ମହାମୁନି ପରାଶର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଗୁପ୍ତ ଗଣନା ବିଷୟରେ ମୈତ୍ରେୟଙ୍କୁ ବିବର୍ଣ୍ନ କରିଲେ—“ଓ ଦ୍ୱିଜ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ମାନବ ବର୍ଷର ନିୟମିତ ଗଣନା ଅନୁସାରେ ତିନି ଶତ ମିଲିଅନ ଏବଂ ତାପରେ ଅଠଷଠି ନିୟୁତ ବର୍ଷ ଅଛି। ଏହା ସହିତ ଆଉ ଦୁଇ ହଜାର ବର୍ଷ ଯୋଗ କରି ଏହି ମାନ୍ବନ୍ତରର ଅବଧି ହୁଏ। ଏହି ଅବଧିକୁ ଚଉଦ ଗୁଣ କଲେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏକ ଦିନ ହୁଏ। ଏହି ଦିନର ଶେଷରେ ନୈମିତ୍ତିକ ପ୍ରଳୟ ଆସେ। ଏହି ସମୟରେ ଭୂ, ଭୁଵଃ ଓ ଅନ୍ୟ ତିନି ଲୋକ ପ୍ରଳୟରେ ବିଲୀନ ହୁଏ। ମହର୍ଲୋକର ବାସିନ୍ଦାମାନେ ତାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବାକୁ ଜନଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଏପରେ ତିନି ଲୋକ ଏକ ମହାସାଗରରେ ବିଲୀନ ହେଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ନାରାୟଣର ଦେହରେ ବିଲୀନ ହୁଏ, ଶେଷନାଗ ଉପରେ ଶୟନ କରନ୍ତି। ଜନଲୋକର ଦେବତା ଓ ଯୋଗୀମାନେ ଏହି ମହାପଦ୍ମଜ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏକ ଦିନ ଓ ଏକ ରାତି ସମାନ ଅବଧି ପରେ, ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏଭଳି ଭାବେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏକ ଅବଧି ଏକ ବର୍ଷ ହୁଏ, ଏବଂ ଏହିପରି ଶତ ବର୍ଷ ତାଙ୍କ ଆୟୁଷ୍ୟ। ଏହି ଶତ ବର୍ଷରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆୟୁଷ୍ୟ ହୁଏ। ଏକ ପରାର୍ଧ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆୟୁଷ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ଏହାର ଶେଷରେ ପାଦ୍ୟ ନାମକ ମହାକଳ୍ପ ଆସିଲା। ଦ୍ୱିତୀୟ ପରାର୍ଧରେ, ଯାହା ଏବେ ଚାଲିଛି, ପ୍ରଥମ କଳ୍ପ ହେଉଛି ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ ବାରାହ କଳ୍ପ। ମୈତ୍ରେୟ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ଓ ଦ୍ୱିଜ, ଦେବ, ଋଷି, ପିତୃ, ଦାନବ, ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ, ଗଛ, ଏବଂ ଏହି ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ ଓ ଜଳରେ ବସୁଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ କିପରି ସୃଷ୍ଟି ହେଲେ? ବ୍ରହ୍ମା ଆରମ୍ଭରେ କିପରି ଗୁଣ, ସ୍ୱଭାବ ଓ ଆକୃତି ସୃଷ୍ଟି କଲେ?” ପରାଶର କହିଲେ—“ମୈତ୍ରେୟ, ଆମେ ଏହି କଥା ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ଶୁଣ। କଳ୍ପ ଆରମ୍ଭରେ ବ୍ରହ୍ମା ଯେପରି ଏଗୁଡିକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ତାହା ମୁଁ ବିବର୍ଣ୍ନ କରିବି। କଳ୍ପ ଆରମ୍ଭରେ ବ୍ରହ୍ମା ଯେତେବେଳେ ସୃଷ୍ଟି ବିଚାର କଲେ, ଏକ ଅଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଅନ୍ଧକାରର ନିର୍ବିକଳ୍ପ ସୃଷ୍ଟି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ଏହି ଅନ୍ଧକାର ମହାମୋହ ଏବଂ ତାମିସ୍ର, ଆନ୍ଧସ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଏହା ପଞ୍ଚ ରୂପରେ ମହାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଭବ କଲା। ଏହି ପଞ୍ଚରୂପୀ ସୃଷ୍ଟି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଓ ବାହ୍ୟ ଦୁଇଁ ଭାବରେ ଅବିକ୍ଷିତ, ଆଲୋକହୀନ, ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଢାକା, ଗଛର ଆକୃତିରେ ଥିଲା। ପ୍ରଥମିକ ଗଛମାନେ ପ୍ରଧାନ ସୃଷ୍ଟି ଭାବରେ ଘୋଷିତ, ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଅପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମା ପୁନଃ ନୂତନ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏବେ ତାଙ୍କ ଚିନ୍ତନରୁ ଏକ ଉପରି-ନିମ୍ନ ଧାରାର ସୃଷ୍ଟି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ତିର୍ୟକ୍ସ୍ରୋତସ୍ ସୃଷ୍ଟି କୁହାଯାଏ। ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଗୋଧି, ମୃଗ ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ, ଅନ୍ଧକାରରେ ବ୍ୟସ୍ତ, ଅଜ୍ଞାନ, ତ୍ରୁଟିପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ଅଜ୍ଞାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଅଛି ବୋଲି ଭାବନ୍ତି। ଏମାନେ ଅହଂକାର ଓ ଗର୍ବରେ ଚାଲିଥିବା ଏକୁଷ ରୂପରେ ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ ଢାକା ଅଛନ୍ତି। ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା ଅପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଭାବି, ଆଉ ଏକ ଉପରି ଧାରାର ସାତ୍ତ୍ୱିକ ସୃଷ୍ଟି ଉଦ୍ଭବ କଲେ—ଉର୍ଧ୍ୱସ୍ରୋତସ୍। ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଆନନ୍ଦ ଓ ଖୁସିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅନ୍ତର୍ଗତ ଓ ବାହ୍ୟ ଦୁଇଁ ଭାବରେ ଅବିରୋଧ, ଆଲୋକମୟ, ଉପରି ଧାରାରୁ ଉଦ୍ଭବ। ଏମାନେ ନିଜରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଏହି ତୃତୀୟ ସୃଷ୍ଟି ଦେବତାମାନଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଏହି ସୃଷ୍ଟି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଖୁସି ହେଲେ। ତାପରେ ଉତ୍ତମ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ ସୃଷ୍ଟି ଉଦ୍ଭବ କଲେ, ପୂର୍ବ ସୃଷ୍ଟିମାନେ ଅପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଭାବି। ଏହି ଚିନ୍ତନରୁ ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ନିମ୍ନ ଧାରାର କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ ସୃଷ୍ଟି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ଏମାନେ ଉପରି ଧାରାରୁ ଦୂର ହୋଇ, ଶବ୍ଦର ଧାରା ନିଜର ହେଲା; ଆଲୋକରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ଧକାରରେ ପୀଡିତ, ରଜସ୍ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ। ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଦୁଃଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅନ୍ତର୍ଗତ ଓ ବାହ୍ୟ ଦୁଇଁ ଭାବରେ ମନୁଷ୍ୟ ଉଦ୍ଭବ, ସେମାନେ ଉଦ୍ୟମ କରନ୍ତି। ଏଭଳି ଭାବେ ଏଠି ଛଅ ପ୍ରକାରର ସୃଷ୍ଟି ବିବର୍ଣ୍ନ କରାଯାଇଛି—ପ୍ରଥମ ମହତ୍ ସୃଷ୍ଟି, ଦ୍ୱିତୀୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି, ତୃତୀୟ ବୈକାରିକ ସୃଷ୍ଟି (ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୃଷ୍ଟି), ଚତୁର୍ଥ ପ୍ରଥମିକ (ସ୍ଥାବର) ସୃଷ୍ଟି, ପଞ୍ଚମ ତିର୍ୟକ୍ସ୍ରୋତସ୍ (ପଶୁ) ସୃଷ୍ଟି, ଷଷ୍ଠ ଉର୍ଧ୍ୱସ୍ରୋତସ୍ (ଦେବତା) ସୃଷ୍ଟି। ତାପରେ ସପ୍ତମ ନିମ୍ନ ଧାରାରୁ ମନୁଷ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି, ଅଷ୍ଟମ ଦୟାମୟ, ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଓ ତାମସିକ ସୃଷ୍ଟି; ଏହି ପଞ୍ଚଟି ବିକାରିତ ସୃଷ୍ଟି, ଅନ୍ୟ ତିନିଟି ପ୍ରାକୃତିକ। ନବମ କୌମାର ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରାକୃତିକ ଓ ବିକାରିତ ଦୁଇଁ। ଏଭଳି ନବୋପ ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବର୍ଣ୍ନ ହୋଇଛି। ପ୍ରାକୃତିକ ଓ ବିକାରିତ ଦୁଇଁ ଭାବରେ ସୃଷ୍ଟିମାନେ ଏହି ବିଶ୍ୱର ମୂଳ କାରଣ। ଏହା ଅଲ୍ପରେ ବିବର୍ଣ୍ନ କଲେ, ମୈତ୍ରେୟ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ଓ ମୁନି, ଦେବ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି ତୁମେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ କହିଛ; ମୁଁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ।” ପରାଶର ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ପୂର୍ବ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ, ସାଧୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପ୍ରଳୟରେ ଆତ୍ମା ଉପସଂହାର କରନ୍ତି। ଚାରି ପ୍ରକାରର ପ୍ରଜା—ସ୍ଥାବର ଠାରୁ ଦେବତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ୱୟଂ ମନସ୍ତୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଦେବ, ଦାନବ, ପିତୃ, ମନୁଷ୍ୟ—ଏହି ଚାରି ଶ୍ରେଣୀ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ସହିତ ଏକତ୍ର କଲେ। ଏହି ଏକତ୍ରତାରେ ଅନ୍ଧକାରର ମାତ୍ରା ବୃଦ୍ଧି ହେଲା; ପ୍ରଥମେ ତଳ ଭାଗରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ଦାନବମାନେ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ। ଏହି ଅନ୍ଧକାରର ଆକୃତିକୁ ବ୍ରହ୍ମା ବିଦ୍ରାହ କଲେ; ଏହି ଆକୃତି ମୈତ୍ରେୟ, ରାତି ଭାବରେ ପ୍ରକଟ ହେଲା।