ ବିଭାଜନ ସମସ୍ତ କାଳରେ ପ୍ରବଳ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ। ସୃଷ୍ଟିର କାରଣ ହେଉଛନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମା, ଦକ୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତା, ସମୟ ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବ; ଏହି ସମସ୍ତ ହରିଙ୍କର ଶକ୍ତି, ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟିର କାରଣ। ବିଷ୍ଣୁ, ମନୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତା, ସମୟ ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବ—ଏହି ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର, ବିଶ୍ୱ ସ୍ଥିତିର କାରଣ। ବିନାଶ ପାଇଁ ଚତୁର୍ବିଧ ଶକ୍ତି ହେଉଛି ରୁଦ୍ର, ସମୟ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଭଳି ଦେବତା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବ। ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭ ଓ ମଧ୍ୟ କାଳରେ, ପ୍ରଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମା, ମାରିଚି ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତା, ଏବଂ ଜୀବମାନେ। ଆରମ୍ଭରେ ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ପରେ ମାରିଚି ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସନ୍ତାନ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ପ୍ରତି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଜୀବ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ସମୟ ବିନା, ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ଜୀବର ଅଧିପତିମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବ ମଧ୍ୟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହି ଭାବରେ, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଚତୁର୍ବିଧ ବିଭାଜନ ବ୍ୟାପିତ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ। ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁଣରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେହି ସମସ୍ତ ହରିଙ୍କର ଶରୀର ଅଟୁଟ ଭାବରେ ଅଛି। ଯେଉଁ ଜୀବ, ଚଳାୟମାନ କିମ୍ବା ଅଚଳ, ନାଶ ହୁଏ, ସେହି ନାଶର ରୂପ ଜନାର୍ଦନଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଆକାର ଅଟୁଟ ଅଛି। ଏହିପରି, ଜନାର୍ଦନ ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସ୍ଥିତିକର୍ତ୍ତା ଏବଂ ବିନାଶକର୍ତ୍ତା। ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ତିନି ଭାବରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ, ଗୁଣର କ୍ରିୟାନୁସାରେ; କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଉତ୍ତମ ସ୍ଥିତି ଗୁଣମାନେ ପାରି ନାହିଁ, ଅତିଶୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। ସେହି ସ୍ଥିତି ଜ୍ଞାନରୁ ଗଠିତ, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପିତ, ସ୍ୱ-ଜ୍ଞାନରୁ ଉପଜିତ, ତୁଳନାହୀନ; ଏହି ମହାତ୍ମାର ଚତୁର୍ବିଧ ରୂପ ଅଛି, ଯାହା ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳ ସ୍ୱରୂପ। ମୈତ୍ରେୟ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: ମୁଁ ଚାହୁଁଛି, ଏହି ବ୍ରହ୍ମର ଚତୁର୍ବିଧ ଭାବ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ସ୍ଥିତି କ’ଣ, ତୁମେ ଠିକ୍ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର। ପରାଶର କହିଲେ: ମୈତ୍ରେୟ, କାରଣ, ଉପାୟ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି, ଯାହା ଜନ ନିଜ ପାଇଁ ସାଧନ କରେ। ମୁକ୍ତି ଚାହୁଁଥିବା ଯୋଗୀ ପାଇଁ ଉପାୟ ହେଉଛି ପ୍ରାଣାୟାମ ଓ ଅନ୍ୟ ସାଧନ; ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ଉତ୍ତମ ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହାରୁ ପୁନଃ ଫେରିବା ନାହିଁ। ମୁକ୍ତିର ସାଧନ ପାଇଁ ଯୋଗୀଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଏହି ବ୍ରହ୍ମର ପ୍ରଥମ ବିଭାଜନ; ମୁକ୍ତି ଲକ୍ଷ୍ୟ ଉପରେ ଯୋଗୀଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗ; ଯେଉଁଠାରେ ଉପାୟ ଓ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ବ୍ୟତିକ୍ରମ ନାହିଁ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଜ୍ଞାନ ତୃତୀୟ ଭାଗ। ଏହି ତିନି ଜ୍ଞାନର ବିଶେଷତା ନିରାକରଣ ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଆତ୍ମାର ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଏ। ଏହି ସ୍ଥିତି କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ, ବର୍ଣ୍ନନାର ଉପରେ ନାହିଁ, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପିତ, ତୁଳନାହୀନ, ସ୍ୱ-ଜ୍ଞାନର ଉପାଦେୟ, ଏବଂ କେବଳ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଲକ୍ଷଣରେ ଅଛି। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଶାନ୍ତ, ନିର୍ଭୟ, ଶୁଭ୍ର, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ବୋଧ, ନିର୍ଭର ନାହିଁ; ଏହି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଜ୍ଞାନ, ବ୍ରହ୍ମ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଏଠାରେ, ଜ୍ଞାନ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ଯୋଗୀ ପ୍ରଳୟରେ ଲିନ ହୁଅନ୍ତି; ସେ ବାହ୍ୟ ଜଗତର ଆକର୍ଷଣ ଛାଡି ଅବିଜ ଧ୍ୟାନରେ ବିଲିନ ହୁଅନ୍ତି। ଏହିପରି, ବିଷ୍ଣୁ ନାମକ ଉତ୍ତମ ସ୍ଥିତି ଶୁଭ୍ର, ନିତ୍ୟ, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପିତ, ଅବିନାଶୀ, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ତ୍ୟାଗରୁ ମୁକ୍ତ। ଯେଉଁ ବ୍ରହ୍ମ ଯୋଗୀ ଲାଭ କରନ୍ତି ଏବଂ ଯାହାରୁ ପୁନଃ ଫେରିବା ନାହିଁ, ସେ ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍କର୍ମ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହୁଏ, ଦୁଃଖ ଶେଷ ହୁଏ, ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପବିତ୍ରତା ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ଦୁଇ ରୂପରେ ଅଛି: ରୂପବନ୍ତ ଓ ଅରୂପ; ଏହି ହେଉଛି ନାଶୀ ଓ ଅନାଶୀ, ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବ୍ୟାପିତ। ଅନାଶୀ ହେଉଛି ଉତ୍ତମ ବ୍ରହ୍ମ; ନାଶୀ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଜଗତ। ଅଗ୍ନିର ରଶ୍ମି ଏକ ସ୍ଥାନରୁ ବିସ୍ତାର ହୁଏ, ଏହିପରି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଉତ୍ତମ ବ୍ରହ୍ମର ଶକ୍ତି। ଏହି ଶକ୍ତିରେ ନିକଟତା ଓ ଦୂରତା ଅନୁସାରେ ଅଧିକ କିମ୍ବା କମ୍ ବିଭେଦ ଦେଖାଯାଏ; ରଶ୍ମିରେ ଯେପରି, ଏହିପରି ଶକ୍ତିର ବିଭେଦ। ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବା—ଏହି ବ୍ରହ୍ମର ମୁଖ୍ୟ ଶକ୍ତି; ଏଠାରୁ ଦେବତା ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଏଠାରୁ ଦକ୍ଷ ଭଳି ଅପର ଦେବତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ପରେ ମନୁଷ୍ୟ, ଗାଁଠିଆ ଜନ୍ତୁ, କୁନ୍ଦିଆ ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ, ମୃଗ, ଏବଂ ଉଦ୍ଭିଦ, ଜାଡ଼ି, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅଧମ ଓ ଅଧମ ଜନ୍ତୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହି ଅନାଶୀ, ନିତ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ, ମହାର୍ଷିମାନେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି; ଏହି ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଜନ୍ମ ଏବଂ ବିନାଶ ଅଟୁଟ ଅଛି। ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଷ୍ଣୁ ଉତ୍ତମ ବ୍ରହ୍ମର ରୂପ; ଯୋଗୀମାନେ ତାଙ୍କର ଶାରୀରିକ ରୂପକୁ ଯୋଗ ଆରମ୍ଭ କରି ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି। ଏହି ହେଉଛି ମହାୟୋଗ, ମୂଳ ସହିତ ଅଟୁଟ; ଯେଉଁଠାରେ ମନ ଉତ୍ତେଜନାହୀନ ଏବଂ ଯଥାଯଥି ଏକାଗ୍ର, ସେଠାରେ ଉପଲବ୍ଧି ହୁଏ। ସେ ଉତ୍ତମ, ବ୍ରହ୍ମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତି ପରେ ତୁରନ୍ତ ଅଛନ୍ତି; ଶାରୀରିକ ବ୍ରହ୍ମ, ହରି, ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମର ସାର।