ଯେତେବେଳେ ସୋମ ଏହିପରି କହିଲେ, ତା ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁସାରେ ମହାର୍ଷି କଣ୍ଡୁ ତାଙ୍କୁ କଠୋର ଶବ୍ଦରେ ଉପାଳମ୍ବ କଲେ, ସେ ସ୍ତ୍ରୀ ଭୟରେ ଅତିରିକ୍ତ ଘାମ ଛାଡ଼ି, ଶରୀର କମ୍ପିତ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଏହି ଅବସ୍ଥା—ନିରନ୍ତର କମ୍ପନ, ଦେହ କ୍ଲାନ୍ତି, ଏବଂ ଚାରିତ୍ରିକ ପବିତ୍ରତା ଦେଖି, ମହାର୍ଷି ରୋଷରେ କହିଦେଲେ, “ଚାଲ, ଚାଲ!” ଏହିପରି ଉପାଳମ୍ବ ପାଇଁ ସେ ଆଶ୍ରମ ଛାଡ଼ି ଆକାଶକୁ ଉଠିଗଲେ; ଘାମରେ ଭିଜା ଶରୀରକୁ ଗଛପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୋଉଛିଲେ। ଏହିପରି ଶରୀର ପୋଉଛିବାବେଳେ, ସେ ଏକ ଗଛ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ତାହାର କମଳା ରଙ୍ଗର କୋମଳ ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଘାମ ପୋଉଛିଲେ। ସେତେବେଳେ, ମହାର୍ଷିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ଶରୀରରେ ରଖାଯାଇଥିବା ଗର୍ଭ, ଲୋମ ଶିର ଓ ଘାମ ଆକାରେ ବାହାରିଗଲା। ଗଛମାନେ ସେଇ ଗର୍ଭକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ପବନ ତାହାକୁ ଏକ ଆକାର ଦେଲେ, ଏବଂ ମୁଁ (ସୋମ) ଗୋଦୁଗ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ପୋଷଣ କଲି, ଯାହା ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା। ଏହିପରି ଭାବେ ଗଛର ଶିଖରରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ଶୋଭାମୟ ମୁହଁ ଥିବା ସେ ଝିଅଟିଙ୍କୁ ମାରୀଷା ବୋଲି ନାମକରଣ କରାଗଲା; ଗଛମାନେ ତାଙ୍କୁ ତୁମକୁ ଦେବେ—ଏହି ରୋଷ ଶାନ୍ତ ହେଉ। ଏହିପରି ଭାବେ ସେ କଣ୍ଡୁଙ୍କ କନ୍ୟା ହେଲେ, ଏବଂ ଗଛରୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ସେ ମୋର କନ୍ୟା, ପବନ ଓ ପ୍ରମ୍ଲୋଚାଙ୍କର ଝିଅ ମଧ୍ୟ ଅଟୁଟ ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ, କଣ୍ଡୁ ମହାର୍ଷି ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଶେଷ ହେବା ପରେ, ମୈତ୍ରେୟ, ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ନାମକ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଧାମକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ, ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ଦେବ ହରିଙ୍କୁ ଉପାସନା କରି, ଚିତ୍ତ ସମାଧି ରଖି, ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ତୋତ୍ର ପାଠ କରି, ବଡ଼ ଯୋଗୀ ଭାବେ ହାତ ଉଠାଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଲେ। ତେବେ ପ୍ରଚେତସମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ହେ ମୁନି, ଆମେ ସେଇ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ତୋତ୍ରଟି ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା କଣ୍ଡୁ କେଶବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଥିଲେ।” ସୋମ କହିଲେ: “ବିଷ୍ଣୁ ହେଉଛନ୍ତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଅସୀମ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପରେ; ସେ ଭଗ୍ନକଳ୍ୟାଣର ରୂପ, ବ୍ରହ୍ମର ଗମ୍ୟସ୍ଥାନ, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ସମସ୍ତ ଉପରେ; ସେ ହେଉଛନ୍ତି କାରଣ, କାରଣର କାରଣ, ଏବଂ ତାହାର କାରଣ ମଧ୍ୟ; ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ, ସମସ୍ତ କର୍ତ୍ତା ଓ କ୍ରିୟାରେ ସେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି। ସେ ହେଉଛନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମା, ପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତ ଜୀବ, ଅକ୍ଷୟ ନିୟନ୍ତା; ସେ ବିଷ୍ଣୁ, ନିତ୍ୟ, ଅଜ, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ, ଦୋଷରହିତ। ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମା, ଅକ୍ଷୟ, ଅଜ, ନିତ୍ୟ ଓ ପରମ ପୁରୁଷ, ସେପରି ମୋ ମନରୁ ରାଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୋଷ ଶାନ୍ତ ହେଉ।" ସୋମ କହିଲେ: "ଏହି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ତୋତ୍ର ପାଠ କରି, କଣ୍ଡୁ କେଶବଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ଏହି ମାରୀଷା ପୂର୍ବେ ଯେପରି ଥିଲେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହା କହିଛି; ଏହି କଥା ଶୁଣିବା ଫଳଦାୟକ।" ପୂର୍ବେ, ସେ ନିରସନ୍ତାନ ଥିଲେ, ଏବଂ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ହେ ମହାଭାଗ, ଭୀପଙ୍କ ଧନ୍ୟା ପତ୍ନୀ ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଥିଲେ। ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କର ପୂଜାରେ ତୃପ୍ତ ହୋଇ, ସାମ୍ନାକୁ ଆସି କହିଲେ, "ବର ଚାହ, ହେ ଶୁଭେ!" ସେ ତାଙ୍କର ହୃଦୟର ଇଚ୍ଛା କହିଲେ: "ହେ ପ୍ରଭୁ, ଶୀଘ୍ର ବିଧବା ହେବାରୁ ମୋର ଜନ୍ମ ବ୍ୟର୍ଥ, ଅଭାଗିଣୀ, ନିଷ୍ଫଳ, ନିରୁଦ୍ଦେଶ; ପ୍ରତି ଜନ୍ମରେ ମୋତେ ଯୋଗ୍ୟ ସ୍ୱାମୀ ମିଳୁ, ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ପ୍ରଜାପତି ସମାନ ପୁତ୍ର ମିଳୁ। ସେ ସଦ୍ବଂଶୀ, ଚରିତ୍ରବାନ୍, ସମୟସାର, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ, ଦାନଶୀଳ, ତ୍ୱରିତ, ନିଶ୍ଚିତ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ବଡ଼ମାନ୍ୟଙ୍କୁ ସେବାକାରୀ, ଋଣସ୍ୱୀକାରୀ ହେଉ। ମୁଁ ରୂପବାନୀ, ଧନବାନୀ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରୀୟ ହେଉ, ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନ ହେଉ, ହେ କମଳନୟନ!" ସୋମ କହିଲେ: "ଏପରି କହିବା ପରେ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ ହୃଷୀକେଶ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବରଦାତା ଭାବେ କହିଲେ—‘ଏକ ଜନ୍ମରେ ତୁମେ ଦଶଜଣ ବୀର ପତି ପାଇବ, ସେମାନେ କର୍ମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବେ। ଏବଂ ତୁମେ ଅପାର ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବ ଥିବା ପ୍ରଜାପତି ସମାନ ପୁତ୍ର ପାଇବା, ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନେ ସମଗ୍ର ତିନି ଲୋକକୁ ପୂରଣ କରିବେ। ତୁମେ ଗର୍ଭ ଛାଡ଼ି ଜନ୍ମ ନେବ, ରୂପ ଓ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରୀୟ, ମୋର କୃପାରେ।'" ଏପରି କହି, ଦେବତା ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ; ଏହି ମାରୀଷା ଏପରି ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯିଏ ଏବେ ତୁମ ପତ୍ନୀ, ହେ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ। ପରାଶର କହିଲେ: "ତାପରେ, ସୋମଙ୍କ କଥା ଅନୁଯାୟୀ, ପ୍ରଚେତସମାନେ ମାରୀଷାଙ୍କୁ ଜନ୍ମଦାତ୍ରୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଗଛମାନଙ୍କ ଉପରେ ଥିବା ରୋଷକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।" ମାରୀଷା ଓ ଦଶ ପ୍ରଚେତସଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷ ଜନ୍ମିଲେ, ଯିଏ ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଥିଲେ। ସେ ଦକ୍ଷ, ଅତି ଧନ୍ୟ ଓ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍, ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ସ୍ୱୟଂ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ରମାନେ ଉତ୍ପାଦନ କଲେ। ସେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ଅନୁତ୍କୃଷ୍ଟ, ଦ୍ୱିପଦ ଚତୁଷ୍ପଦ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ପ୍ରଥମେ ମନରେ ଚିନ୍ତା କରି ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ପରେ ନାରୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ; ଦଶଜଣ ଧର୍ମକୁ, ତେରଜଣ କଶ୍ୟପକୁ, ଏବଂ ସତାଇଶଜଣ ସୋମଙ୍କୁ ଦେଲେ, ଯେଉଁମାନେ କାଳନିୟମ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ। ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ଦେବ, ଦାନବ, ନାଗ, ଗାଈ, ପକ୍ଷୀ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ଦାନବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଜନ୍ମିଲେ। ସେଠାରୁ ଆରମ୍ଭ, ମୈତ୍ରେୟ, ଯୌନ ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛି; ପୂର୍ବେ, ତପୋବଳରେ ଚିନ୍ତା, ଦୃଷ୍ଟି, ସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜା ଜନ୍ମିଥିଲା। ମୈତ୍ରେୟ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ମୁଁ ଶୁଣିଛି ଦକ୍ଷ ପ୍ରଥମେ ଡାହାଣ ଅଙ୍ଗୁଠିରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ; ତେବେ, ସେ କିପରି ପ୍ରଚେତସଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ପୁନଃ ଜନ୍ମିଲେ?" "ଏହି ସନ୍ଦେହ, ମୋ ହୃଦୟରେ ଗଭୀର; ଦକ୍ଷ, ସୋମଙ୍କ ପୁତ୍ର, କିପରି ପୁନଃ ଶ୍ୱଶୁର ହେଲେ?" ପରାଶର କହିଲେ: "ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ ଚିରନ୍ତନ; ଏହି କଥାରେ ଦେବଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ଋଷିମାନେ ଓ ଅନ୍ୟେ ମୁହଁ ମୁହଁ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ, ମୈତ୍ରେୟ, ଏହି ଦକ୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି; ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ମାନେ ଏହି ରହସ୍ୟରେ ଭ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।