ପ୍ରଚେତସମାନେ ବିଦ୍ୱାନ ସୋମଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ମୁନି, କଣ୍ଡୁ ମହାର୍ଷି କେଶବଙ୍କୁ ଯେଉଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମସ୍ତୁତି ସହିତ ପୂଜା କରିଥିଲେ, ସେହି ପରମ ଶ୍ରୁତି ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ।” ସୋମ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ବିଷ୍ଣୁ ସମସ୍ତ ଉପରେ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ସୀମାହୀନ, ଅପରାଜିତ ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟତା ନାଶକ ରୂପେ ବିରାଜିତ। ସେଉଁଥି ହେଉଛନ୍ତି ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ସର୍ବାଧିକ ଉଚ୍ଚରେ ଉଚ୍ଚ, ସମସ୍ତର ଉପରେ ଅତିତ, ବ୍ରହ୍ମର ଲକ୍ଷ୍ୟ। ସେଉଁଥି ହେଉଛନ୍ତି କାରଣ, କାରଣର କାରଣ, ଏବଂ ତାହାର ପଛରେ ଥିବା କ୍ଷେତ୍ର ମଧ୍ୟ ସେଉଁଥି। ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ, ସମସ୍ତ କର୍ତ୍ତା ଓ କ୍ରିୟା ରୂପେ, ସେଉଁଥି ଏଠାରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି। ସେଉଁଥି ହେଉଛନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମା, ସ୍ୱାମୀ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଅବିନାଶୀ ଅଧିପତି, ନିତ୍ୟ, ଅଜନ୍ମା, ଅଚଳ, ଦୋଷ ଅସ୍ପର୍ଶ୍ୟ। ଏପରି ଅବିନାଶୀ, ଅଜନ୍ମା, ନିତ୍ୟ, ପରମ ପୁରୁଷ ବ୍ରହ୍ମ ଯେପରି, ମୋ ମନର ଦୋଷ ଯେପରିକି କାମ ଆଦି ଶାନ୍ତ ହେଉ। ସୋମ କହିଲେ, “ଏହି ପରମ ବ୍ରହ୍ମସ୍ତୁତି କଣ୍ଡୁ ମହାର୍ଷି ପଢ଼ି, କେଶବଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଥିଲେ।” ଏହି ମାରିଷା ବିଷୟରେ ମୁଁ ଆଗରୁ ଯେପରି ଏକ କଥା କହିଥିଲି, ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ ତୁମେ ମହାଫଳ ପାଇବେ। ପୂର୍ବେ, ସେ ନିରସନ୍ତାନ ଥିଲେ, ଏବଂ ସ୍ୱାମୀ ଭୀପଙ୍କର ଦେହାନ୍ତ ପରେ, ସେ ଭାଗ୍ୟଶାଳି ଭାର୍ଯ୍ୟା ଭାବେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିଥିଲେ। ବିଷ୍ଣୁ, ତାଙ୍କ ପୂଜାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ ଏବଂ କହିଲେ, “ମାଗ ଏକ ବର, ହେ ଶୁଭେ।” ସେ ତାଙ୍କ ହୃଦୟର ଆଶା କହିଲେ, “ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୋର ଶୀଘ୍ର ବିଧବା ହେବାରୁ ମୋ ଜନ୍ମ ବ୍ୟର୍ଥ, ଅଭାଗିନୀ, ନିଷ୍ଫଳ ଏବଂ ନିରୁଦ୍ଦେଶ। ପ୍ରଭୁ, ପ୍ରତି ଜନ୍ମରେ ମୋତେ ଯୋଗ୍ୟ ସ୍ୱାମୀ ମିଳୁ, ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ପ୍ରଜାପତି ସମାନ ପୁତ୍ର ମିଳୁ। ସେ ପୁତ୍ର ଉତ୍ତମ କୁଳ, ଚରିତ୍ର, ଆୟୁ, ସତ୍ୟବାଦି, ଦାନଶୀଳ, ଶୀଘ୍ର, ବିଶ୍ୱାସଯୋଗ୍ୟ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ବୃଦ୍ଧସେବୀ ଓ କୃତଜ୍ଞ ହେଉ। ମୋତେ ରୂପ, ଧନ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରିୟତା ଦିଅ, ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ଦୟାରେ ଗର୍ଭ ଛାଡ଼ି ଜନ୍ମ ହେଉ, ହେ କମଳନୟନ।” ସୋମ କହିଲେ, “ଏପରି ଅନୁରୋଧ କରିବା ପରେ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ହୃଷୀକେଶ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇଲେ ଏବଂ ଏହିପରି ବର ଦେଲେ, ‘ଏକ ଜନ୍ମରେ ତୁମେ ଦଶ ଜଣ ବୀର ପତି ପାଇବା, ସେମାନେ କର୍ମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବେ। ଏବଂ ପ୍ରଜାପତି ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁତ୍ର ମିଳିବ। ସେ ସଂସାରରେ ଗୋତିଏ ପ୍ରଜାପତି ହେବେ, ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନେ ତିନି ଲୋକ ଭରିଯିବ। ତୁମେ ଗର୍ଭ ଛାଡ଼ି ଜନ୍ମ ନେବ, ରୂପ ଓ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେବ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ହେବ, ମୋର କୃପାରେ।’ ଏପରି କହି, ଦେବତା ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ଏହି ମାରିଷା ତୁମେ ଯେଉଁଠାରେ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ପାଇଛ, ସେଉଁଥି ଏହି ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ।” ପରେ ପ୍ରଚେତସମାନେ, ସୋମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ତାଙ୍କ ଗଛପ୍ରତି ରୋଷ ଛାଡ଼ି ମାରିଷାଙ୍କୁ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ମାରିଷା ଓ ଦଶ ପ୍ରଚେତସଙ୍କୁ ନେଇ ପ୍ରଜାପତି ଡକ୍ଷ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯିଏ ପୂର୍ବେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଥିଲେ। ଏହି ଡକ୍ଷ ଧନ୍ୟ ଓ ପ୍ରଜ୍ଞାଶାଳୀ ଥିଲେ, ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ସନ୍ତାନ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ସେ ଉତ୍ତମ-ଅଧମ, ଦ୍ୱିପଦ-ଚତୁଷ୍ପଦ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ଡକ୍ଷ ପ୍ରଥମେ ମନ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ପରେ ନାରୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ—ଦଶଜଣ ଧର୍ମଙ୍କୁ, ତେରଜଣ କଶ୍ୟପଙ୍କୁ, ସତାଇଜଣ ସୋମଙ୍କୁ ଦେଲେ, ଯେଉଁମାନେ କାଳ ନିୟମନ କରନ୍ତି। ଏମିଠି ଦେବତା, ଦାନବ, ସର୍ପ, ଗାଈ, ପକ୍ଷୀ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ଦାନବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏହି ଦିନଠାରୁ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସମ୍ଭୋଗ ଦ୍ୱାରା ସନ୍ତାନ ଲାଭ କରନ୍ତି; ପୂର୍ବେ ତପସ୍ୟାଶକ୍ତିରେ ମନ, ଦୃଷ୍ଟି, ସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ହୁଏଥିଲା। ମୈତ୍ରେୟ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଡକ୍ଷ ପୂର୍ବେ ଦକ୍ଷାଙ୍ଗୁଳିରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ଏବେ ପୁନି ପ୍ରଚେତସଙ୍କ ପୁତ୍ର ହେଲେ କିପରି?” ଏହି ସନ୍ଦେହ ମୋ ହୃଦୟରେ ଅଛି, ଡକ୍ଷ କିପରି ପୁନି ସୋମଙ୍କ ପୁତ୍ର ହେଲେ ଏବଂ ପୁନି ଶ୍ବଶୁର ହେଲେ?” ପରାଶର କହିଲେ, “ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ ଚିରନ୍ତନ; ଏହାରେ ଦେବଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ ନୁହଁନ୍ତି। ପ୍ରତି ଯୁଗରେ ଏମିଠି ଡକ୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଉଦ୍ଭବ ଓ ବିଲୟ ପାଉଛନ୍ତି; ପ୍ରଜ୍ଞାଶାଳୀମାନେ ଏଥିରେ ଭ୍ରମିତ ନୁହଁନ୍ତି। ପୂର୍ବେ ସେଠାରେ କୌଣସି ଛୋଟ ବଡ଼ ନଥିଲେ; କେବଳ ତପସ୍ୟାରେ ମାନ୍ୟତା ଥିଲା, ତେଜସ୍ୱୀତା ମୂଳ କାରଣ ଥିଲା।” ମୈତ୍ରେୟ ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସର୍ପ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିସ୍ତାରରେ କହନ୍ତୁ।” ପରାଶର କହିଲେ, “ଡକ୍ଷ ପୂର୍ବେ ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ଆଦେଶରେ ପ୍ରାଣୀ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏହି ସୃଷ୍ଟି କିପରି ହେଲା, ଶୁଣ। ଡକ୍ଷ ପ୍ରଥମେ ମନ ଦ୍ୱାରା ଦେବ, ଋଷି, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅସୁର, ସର୍ପ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ବଢ଼ିଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ପୁନି ଚିନ୍ତା କଲେ। ବିଧିମତ ସମ୍ଭୋଗ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ସେ ବିରାଣଙ୍କ କନ୍ୟା ଅସିକ୍ନୀଙ୍କୁ ପତ୍ନୀ କଲେ, ଯିଏ ତପସ୍ଵିନୀ ଓ ଲୋକଧାରିଣୀ ଥିଲେ। ପରେ, ସେ ଅସିକ୍ନୀ ଦେହରେ ଏକ ହଜାର ପ୍ରବଳ ପୁତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ନାରଦ ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନବୃଦ୍ଧି ନିମିତ୍ତେ ଏହିପରି ମଧୁର କଥା କହିଲେ: ‘ହେ ହର୍ୟଶ୍ୱମାନେ, ତୁମେ ସନ୍ତାନ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ, ଏହି ଚେଷ୍ଟା ତୁମେ କରୁଛ; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଆଧାର ଅଜ୍ଞାନୀ, ଭୂମିର ମୂଳ ଜାଣ ନାହାଁ। ତଳ, ଉପର, ଭିତର କ’ଣ ଅଛି ଜାଣିନଥିଲେ, କିପରି ସୃଷ୍ଟି କରିବ?’” ଏଭଳି ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁର ମହିମା, ମାରିଷାଙ୍କ ଜନ୍ମ, ଡକ୍ଷଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି କ୍ରମ ଓ ତାହାର ଅଦ୍ଭୁତ ଗୁହ୍ୟତା ପ୍ରଚେତସ, ମୈତ୍ରେୟ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ବିଦ୍ୱାନ ପରାଶର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଦେଲେ।