ମୈତ୍ରେୟ ମୁନିଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱମିତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି—“ଏକ ମୂଢ଼ ଜଣେ ଯଦି ତାଙ୍କର ମାଂସ, ରକ୍ତ, ପୁସ, ଶିରା, ମୁତ୍ର, ନାଡ଼ି, ମଜ୍ଜା ଏବଂ ହାଡ଼ି ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ଦେହରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ, ତେବେ ସେ ନରକରେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିବ। ଅଗ୍ନି ଶୀତଳତାରେ, ତୃଷ୍ଣା ଜଳରେ, ଭୋକ ଖାଦ୍ୟରେ ଶାନ୍ତି ମିଳେ—ଯଦି ଏହାକୁ ଆନନ୍ଦର କାରଣ ଭାବିବା, ତାହା ଆସଲେ ଭ୍ରମ। ଦେହରେ ଆସକ୍ତି ରହିଲେ, ଦୁଃଖ ମନରେ ଆସେ। ଯେତେ ଆସକ୍ତି ମନରେ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବା, ତେତେ ଦୁଃଖର ବାଣ ହୃଦୟକୁ ବିଦୂରି ଦିଏ। ଘରରେ ଯେଉଁଠି ମନ ଲଗିଥାଏ, ସେଉଁଠି ନାଶ, ଦହନ ଏବଂ ହାରାଇବା ଦିଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜନ୍ମରେ ଦୁଃଖ ଅଛି, ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ, ଯମର କଠୋର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଏବଂ ଗର୍ଭର ଦୁଃଖ ଅଛି। ଗର୍ଭରେ ଅଳ୍ପ ଆନନ୍ଦ ଅଛି ବୋଲି ଯଦି ଭାବିବା, ତେବେ କହ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇଛି। ଏହି ଭବସାଗର ଦୁଃଖର ନିବାସ, ଏଠି ଏକମାତ୍ର ଶରଣ ହେଉଛନ୍ତି ବିଷ୍ଣୁ। ଆମେ ଶିଶୁ, ଦେହୀ ଆତ୍ମା ଚିରଯୁବକ, ଜରା, ଯୁବା, ଜନ୍ମ ଦେହର ଗୁଣ, ନୁହେଁ ଆତ୍ମାର। ଶିଶୁକାଳରେ ଭାବିଲି—‘ଯୁବା ହେଲେ ଭଲ କରିବି’, ଯୁବା ହେଲି—‘ବୃଦ୍ଧ ହେଲେ ଉପକୃତି କରିବି।’ ବୃଦ୍ଧ ହେଲି କିଛି କରିପାରିବି ନାହିଁ; ଯେତେବେଳେ କ୍ଷମତା ଥିଲା, କିଛି କରିନଥିଲି, ଏବେ କଣ କରିବି? ଏପରି ମନ ଅନ୍ୟଥା ଆଶାରେ ତଳିବା ଜଣେ ଭଲ କାମ କରିପାରିନାହିଁ; ଅତ୍ୟଧିକ ତୃଷ୍ଣାକୁ ଯେମିତି ଜଣେ ଜଳ ଖୋଜି ଚାଲିଥାଏ। ଶିଶୁକାଳରେ ଖେଳ, ଯୁବାକାଳରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖ, ଅଜ୍ଞା ଓ ଦୁର୍ବଳତାରେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଆସେ। ତେଣୁ ଏକ ଜଣେ ବିବେକୀ ଲୋକ ଶିଶୁକାଳରୁ ଭଲ କରିବା ଉଚିତ, ଦେହର ଅବସ୍ଥାରେ ଆବଦ୍ଧ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ମୁଁ ଏହି କଥା କହିଛି; ବୁଝିପାରିଲେ, ଏହା ଅସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ମୋ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କର; ତାଙ୍କ ସ୍ମରଣ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବାରେ କିଛି ପ୍ରୟାସ ନାହିଁ; ନିରନ୍ତର ସ୍ମରଣ କରିଲେ ଶୁଭ ମିଳେ, ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଦିନ ଓ ରାତି ମନରେ ମିତ୍ରତା ଭରିଦିଅ; ଏ ପରି କରିଲେ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ିପାରିବ। ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ତିନି ପ୍ରକାର ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ଜୀବଗୁଡ଼ିକୁ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ କିପରି ଶୋକ କରିବେ? ମୁଁ ଦୁର୍ବଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଜୀବମାନଙ୍କ ଭଲରେ ଆନନ୍ଦ କରିବି, କାରଣ ଦୁଃଖର ଫଳ ହେଉଛି ହାରାଇବା। ଯଦି ଶତ୍ରୁତାରେ ବାନ୍ଧା ଜୀବମାନେ ଦୁଃଖ ଦିଅନ୍ତି, ତେବେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଜାଣନ୍ତି—ଏହି ଭ୍ରମରେ ବିମୂଢ଼ ଲୋକମାନେ ଦୟାର ଯୋଗ୍ୟ। ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ମତ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି; ଏହା ଗ୍ରହଣ କରି, ଏବେ ମୋର ସାରକଥା ଶୁଣ। ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ବିସ୍ତାର, ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବ୍ୟାପ୍ତ; ତେଣୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଏହାକୁ ନିଜ ପରି ଦେଖିବା ଉଚିତ। ତେଣୁ ଆମେ ଦୈତ୍ୟ ସ୍ୱଭାବ ଛାଡ଼ି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ଆତ୍ମାକୁ ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ପବନ, ବରୁଣ, ସିଦ୍ଧ, ରାକ୍ଷସ, ଯକ୍ଷ, ଦୈତ୍ୟନାୟକ, ସର୍ପ, କିନ୍ନର, ମାନବ, ପଶୁ, ଦୋଷ, କିମ୍ବା ନିଜର କୌଣସି ଉତ୍ପାଦ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ କରିପାରିନାହିଁ— ଏବଂ ଜ୍ୱର, ଚକ୍ଷୁ ରୋଗ, ଅତିସାର, ତିଲି, ଉଦର ଗଠାନ, ଇର୍ଷ୍ୟା, ମୂଢ଼ତା, ଶୀତଳତା, ରାଗ, ଲୋଭ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ଅବନତି ଆସେ। କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ କୌଣସି ଅନ୍ୟ ଉପାୟରେ ନେଇଯାଇପାରିନାହିଁ, ଏହା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ପବିତ୍ର। ଯେଉଁ ଲୋକ କେଶବଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ ରଖି ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ସେ ଅଶୁଦ୍ଧି ପାଏ। ଅସାର ବସ୍ତୁରେ ଆନନ୍ଦ କରିନିଅ, ସାର ବସ୍ତୁର ଚଳନରେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ କରିନିଅ; ମୁଁ ଏହା ଗମ୍ଭୀର ଭାବେ କହୁଛି—ସମସ୍ତ ଦୈତ୍ୟମାନେ ସମତା ଅନୁଷ୍ଠାନ କର, ସମତା ଅମରତ୍ୱର ପୂଜା। ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଲେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଏଠି କିଛି ଅପ୍ରାପ୍ୟ ନୁହେଁ; ବ୍ରହ୍ମର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବୃକ୍ଷରେ ଶରଣ ନିଅନ୍ତି, ସେ ଅନନ୍ତ ଫଳ ପାଇବେ। ଏପରି ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କର ଦାନ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି, ଦୈତ୍ୟନାୟକଙ୍କ ଭୟରେ ଲୋକମାନେ ସେହି ଖବର ଦେଲେ। ଦୈତ୍ୟନାୟକ ଶୀଘ୍ର କୁକ୍କମାନେକୁ ଡାକି କହିଲେ— “ହେ କୁକ୍କମାନେ! ମୋ ପୁଅ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ ଦୁଷ୍ଟ ମନ ରଖିଛନ୍ତି; ସେ ଭ୍ରଷ୍ଟ ନେତା, ଦୁଷ୍ଟ, ତାଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ମାରିଦିଅ।” “ମୃତ୍ୟୁକାରୀ ହାଲାହାଲ ବିଷ ସମସ୍ତ ଖାଦ୍ୟରେ ମିଶାଇଦିଅ; ଗୁପ୍ତ ଭାବେ କରିଦିଅ, ସନ୍ଦେହ ବିନା ମାରିଦିଅ।” ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ କୁକ୍କମାନେ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କୁ ବିଷ ଦେଲେ। ସେହି ଭୟଙ୍କର ହାଲାହାଲ ବିଷ ତାଙ୍କର ଖାଦ୍ୟରେ ମିଶାଇଦେଲେ, ଓ ମୈତ୍ରେୟ, ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଏହା ଖାଇଲେ। ଖାଇବା ପରେ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ, ମନ ଅନଚଳ; ଅନନ୍ତର ଶକ୍ତିରେ ସେ ବିଷକୁ ନିର୍ବଳ କରିଦେଲେ। ବିଷ ହଜମ ହେବା ଦେଖି, ଭୟରେ ଉତ୍ତିଜିତ ଲୋକମାନେ ଦୈତ୍ୟନାୟକଙ୍କ ନିକଟରେ ଗଲେ, ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ— “ହେ ଦୈତ୍ୟନାୟକ! ଯେଉଁ ବିଷ ଦେଲୁ, ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୃତ୍ୟୁକାରୀ, ତଥାପି ତୁମ ପୁଅ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଖାଦ୍ୟ ସହିତ ହଜମ କରିଦେଲେ।” “ଶୀଘ୍ର, ଶୀଘ୍ର, ଦୈତ୍ୟ ପୁରୋହିତମାନେ! ତାଙ୍କର ନାଶ ପାଇଁ କିଛି ଉପାୟ କର, ବିଳମ୍ବ କରନିଅ।” ତେବେ, ସମ୍ଭାଳିତ ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି କହିଲେ— “ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବଂଶରେ ଜନ୍ମିତ, ହେ ଦୀର୍ଘାୟୁ! ତୁମେ ଦୈତ୍ୟରାଜ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କ ପୁଅ। ତୁମ ପାଇଁ ଦେବତା, ଅନନ୍ତ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; ତୁମ ପିତା ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାୟକ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ହେବ।