ମୈତ୍ରେୟଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ପ୍ରସ୍ନ ଉଠିଲା, “ହେ ମହାମୁନି, ଆପଣ ଦେବତାମାନେ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି ବିଷୟରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ କହିଛନ୍ତି, ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଏକେକ ଅଂଶ ବିସ୍ତୃତରେ ଶୁଣିବାକୁ ଆମେ ଇଚ୍ଛା କରୁଛୁ।” ତାହା ପରେ ପାରାଶର ଋଷି କହିଲେ, “ପୂର୍ବ କର୍ମରେ ଯେଉଁମାନେ ଆକୃତି ନେଇଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ, ସେମାନେ ସେହି କୀର୍ତ୍ତିରେ ବନ୍ଧି ରହନ୍ତି ଓ ସୃଷ୍ଟିର ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ସମାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ସୃଷ୍ଟିରେ ଚାରି ପ୍ରକାରର ପ୍ରଜା ରହିଛି—ଅଚଳ (ଉଦ୍ଭିଦ), ଜନ୍ତୁ, ଦେବତା ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ବ୍ରହ୍ମା। ବ୍ରହ୍ମା ମନରେ ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଚିନ୍ତା କରି ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ। ସେ ଚାରି ପ୍ରକାର ଦେବତା, ଦାନବ, ପିତୃଗଣ ଓ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଚାହିଲେ ଓ ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ନିଜକୁ ଏକତ୍ର କଲେ। ଏହି ଏକତା ସମୟରେ ତାଙ୍କ ଶରୀରରେ ତମୋଗୁଣ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା। ପ୍ରଥମେ, ତଳ ଅଂଶରୁ ଦାନବମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଏହି ତାମସିକ ଆକୃତିକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ ଓ ସେ ଆକୃତି ରାତି ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେଲା। ପୁନି ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଅନ୍ୟ ଆକୃତି ଧାରଣ କରି ସେ ସାନ୍ତ୍ୱାନା ଅନୁଭବ କଲେ ଓ ତାଙ୍କ ମୁଖରୁ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣ ପ୍ରଧାନ ଦେବତାମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ସେ ଏହି ଆକୃତିକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ ଓ ସେ ଆକୃତି ଦିନ ହେଲା। ଏହିପରି, ଦାନବମାନେ ରାତିରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦେବତାମାନେ ଦିନରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ତା’ପରେ ସେ ସତ୍ତ୍ୱମୟ ଅନ୍ୟ ଦେହ ଧାରଣ କଲେ ଓ ଏହାକୁ ପିତୃ ଭାବିଲେ। ଏଠାରୁ ପିତୃମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ସେ ଏହି ଆକୃତିକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ ଓ ଏହି ଆକୃତି ସନ୍ଧ୍ୟା ହେଲା, ଯାହା ଦିନ ଓ ରାତି ମଧ୍ୟରେ ଅଛି। ଏହି ପରେ ସେ ରଜୋଗୁଣମୟ ଦେହ ଧାରଣ କଲେ ଓ ଏଠାରୁ ତୀବ୍ର ରଜସରୁ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ସେ ଏହି ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ ଓ ଏହି ଦେହ ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା ହେଲା, ଯାହା ପୂର୍ବାହ୍ନ ସନ୍ଧ୍ୟା ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଏହି ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା ସମୟରେ ମନୁଷ୍ୟ ଓ ପିତୃମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି। ଏହି ଚାରିଟି ଆକୃତି—ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା, ରାତି, ଦିନ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟା—ଏହିମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରୀରର ଅଂଶ ଏବଂ ତିନି ଗୁଣ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ। ପୁନି ବ୍ରହ୍ମା ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ରଜସ୍ମୟ ଦେହ ଧାରଣ କଲେ, ଏଠାରୁ ଭୁକ୍ତି ଓ ତାହାରୁ କାମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏହି ଭୁକ୍ତି ଓ ତୃଷ୍ଣାର ଅନ୍ଧକାରରେ ବ୍ରହ୍ମା ଅଜାତ ଓ ଦାଢ଼ିଆଳା ଜୀବମାନେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଯେଉଁମାନେ ‘ଏହି କାମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏହାକୁ ରକ୍ଷା କର’ କହିଲେ, ସେମାନେ ରାକ୍ଷସ ନାମେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ଅନ୍ୟମାନେ ‘ଆମେ ଖାଇବା’ କହିଲେ, ସେମାନେ ଯକ୍ଷ ହେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଏହାକୁ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କ ଚୁଲି ପଡ଼ିଗଲା। ସେଇ ପଡ଼ିଥିବା ଚୁଲିରୁ ସର୍ପମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ତେଣୁ ସେମାନେ ‘ପତିତ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପୁନି, କ୍ରୋଧରେ ବ୍ରହ୍ମା କ୍ଷୁଦ୍ର ଓ ମାଂସଭୋଜୀ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ଜୀବମାନେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଧ୍ୟାନ କରିଥିବା ବେଳେ ତାଙ୍କ ଦେହରୁ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଯେଉଁମାନେ ବାଣୀକୁ ପିଇଥିଲେ। ସେଉଁଠାରେ ଅପ୍ସରାମାନେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହିପରି ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ଅନେକ ପକ୍ଷୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ଛାତିରୁ ପକ୍ଷୀ, ମୁଖରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପ୍ରାଣୀ, ଉଦରରୁ ଗୋ-ପଶୁ, ପାଶ୍ୱଦେଶରୁ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ପାଦରୁ ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ଗଧା, ବନ୍ୟ ଗୋ, ମୃଗ, ଉଠ, ଖଚ୍ଚର, ବାମନ ଓ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ତୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ଚୁଲିରୁ ଫଳ ଓ ମୂଳ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଉଦ୍ଭିଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ତ୍ରେତାଯୁଗ ଆରମ୍ଭ ଓ କଳ୍ପାର ଆରମ୍ଭରେ ବ୍ରହ୍ମା ଏହି ଉଦ୍ଭିଦ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି ବଳିରେ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ। ଗୋ-ଉତ୍ପନ୍ନ ମନୁଷ୍ୟ, ମେଷ, ଘୋଡ଼ା, ଖଚ୍ଚର, ଗଧା—ଏମାନେ ଗୃହପାଳିତ ପଶୁ। ବନ୍ୟ ପଶୁମାନେ ହେଉଛନ୍ତି—ମାଂସଭୋଜୀ, ଦ୍ୱିଖୁରାଳୁ, ହାତୀ, ବାନର, ପକ୍ଷୀ, ଜଳଚର, ଓ ସର୍ପ। ତାଙ୍କ ମୁଖରୁ ଗାୟତ୍ରୀ ଓ ଋକ୍, ତ୍ରିବୃତ୍ ସାମ, ରଥନ୍ତର ସାମ, ଓ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ବଳି ସୃଷ୍ଟି ହେଲା। ଡାହାଣ ପାଶ୍ୱରୁ ଯଜୁର୍, ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ୍, ପଞ୍ଚଦଶ ସ୍ତୋମ, ବୃହତ୍ ସାମ, ଉକ୍ଥ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ବାମ ପାଶ୍ୱରୁ ସାମ, ଜଗତୀ, ସପ୍ତଦଶ ସ୍ତୋମ, ବୈରୂପ, ଅତିରାତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ପୃଷ୍ଠଦେଶରୁ ଏକବିଂଶି ଅଥର୍ବଣ, ଆପ୍ତୋର୍ୟାମ, ଅନୁଷ୍ଟୁଭ୍, ବୈରାଜ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗଅଂଶରୁ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତିର ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଦେବ, ଅସୁର, ପିତୃ ଓ ମନୁଷ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ପରେ ପ୍ରଜାପତି ଅନ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେ ବିବିଧ ଯକ୍ଷ, ପିଶାଚ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରାମାନେ, ନାଗ, କିନ୍ନର, ରାକ୍ଷସ, ପକ୍ଷୀ, ପଶୁ, ଗୋ, ସର୍ପ, କ୍ଷର ଓ ଅକ୍ଷର, ଚଳ-ଅଚଳ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ପ୍ରାଣୀ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏ ସମୟରେ, ଆଦି ପ୍ରଭୁ ବ୍ରହ୍ମା, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଜୀବ ପୂର୍ବ ସଂଚିତ କର୍ମ ନେଇ ଆସନ୍ତି, ଏହି କର୍ମ ଅନୁସାରେ ତାଙ୍କର ଆଚରଣ ଓ ଆକୃତି ହୁଏ। ଏଠି ହିଁ ହିଂସା-ଅହିଂସା, ସାଧୁ-କଠୋର, ଧର୍ମ-ଅଧର୍ମ, ସତ୍ୟ-ଅସତ୍ୟ ଅନୁସାରେ ସେମାନେ ଫଳ ଲାଭ କରନ୍ତି ଓ ଏହାରେ ସେମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଏପରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ, ପ୍ରାଣୀ ଓ ଶରୀରରେ ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ୱୟଂ ବିଭିନ୍ନତା ଓ ବିନ୍ୟାସ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି।