ମହାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପୂର୍ବେ ଏହି ସୃଷ୍ଟିରେ କୌଣସି ଅଧିକ କିମ୍ବା କମ ବୟସ୍କ ନଥିଲେ, କେବଳ ତପସ୍ୟାକୁ ମାନ୍ୟତା ଦିଆଯାଉଥିଲା ଏବଂ ତେଜସ୍ୱୀତା ହିଁ ପ୍ରମୁଖ କାରଣ ଥିଲା। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭ କେମିତି ହେଲା, ଦେବତା, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସର୍ପ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି କିପରି ହେଲା—ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ମୋତେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କୁହନ୍ତୁ, ପରାଶର ମୁନିଙ୍କୁ ମୈତ୍ରେୟ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ପରାଶର ମୁନି କହିଲେ—ମହାମୁନି, ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଦକ୍ଷ ପ୍ରଜାପତି ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେ ପ୍ରଥମେ ମନସା ମାତ୍ରେ ଦେବ, ଋଷି, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଦାନବ ଓ ସର୍ପମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। କିନ୍ତୁ ସେଇ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ବଢ଼ିଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଦକ୍ଷ ନବସୃଷ୍ଟି ଉପରେ ଚିନ୍ତା କଲେ। ଏହିବେଳେ ସେ ନିଜ ଧର୍ମପୂର୍ଣ୍ଣ ତପସ୍ୟାଶୀଳ, ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ବୀରଣଙ୍କ କନ୍ୟା ଅସିକ୍ନୀଙ୍କୁ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ତାଙ୍କ ସହ ଦକ୍ଷ ଏକ ହଜାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁଅ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ମହାମୁନି ନାରଦ, ପ୍ରଜା ବଢ଼ିବା ଆଶାରେ, ସେମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ—"ହର୍ୟଶ୍ୱମାନେ, ତୁମେ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ କରୁଛ, କିନ୍ତୁ ପୃଥିବୀର ସ୍ୱଭାବ ଅଜଣା ଥିଲେ କିପରି ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିବ? ଉପର, ତଳ, ମଧ୍ୟରେ କ'ଣ ଅଛି, ଏହା ଜାଣିବା ଦରକାର। ଯେତେବେଳେ ଉପର, ତଳ, ମଧ୍ୟରେ ଅବିରୋଧ ଗତି ଅଛି, ତେବେ ପୃଥିବୀର ସୀମା କାହିଁକି ଦେଖୁନାହାଁ?" ନାରଦଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି ହର୍ୟଶ୍ୱମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ବିସ୍ତାରିତ ଭାବେ ଚାଲିଗଲେ ଏବଂ ସେମାନେ କେବେ ଫେରିଲେ ନାହିଁ, ଯେଉଁପରି ନଦୀମାନେ ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାଇ ମିଶିଯାନ୍ତି। ଏହି ଭାବରେ ଶ୍ୱେତ ଘୋଡ଼ା ଧାରୀ ପୁଅମାନେ ନଷ୍ଟ ହେଲେ। ତାପରେ ଦକ୍ଷ ପ୍ରଜାପତି ଏବଂ ବୈରୁଣୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆଉ ଏକ ହଜାର ପୁଅ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଏହିମାନେ ଚିତ୍ର ଘୋଡ଼ା ଧାରଣ କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ପୂର୍ବରୁ ନାରଦଙ୍କ କଥା ଅନୁସରଣ କଲେନି, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତେ ଆପସରେ କହିଲେ—"ଭାଇମାନେ ଯେପଥେ ଗଲେ, ଆମେ ମଧ୍ୟ ଏହିପଥେ ଯିବା ଉଚିତ୍। ପୃଥିବୀର ସୀମା ବୁଝିନେବା ପରେ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଉଚିତ୍।" ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ ଏବଂ କେବେ ଫେରିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ସମୟରୁ, ଯେଉଁ ଭାଇ ଅନ୍ୟ ଭାଇଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ଯାଏ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ନଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି; ଏହି ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଥିବା ଲୋକ କେବେ ଏମିତି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ପୁଅମାନେ ନଷ୍ଟ ହେବାରେ ଦକ୍ଷ ଖୁବ୍ ରୁଷ୍ଟ ହେଲେ ଏବଂ ନାରଦକୁ ଶାପ ଦେଲେ। ଏହାପରେ, ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଦକ୍ଷ ବୈରୁଣୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ସାଠି ଝିଅ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେଠାରୁ ଦଶ ଝିଅ ଧର୍ମଙ୍କୁ, ତେର ଝିଅ କଶ୍ୟପଙ୍କୁ, ସତାଇଶ ଝିଅ ସୋମଙ୍କୁ, ଚାରି ଝିଅ ଅରିଷ୍ଟନେମିଙ୍କୁ, ଦୁଇ ଝିଅ ବହୁପୁତ୍ରଙ୍କୁ, ଦୁଇ ଅଙ୍ଗିରାସଙ୍କୁ, ଦୁଇ ଜ୍ଞାନୀ କୃଷାଶ୍ୱଙ୍କୁ ଦେଲେ। ଧର୍ମଙ୍କ ଦଶ ପତ୍ନୀ ହେଲେ—ଅରୁନ୍ଧତୀ, ବସୁ, ଜାମି, ଲଘ୍ନା, ଭାନୁ, ମାରୁତ୍ୱତୀ, ସଙ୍କଲ୍ପ, ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ସାଧ୍ୟା ଓ ବିଶ୍ୱା। ବିଶ୍ୱାଠାରୁ ବିଶ୍ୱେଦେବମାନେ, ସାଧ୍ୟାଠାରୁ ସାଧ୍ୟମାନେ, ମାରୁତ୍ୱତୀଠାରୁ ମାରୁତମାନେ, ବସୁଠାରୁ ବସୁମାନେ ଜନ୍ମିଲେ। ଭାନୁଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଭାନୁବ, ମୁହୂର୍ତ୍ତଙ୍କ ପୁଅମାନେ ମୁହୂର୍ତ୍ତଜ। ଲଘ୍ନାଠାରୁ ଘୋଷା, ଜାମିଠାରୁ ନାଗବିଥି ଜନ୍ମିଲେ। ଅରୁନ୍ଧତୀଠାରୁ ପୃଥିବୀ ସମ୍ପର୍କିତ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ସଙ୍କଲ୍ପଠାରୁ ବିଶ୍ୱାତ୍ମା ସଙ୍କଲ୍ପ ଜନ୍ମିଲେ। ଏଠି ବସୁମାନେ ଅଠଜଣ ଥିଲେ—ଅପ (ଜଳ), ଧ୍ରୁବ, ସୋମ, ଧର୍ମ, ଅନିଳ, ଅନଳ, ପ୍ରତ୍ୟୂଷ ଓ ପ୍ରଭାସ। ଅପଙ୍କ ପୁଅମାନେ ବୈତନ୍ଦ, ଶ୍ରମ, ଶାନ୍ତ ଓ ଅଧ୍ୱନୀ; ଧ୍ରୁବଙ୍କ ପୁଅ କାଳ ଯିଏ ବିଶ୍ୱକୁ ପ୍ରକାଶିତ କରନ୍ତି। ସୋମଙ୍କ ପୁଅ ଭାସ୍କର୍ୟ ଯାହାଠାରୁ ତେଜ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଧର୍ମଙ୍କ ପୁଅ ଦ୍ରବିଣ ଓ ହୁତହବ୍ୟବାହ; ମନୋହରାଠାରୁ ଶିଶିର, ପ୍ରାଣ ଓ ରବଣ ଜନ୍ମିଲେ। ଅନିଳଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଶିବା, ତାଙ୍କର ଦୁଇ ପୁଅ ମନୋଜବ ଓ ଅବିଜ୍ଞାତଗତି। ଅଗ୍ନିଙ୍କ ପୁଅ କୁମାର ଯିଏ ଶରପୁଣ୍ଡିରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ; ତାଙ୍କ ଅନୁଗାମୀ ଶାଖ, ବିଶାଖ ଓ ନୈଗମେୟ। କୃତ୍ତିକାମାନଙ୍କ ପୁଅ କାର୍ତ୍ତିକେୟ। ପ୍ରତ୍ୟୂଷଙ୍କ ପୁଅ ଦେବଳ ଋଷି, ତାଙ୍କର ଦୁଇ ପୁଅ କ୍ଷମାବତ ଓ ଅନ୍ୟ ଜଣେ। ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ଭଉଣୀ ଏକ ମହାନ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣୀ ଯୋଗସିଦ୍ଧା ଥିଲେ, ସେ ପ୍ରଭାସ ବସୁଙ୍କ ପତ୍ନୀ ହେଲେ। ତାଙ୍କଠାରୁ ଦେବଶିଳ୍ପୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ଜନ୍ମିଲେ, ଯିଏ ଦେବତାଙ୍କ ଶିଳ୍ପୀ, ସମସ୍ତ ଶିଳ୍ପ ଓ ବିମାନ ତିଆରି କଲେ, ମାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଦକ୍ଷତାରେ ଜୀବନ୍ତ। ଏହିପରି, ଅଜଏକପାଦ, ଅହିବୁଧ୍ନ୍ୟ, ତ୍ୱଷ୍ଟା, ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରୁଦ୍ର, ତ୍ୱଷ୍ଟାଙ୍କ ପୁଅ ବିଶ୍ୱରୂପ ତପସ୍ୱୀ ଥିଲେ। ହର, ବହୁରୂପ, ତ୍ରୟମ୍ବକ, ଅପରାଜିତ, ବୃଷାକପି, ଶମ୍ଭୁ, କପର୍ଦ୍ଦୀ, ରୈବତ, ମୃଗବ୍ୟାଧ, ଶର୍ବ ଓ କପାଳୀ—ଏହି ଏଗାରଜଣ ତିନି ଲୋକର ଶ୍ୱାମୀ ରୁଦ୍ର ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏଭଳି ଦକ୍ଷ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଘରେ ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସର୍ପ, ରାକ୍ଷସ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଘଟିଲା, ଯାହା ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳ କଥା।