ମୈତ୍ରେୟଙ୍କୁ ପରାଶର ଋଷି କହିଲେ—ପ୍ରଚେତସ ଓ ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀ ମାରିଷାଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ହେଲା ଏକ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ପ୍ରଜାପତି ଡକ୍ଷଙ୍କ, ଯିଏ ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପୁତ୍ର ଥିଲେ। ସେଇ ଡକ୍ଷ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟଶ୍ଳାଖ୍ୟ ଓ ଜ୍ଞାନୀ, ସୃଷ୍ଟିର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ନିଜ ଦେହରୁ ପୁଅମାନେଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ଅନୁତ୍କୃଷ୍ଟ, ଦ୍ୱିପଦ ଓ ଚତୁଷ୍ପଦ ପ୍ରାଣୀମାନେଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ପ୍ରଥମେ ଡକ୍ଷ ମନସିକ ଭାବେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ତା'ପରେ ନାରୀମାନେଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ସେ ଦଶଜଣୀକୁ ଧର୍ମଙ୍କୁ, ତେରଜଣୀକୁ କଶ୍ୟପଙ୍କୁ, ଏବଂ ସତାଇଶଜଣୀକୁ ସୋମଙ୍କୁ ଦେଇଦେଲେ, ଯେଉଁମାନେ କାଳଚକ୍ର ସଂଚାଳନା ସହିତ ସଂପୃକ୍ତ। ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନେଇ ଦେବତା, ଦାନବ, ସର୍ପ, ଗାଈ, ପକ୍ଷୀ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ଦାନବ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ପ୍ରଜା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରୁ, ମୈତ୍ରେୟ, ପ୍ରଜାମାନେ ସାମାନ୍ୟ ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛନ୍ତି; ପୂର୍ବେ ସେମାନେ ଚିନ୍ତା, ଦୃଷ୍ଟି ଓ ସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ନେଉଥିଲେ, କାରଣ ସେଇ ସମୟର ତାପସମାନେ ବିଶେଷ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଥିଲେ। ମୈତ୍ରେୟ ପଚାରିଲେ—ମୁଁ ଶୁଣିଛି ଡକ୍ଷ ପ୍ରଥମେ ଦାହିଣ ଅଙ୍ଗୁଠିରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ; ତେବେ, ପ୍ରଚେତସଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ସେ କିପରି ପୁନଃ ଜନ୍ମିଲେ? ଏହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ମୋ ହୃଦୟରେ ଅଛି—କିପରି ସୋମଙ୍କ ପୁତ୍ର ଡକ୍ଷ ପୁନି ଶ୍ବଶୁର ହେଲେ? ପରାଶର କହିଲେ—ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ପାଇଁ ଚିରସ୍ଥାୟୀ; ଏହି ବିଷୟରେ ଋଷିମାନେ କିମ୍ବା ଦିବ୍ୟଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ଅନ୍ୟେମାନେ ଭ୍ରମିତ ନହାନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଏହି ଡକ୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଓ ପୁନଃ ଲୟ ହୁଏ; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହିଥିରେ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ ନାହାନ୍ତି। ପୂର୍ବେ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେହି କନିଷ୍ଠ କିମ୍ବା ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ନଥିଲେ; କେବଳ ତପସ୍ୟା ମୂଲ୍ୟବାନ ଥିଲା, ଏବଂ ତେଜସ୍ୱିତା ମୂଳ କାରଣ ଥିଲା। ମୈତ୍ରେୟ ପୁନି ପଚାରିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସର୍ପ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ମୋତେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କୁହ। ପରାଶର କହିଲେ—ପୂର୍ବେ ସ୍ୱୟଂଭୂ ଡକ୍ଷଙ୍କୁ ପ୍ରାଣୀ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଇଥିଲେ। ସେ କିପରି ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ତାହା ଶୁଣ। ପ୍ରଥମେ ଡକ୍ଷ ମନସିକ ଭାବେ ଦେବ, ଋଷି, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅସୁର ଓ ସର୍ପମାନେଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ବଢ଼ିଲେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ସୃଷ୍ଟିର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଡକ୍ଷ ପୁନି ଚିନ୍ତା କଲେ। ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଜାମାନେ ସାଧାରଣ ବିଧିରେ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ସେ ବିରାଣଙ୍କ ଝିଅ, ମହାତପସ୍ବିନୀ ଓ ଜଗତ୍ଧାରିଣୀ ଆସିକ୍ନୀଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ତାଙ୍କୁ ନେଇ ସୃଷ୍ଟି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଡକ୍ଷ ଏକ ହଜାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁଅ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ନାରଦ ମହାମୁନି ପ୍ରଜା ବଢ଼ାଇବା ଇଚ୍ଛାରେ ସେମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ—"ହେ ହର୍ୟଶ୍ୱମାନେ, ତୁମେ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ପୃଥିବୀର ସ୍ୱରୂପ ଜାଣ ନାହାଁ। ଉପରେ, ତଳେ, ମଧ୍ୟରେ କ'ଣ ଅଛି ତାହା ନ ଜାଣି, କିପରି ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିବେ?" "ଯଦି ଚାଲିବାରେ କୌଣସି ବାଧା ନାହିଁ, ତେବେ କିଏ ପୃଥିବୀର ସୀମା ଦେଖିପାରିବେ?" ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ; ସେମାନେ ଏଯାଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଫେରି ଆସିନାହାନ୍ତି, ଯେପରି ନଦୀମାନେ ସମୁଦ୍ରକୁ ବହିଯାନ୍ତି। ଏହି ହର୍ୟଶ୍ୱମାନେ ହରାଇଯିବା ପରେ, ପ୍ରଚେତସଙ୍କ ପୁତ୍ର ଡକ୍ଷ ଆସିକ୍ନୀଠାରେ ଆଉ ଏକ ହଜାର ପୁଅ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ସେମାନେ 'ଶାବଳ' ନାମରେ ଖ୍ୟାତ, ପ୍ରଜା ବଢ଼ାଇବାକୁ ଚାହିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ନାରଦଙ୍କ ପୂର୍ବବକ୍ତି ଶବ୍ଦକୁ ଅନୁସରଣ କଲେ। ସମସ୍ତେ କହିଲେ—"ଭୂମିର ସୀମା ବୁଝିଲେ ପରେ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଉଚିତ।" ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ, ଏଯାଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଫେରିଲେ ନାହିଁ। ସେଇଁଠୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏକ ଭାଇ ଅନ୍ୟ ଭାଇକୁ ଖୋଜିବାକୁ ଯାଏ, ସେମାନେ ଏହିପରି ହରାଇଯାନ୍ତି; ତେଣୁ ଯିଏ ଏହି କଥା ଜାଣେ, ସେ ଏହିପରି କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ନିଜ ପୁଅମାନେ ହରାଇଯିବାକୁ ଦେଖି, ପ୍ରଜାପତି ଡକ୍ଷ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ନାରଦଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ। ସୃଷ୍ଟି ଇଚ୍ଛାରେ, ଡକ୍ଷ ପୁନି ଆସିକ୍ନୀଠାରେ ସାଠିଜଣୀ ଝିଅ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ସେ ଦଶଜଣୀକୁ ଧର୍ମଙ୍କୁ, ତେରଜଣୀକୁ କଶ୍ୟପଙ୍କୁ, ସତାଇଶଜଣୀକୁ ସୋମଙ୍କୁ, ଚାରିଜଣୀକୁ ଅରିଷ୍ଟନେମିଙ୍କୁ, ଦୁଇଜଣୀକୁ ବହୁପୁତ୍ରଙ୍କୁ, ଦୁଇଜଣୀକୁ ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କୁ, ଦୁଇଜଣୀକୁ କୃଶାଶ୍ୱ ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଇଦେଲେ। ଧର୍ମଙ୍କ ଦଶଜଣୀ ପତ୍ନୀ—ଅରୁଣ୍ଧତୀ, ବସୁ, ଜାମି, ଲଘ୍ନା, ଭାନୁ, ମାରୁତ୍ବତୀ, ସଙ୍କଳ୍ପ, ମୁହୂର୍ତ୍ତା, ସାଧ୍ୟା, ଓ ବିଶ୍ୱା। ବିଶ୍ୱାଠାରୁ ବିଶ୍ୱେଦେବ, ସାଧ୍ୟାଠାରୁ ସାଧ୍ୟମାନେ, ମାରୁତ୍ବତୀଠାରୁ ମାରୁତମାନେ, ବସୁଠାରୁ ବସୁମାନେ ଜନ୍ମିଲେ। ଭାନୁଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଭାନୁବ, ମୁହୂର୍ତ୍ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ମୁହୂର୍ତ୍ତଜ। ଲଘ୍ନାଠାରୁ ଘୋଷା ଓ ଜାମିଠାରୁ ନାଗବିଥି ଜନ୍ମିଲେ। ଅରୁଣ୍ଧତୀଠାରୁ ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଏବଂ ସଙ୍କଳ୍ପଠାରୁ ସାର୍ବଭୌମ ଆତ୍ମା ସଙ୍କଳ୍ପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହି ବସୁମାନେ ଅଷ୍ଟ—ଜଳ (ଆପ), ଧ୍ରୁବ, ସୋମ, ଧର୍ମ, ଅନିଳ, ଅନଳ, ପ୍ରତ୍ୟୁଷ, ଓ ପ୍ରଭାସ। ଆପଙ୍କ ପୁଅମାନେ: ବୈତଣ୍ଡ, ଶ୍ରମ, ଶାନ୍ତ, ଅଧ୍ୱନୀ; ଧ୍ରୁବଙ୍କ ପୁଅ କଳା, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ସୋମଙ୍କ ପୁଅ ଭାସ୍କର ବର୍ଚ୍ଚ, ଯାହାଠାରୁ ତେଜସ୍ୱିତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଧର୍ମଙ୍କ ପୁଅ ଡ୍ରବିଣ ଓ ହୁତହବ୍ୟବାହ, ମନୋହରାଠାରୁ ଶିଶିର, ପ୍ରାଣ ଓ ରବଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏଭଳି ଡକ୍ଷ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସର୍ପ, ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସୃଷ୍ଟି ହେଲେ, ଏହି ଦିବ୍ୟ ଗୁପ୍ତ ଲୀଳା ଏହିପରି ଚିରକାଳ ଚାଲିଆସୁଛି।