ମୈତ୍ରେୟ ଋଷି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ବ୍ରହ୍ମା ଯେଉଁ ଗୁଣ, ସ୍ୱଭାବ ଓ ଆକୃତି ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ସେସବୁ ବିସ୍ତାରରେ ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ।” ଏହାପରେ ପୈଷର ଋଷି କହିଲେ, “ହେ ମୈତ୍ରେୟ, ତୁମେ ସାବଧାନ ହୋଇ ଶୁଣ, ମୁଁ କିପରି ଦିବ୍ୟ ପ୍ରଭୁ ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ତାହା କହିବି। କଳ୍ପର ଆରମ୍ଭରେ ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟି ବିଚାର କରୁଥିବାବେଳେ, ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି, ଏକ ଅଚେତନ ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ଅନ୍ଧକାରରୁ ଗଠିତ। ଏହି ଅନ୍ଧକାରକୁ ମହାମୋହ, ତାମିସ୍ରା ଓ ଅନ୍ଧସା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହା ଅଜ୍ଞାନର ପଞ୍ଚ ରୂପରେ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏହି ପଞ୍ଚମୂଳକ ସୃଷ୍ଟି ଏକ ଗଛର ଭଳି ଆକୃତିରେ, ଭିତରୁ ଓ ବାହାରୁ ଅଜ୍ଞାନରେ ଆବୃତ ଓ ଅନ୍ଧକାରରେ ବିଲୀନ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲା। ଏହି ପ୍ରାଥମିକ ଗଛମାନେ ମୁଖ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ବୋଲି ଘୋଷିତ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ପ୍ରାଥମିକ ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମା ଦେଖିଲେ ଏହି ସୃଷ୍ଟି କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ ନୁହେଁ, ତେଣୁ ସେ ପୁନି ଅନ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ତାଙ୍କର ଚିନ୍ତାଧାରାରୁ ଏକ ଅନ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ଅନୁପ୍ରସ୍ଥ ଧାରାରେ ବହିଥିଲା; ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁପ୍ରସ୍ଥ ଥିଲା, ତେଣୁ ଏହାକୁ ‘ତିର୍ୟକ୍ସ୍ରୋତସ୍’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଗୋ-ଗଧାଦି ପଶୁମାନେ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି, ଏମାନେ ତମୋଗୁଣରେ ପ୍ରବଳ, ଅଜ୍ଞାନି, ମିଥ୍ୟା ପଥରେ ଚାଲନ୍ତି, ଏବଂ ଅଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ ଜ୍ଞାନୀ ଭାବନ୍ତି। ଏମାନେ ଅହଂକାର ଓ ମାନରେ ଚଳିତ, ଏମାନଙ୍କ ପ୍ରକାର ଅଟେଇଶି, ଏମାନେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପରସ୍ପରକୁ ଅନ୍ଧକାରରେ ରଖନ୍ତି। ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ ଭାବିଲେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ସେ ଅଧିକ ଧ୍ୟାନ କଲେ, ତୃତୀୟ ସୃଷ୍ଟି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା—ଏହାକୁ ‘ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱସ୍ରୋତସ୍’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏମାନେ ସୁଖ, ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଭିତରୁ ବାହାରୁ ଅବିରୋଧିତ, ଅନ୍ତଃ ପ୍ରଭା ଓ ବାହ୍ୟ ପ୍ରଭାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଏହି ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଧାରାରୁ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି। ଏମାନେ ନିଜେ ନିଜେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ‘ଦେବତା ସୃଷ୍ଟି’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ସୃଷ୍ଟି ସଫଳ ହେଲାବେଳେ ବ୍ରହ୍ମା ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ। ତା’ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଅନ୍ୟ ଏକ ଉତ୍ତମ ସୃଷ୍ଟି ବିଚାର କଲେ, ଯାହା ପୂର୍ବ ଚାରିଟି ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ ନଥିଲା। ତେଣୁ ସେ ଏକ ନିଶ୍ଚିତ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହେଲେ, ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ଏକ ଅଧୋଗାମୀ ଓ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଧାରାରୁ ଦୂରେ ଥିଲା, ଏମାନଙ୍କର ଭାଷା ଧାରା ତାଙ୍କର ହେଲା; ଏମାନେ ଅଧିକ ପ୍ରଭାରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତମସରେ ଦୁଃଖିତ, ରଜୋଗୁଣରେ ପ୍ରବଳ। ଏହି ଦେହରେ ଦୁଃଖ ଭରିଥାଏ, ସେମାନେ ପୁନିପୁନି କାର୍ଯ୍ୟକୁ କରନ୍ତି; ଏହି ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଭିତରୁ ବାହାରୁ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇ, ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି। ଏହିପରି, ହେ ମୈତ୍ରେୟ, ଏଠାରେ ଛଅ ପ୍ରକାର ସୃଷ୍ଟି ବିବର୍ଣ୍ଣନା ହେଲା—ପ୍ରଥମ ହେଉଛି ‘ମହତ୍’ ସୃଷ୍ଟି, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର। ଦ୍ୱିତୀୟ ହେଉଛି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି; ତୃତୀୟ ହେଉଛି ‘ୱୈକାରିକ’ ସୃଷ୍ଟି, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୃଷ୍ଟି ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ଏହିପରି ପ୍ରକୃତିକ ସୃଷ୍ଟି ବୁଦ୍ଧି ପୂର୍ବକ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ଚତୁର୍ଥ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି ପ୍ରାଥମିକ, ଏବଂ ଏହି ଅଚଳ ସ୍ଥାନଗତ ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରାଥମିକ ଭାବିତ। ‘ତିର୍ୟକ୍ସ୍ରୋତସ୍’ ସୃଷ୍ଟିକୁ ପଶୁ ସୃଷ୍ଟି ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହାଠାରୁ ଉପରେ ରହିଛି ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱସ୍ରୋତସ୍, ଯାହାକୁ ଦେବତା ସୃଷ୍ଟି କୁହାଯାଏ। ତାପରେ ଅଧୋଗାମୀ ସୃଷ୍ଟି ମନୁଷ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି। ଅଷ୍ଟମ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି କୃପା ସୃଷ୍ଟି, ଯାହା ସାତ୍ୱିକ ଓ ତାମସିକ; ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ବିକୃତ ସୃଷ୍ଟି, ଅନ୍ୟ ତିନିଟି ସ୍ୱାଭାବିକ। ନବମ ସୃଷ୍ଟି ‘କୌମାର’ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ଯାହା ସ୍ୱାଭାବିକ ଓ ବିକୃତ ଉଭୟ। ଏହିପରି, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ନବଟି ସୃଷ୍ଟି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା। ସ୍ୱାଭାବିକ ଓ ବିକୃତ—ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରକାର ସୃଷ୍ଟି ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ମୂଳ କାରଣ। ହେ ଜଗତ୍ ସ୍ୱାମୀ, ତୁମେ ଆଉ କ’ଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହାଁଛ? ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ, “ହେ ମହାମୁନି, ଆପଣ ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ; ମୁଁ ଏହାକୁ ବିସ୍ତାରରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହାଁଛି।” ପରାଶର ଋଷି କହିଲେ, “ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ବ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଗଢାଯାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁଣ୍ୟଶ୍ଳୋକ ମାନ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ, ଏବଂ ସେମାନେ ଏହି କୀର୍ତ୍ତିରେ ବନ୍ଧିତ ରହନ୍ତି ଓ ପ୍ରଳୟବେଳେ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି। ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀ ଠାରୁ ଦେବତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାରି ପ୍ରକାର ପ୍ରଜା, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ, ମନସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଦେବତା, ଦାନବ, ପିତୃ ଓ ମନୁଷ୍ୟ—ଏହି ଚାରି ପ୍ରକାର ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି ନିମିତ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ପଞ୍ଚଭୂତ ଦ୍ୱାରା ଏକତ୍ର କଲେ। ଏହିପରି ଏକତା ହେବାବେଳେ ତମୋଗୁଣ ବଢିଗଲା; ପ୍ରଥମେ, ତାଙ୍କର ତଳ ଅଂଶରୁ ଦାନବମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ସେଇ ତମୋମୟ ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ; ଏହି ଦେହ ରୂପାନ୍ତର ହୋଇ ରାତି ହେଲା। ପୁନି ସୃଷ୍ଟି ଇଚ୍ଛା କରି, ଅନ୍ୟ ଏକ ଦେହ ଧାରଣ କଲେ; ଏହି ଦେହ ସାତ୍ୱିକ ଗୁଣରେ ପ୍ରବଳ ଥିଲା, ଏଠାରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୁଖରୁ ଦେବତାମାନେ ଜନ୍ମିଲେ। ସେଇ ସାତ୍ୱିକ ଦେହକୁ ବ୍ରହ୍ମା ପରିତ୍ୟାଗ କଲେ, ଏହି ଦେହ ଦିନ ହେଲା। ଏହିପରି ଦାନବମାନେ ରାତିରେ ପ୍ରବଳ ଓ ଦେବତାମାନେ ଦିନରେ ପ୍ରବଳ। ତା’ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ସୁଦ୍ଧ ସାତ୍ୱିକ ଦେହ ଧାରଣ କଲେ, ଯାହାକୁ ପିତୃଦେହ ବୋଲି ଭାବିଲେ; ଏଠାରୁ ପିତୃମାନେ ଜନ୍ମିଲେ। ପିତୃମାନେ ହେବା ପରେ, ସେ ଦେହକୁ ବ୍ରହ୍ମା ତ୍ୟାଗ କଲେ; ଏହି ଦେହ ସନ୍ଧ୍ୟା ହେଲା—ଏହା ଦିନ ଓ ରାତି ମଧ୍ୟରେ ଥାଏ। ତା’ପରେ ସେ ରଜୋମୟ ଦେହ ଧାରଣ କଲେ; ଏହି ଦେହରୁ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଜନ୍ମିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଏହି ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ଏହି ଦେହ ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା ହେଲା—ଏହି ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନାକୁ ପୂର୍ବ ସନ୍ଧ୍ୟା କୁହାଯାଏ। ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନାର ଆଗମନରେ, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ପିତୃମାନେ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ବିଦ୍ୟମାନ ଥାନ୍ତି।