ଏହି ପବିତ୍ର କଥାରେ, ମହାର୍ଷି ପରାଶର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ ମାଇତ୍ରେୟଙ୍କୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବାରେ କହିଲେ—ଏହି ପୃଥିବୀ, ଏହାର ସାତଟି ଦ୍ୱୀପ ଓ ନଗରଗୁଡ଼ିକ, ନିତିର ଅନୁସାରେ ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ-ଅନ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରକ୍ଷିତ ଅଛି। ଏହି ସମସ୍ତ ରାଜାମାନେ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜନ୍ୟମାନେ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ରକ୍ଷା ନିମିତ୍ତେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମହାତ୍ମା ଅଂଶ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଛନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଆଗକୁ ଆସିଛନ୍ତି, ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ଆସିବେ, ଏବଂ ଏବେ ଅଛନ୍ତି—ସମସ୍ତ ଭୂତପତିମାନେ, ଦ୍ୱିଜ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ମହାପ୍ରଭୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଂଶ ଅଟୁଟ ଅଛି। ଦେବତାମାନଙ୍କର ଅଧିପତି, ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କର ଅଧିପତି, ଦାନବମାନଙ୍କର ଶାସକ, ମାଂସାହାରୀ ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କର ଅଧିପତି—ସମସ୍ତେ ଏହି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଂଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ପଶୁମାନଙ୍କର ଅଧିପତି, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଅଧିପତି, ମାନବ, ସର୍ପ, ନାଗମାନଙ୍କର ଅଧିପତି, ଗଛ, ପାହାଡ଼, ଗ୍ରହମାନଙ୍କର ଅଧିପତି—ଏହି ସମସ୍ତ ଅତୀତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଟୁଟ ଭାବେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଂଶରୁ ଜନ୍ମିଛନ୍ତି। ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ହରି ଛଡ଼ା, ଏହି ଜଗତକୁ ନିୟମରେ ରକ୍ଷା କରିବାର ଶକ୍ତି କେହି ନାହିଁ। ଏହି ନିର୍ମଳ ଆଦିଦେବ, ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଜଗତକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି, ଏହାକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଏବଂ ଶେଷରେ ନାଶ କରନ୍ତି—ରଜ, ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣର ଆକାର ନେଇ। ସୃଷ୍ଟିରେ ଚାରିପ୍ରକାର ଆକାର ନେଇଥିବା ବିଷ୍ଣୁ, ରକ୍ଷାରେ ଚାରି ରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଏବଂ ନାଶରେ ଚାରି ଆକାର ନେଇ ଜନାର୍ଦନ ଏହି ଜଗତକୁ ବିଲୟ କରନ୍ତି। ଏକ ଅଂଶରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଅଜର ଆକାର ନେଇ ପ୍ରକଟିତ, ଅନ୍ୟ ଅଂଶରୁ ମାରିଚି ଓ ଅନ୍ୟ ଭୂତପତିମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ। ତୃତୀୟ ଅଂଶ ହେଉଛି କାଳ, ଏବଂ ଚତୁର୍ଥ ଅଂଶ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଜୀବ; ଏହିପରି ବିଷ୍ଣୁ ସୃଷ୍ଟିରେ ଚାରି ଆକାର ଧାରଣ କରି ସୃଜନଶୀଳ ଗୁଣ ପ୍ରକଟ କରନ୍ତି। ଏକ ଅଂଶରୁ ବିଷ୍ଣୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟ ଅଂଶରୁ ମନୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଆକାର ନେନ୍ତି, ତୃତୀୟ ଅଂଶ କାଳ ଆକାରରେ, ଚତୁର୍ଥ ଅଂଶ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହି ଏହାଙ୍କୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ସମସ୍ତ ଜଗତର ପରମପୁରୁଷ ଭାବେ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି। ବିଲୟ ସମୟରେ ତମୋଗୁଣ ଉପରେ ଭରସା କରି, ଅଜ ଭଗବାନ ଏକ ଅଂଶରେ ରୁଦ୍ର ଆକାର ନେନ୍ତି। ଅନ୍ୟ ଅଂଶରେ ଅଗ୍ନି, ଯମ ଓ ଅନ୍ୟ ଆକାର, ଏକ ଅଂଶ କାଳ ଆକାର, ଅନ୍ୟ ଅଂଶ ସମସ୍ତ ଜୀବ ଆକାରରେ ଅଟୁଟ ଅଛି। ଏପରି ଚାରି ଆକାରରେ ମହାତ୍ମା ବିଷ୍ଣୁ ନାଶ କରନ୍ତି, ଏହି ବିଭାଗ ସମୟ ସମୟରେ ଲାଗୁ ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମା, ଦକ୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ, କାଳ ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବ—ଏହି ସମସ୍ତ ହରିଙ୍କ ଶକ୍ତି, ଜଗତ ସୃଷ୍ଟିର ଉତ୍ପାଦକ। ବିଷ୍ଣୁ, ମନୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ, କାଳ ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବ, ଦ୍ୱିଜ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶକ୍ତି ଯାହା ଜଗତର ରକ୍ଷାର କାରଣ। ରୁଦ୍ର, କାଳ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଜୀବ—ଏହି ଚାରି ଆକାର ଜନାର୍ଦନଙ୍କ ବିଲୟ ବିଭାଗ। ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ମଧ୍ୟ ଓ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଦ୍ୱିଜ, ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମା, ମାରିଚି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭୂତପତିମାନେ ଏବଂ ଜୀବମାନେ ମିଶି। ଆରମ୍ଭରେ ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ପରେ ମାରିଚି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ସମୟ ସମୟରେ ଜୀବମାନେ ଜନ୍ମିଥାନ୍ତି। ସମୟ ଛଡ଼ି ବ୍ରହ୍ମା ଏହି ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ଭୂତପତିମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହି ବିଭାଗ ରକ୍ଷାରେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଶିଖାଯାଇଛି, ଏବଂ ମୈତ୍ରେୟ, ବିଲୟରେ ମଧ୍ୟ ଚାରି ଆକାର ଲାଗୁ ହୁଏ। ଯେଉଁ କୌଣସି ଜୀବ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥାଏ, ଦ୍ୱିଜ, ସେହି ସମସ୍ତ ଭାଗ ହରିଙ୍କ ଶରୀର ଭାବେ ଗଣିତ। ଯେଉଁ କୌଣସି ଜୀବ, ଚଳ ଅଥବା ଅଚଳ, ନାଶ ହେଉଥିବା ସମୟରେ, ମୈତ୍ରେୟ, ସେହି ନାଶକ ଆକାର ଜନାର୍ଦନଙ୍କ ଉଗ୍ର ରୂପ। ଏହିପରି, ଜନାର୍ଦନ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ରକ୍ଷକ ଓ ନାଶକ। ସୃଷ୍ଟି, ରକ୍ଷା ଓ ବିଲୟ ସମୟରେ ତିନି ଆକାରରେ ବିକାଶ ପାଏ, ଗୁଣର କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ; କିନ୍ତୁ ଏହାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥା ଗୁଣରୁ ଉପରେ, ମହାତ୍ମା। ଏହା ଜ୍ଞାନମୟ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସ୍ୱୟଂ-ଜ୍ଞାନୀ, ଅପୂର୍ବ; ଏହି ମହାତ୍ମା ଚାରି ଆକାରରେ ଅଟୁଟ ଅଛି, ଯାହା ପରମାତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ। ମୈତ୍ରେୟ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—ଓ ମୁନି, ଏହି ବ୍ରହ୍ମା ଆକାରର ଚାରି ଭାଗ ଏବଂ ପରମ ଅବସ୍ଥା ଉଚିତ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର। ପରାଶର ଉତ୍ତର ଦେଲେ—ମୈତ୍ରେୟ, କାରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି, ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଉପାୟ ଓ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରାପ୍ତି ନିମିତ୍ତେ ଯେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଅଛି, ତାହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି। ଯୋଗୀ ମୋକ୍ଷ ଚାହେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଉପାୟ ହେଉଛି ପ୍ରାଣାୟାମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ; ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ପରମ ବ୍ରହ୍ମା, ଯାହାରୁ ଫେରିବା ନାହିଁ। ଯୋଗୀଙ୍କ ମୋକ୍ଷ ଉପାୟ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଭିତି, ମୁନି, ସେହି ଏହି ବ୍ରହ୍ମା ଆକାରର ପ୍ରଥମ ଭେଦ। ଯୋଗୀ ଯେଉଁ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ନିମିତ୍ତେ ଚାହେ, ତାହାର ଭିତି ହେଉଛି ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଜ୍ଞାନ, ଯେଉଁଠାରେ ଉପାୟ ଓ ଲକ୍ଷ୍ୟର ଭେଦ ନାହିଁ, ତାହା ତୃତୀୟ ଭାଗ। ଏହି ତିନି ଭିନ୍ନ ଜ୍ଞାନର ବିଶେଷତା, ମୁନି, ନିରାକରଣ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ, ଯେପରି ସ୍ୱରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହା କ୍ରିୟାହୀନ, ବର୍ଣ୍ନନାହୀନ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଅପୂର୍ବ, ସ୍ୱୟଂ-ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ, ଏବଂ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ତାର ଚିହ୍ନ। ଏହା ଶାନ୍ତ, ନିର୍ଭୟ, ଶୁଦ୍ଧ, ଅବିଗ୍ନେୟ, ନିର୍ଭରିତାହୀନ; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଏହି ଜ୍ଞାନ, ଜ୍ଞାନମୟ, ବ୍ରହ୍ମା ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ। ଏଠାରେ, ଜ୍ଞାନର ଅନ୍ତରେ, ଯୋଗୀମାନେ ବିଲୟରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ସଂସାରର ଆକର୍ଷଣ ତ୍ୟାଗ କରି, ଅଂକୁରହୀନ ସମାଧି ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଦ୍ୱିଜ। ଏହିପରି, ବିଷ୍ଣୁ ନାମକ ପରମ ଅବସ୍ଥା ଶୁଦ୍ଧ, ନିତ୍ୟ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଅବିନାଶୀ, ସମସ୍ତ ତ୍ୟାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ।