ଏକ ସମୟରେ, ପରାଶର ଋଷି ମୈତ୍ରେୟଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିଷୟରେ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେ କହିଲେ—ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ଛଅ ମାସର ଏକ ଉତ୍ତରାୟଣ ଓ ଦକ୍ଷିଣାୟଣ ମିଶି ଏକ ବର୍ଷ ହୁଏ। ଦକ୍ଷିଣାୟଣ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ରାତି, ଉତ୍ତରାୟଣ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦିନ। ଏପରି ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷର ହଜାର ହଜାର ଯୁଗ ଗଠିତ ହୁଏ—କୃତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର, କଳି ଯୁଗ। ଏହି ଚାରି ଯୁଗକୁ ଦ୍ୱାଦଶ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି; ପ୍ରାଚୀନ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହି ଯୁଗଗୁଡ଼ିକୁ ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷର ହଜାର ହଜାର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି—କୃତରେ ଚାରି, ତ୍ରେତାରେ ତିନି, ଦ୍ୱାପରରେ ଦୁଇ, କଳିରେ ଏକ ହଜାର। ଏହି ମାପର ଶତାବଧି ଅନୁସାରେ ଯୁଗର ଆଗକୁ ଏବଂ ପରେ ଏକ ସନ୍ଧ୍ୟା ଅଂଶ ରହିଥାଏ, ଏହି ଅଂଶ ଯୁଗର ସମାନ ମାପର ଅଟୁଟ ଅଂଶ। ଏହି ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ମଧ୍ୟର ଅନ୍ତରାଳକୁ ଯୁଗ କୁହାଯାଏ—ଏହି ଯୁଗଗୁଡ଼ିକୁ କୃତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର, କଳି ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି। ଏହି ଚାରି ଯୁଗର ଏକ ଚକ୍ର ହଜାର ଥିଲେ, ଏହି ହଜାର ଚକ୍ର ଏକ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦିନ ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏକ ଦିନରେ ଚାଦ୍ଦ ମନୁ ଥାନ୍ତି, ତାଙ୍କ ସମୟ ମାପ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରାଯାଇଛି। ସପ୍ତ ଋଷି, ଦେବତା, ଇନ୍ଦ୍ର, ମନୁ ଓ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରରାଜାମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକ ସହିତ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି। ଏକ ମନ୍ୱନ୍ତରର ସମୟ—ସତ୍ତରି ଏକ ଚାରି ଥର ଗୁଣିଲେ ମନୁ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ସମୟ ହୁଏ। ଦିବ୍ୟ ମାପରେ ଏହି ସମୟ ଅଠ ଲକ୍ଷ ସତ୍ତରି ହଜାର ଏବଂ ଏହାର ଦୁଇ ଗୁଣା ଅନ୍ୟ ହଜାର ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଏହି ସମୟ ତିନି କୋଟି ହୁଏ, ଏଉଁ ସହିତ ଇଂଷଟି ନିୟୁତ ଅଛି, ଏବଂ ଏହି ମନ୍ୱନ୍ତରର ମାନବ ବର୍ଷ ରେ ଏକ ଅଧିକ ଦୁଇ ହଜାର ଅଛି। ଏହି ସମୟ ଚାଦ୍ଦ ଥର ହୁଏ, ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦିନ କୁହାଯାଏ; ଏହି ଦିନର ଶେଷରେ ନୈମିତ୍ତିକ ପ୍ରଳୟ ଆସିଥାଏ। ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ତିନି ଲୋକ—ଭୂ, ଭୁଵ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଲୋକ—ଲୟ ହୁଏ; ମହର୍ଲୋକର ବାସିନ୍ଦାମାନେ ତାପରୁ ମୁକ୍ତି ନିମିତ୍ତ ଜନଲୋକକୁ ଯାନ୍ତି। ଏହି ତିନି ଲୋକ ଏକ ସମୁଦ୍ରରେ ବିଳିନ ହେଲେ, ବ୍ରହ୍ମା, ଯାହାଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱ ନାରାୟଣ, ସର୍ପ ଶୟ୍ୟାରେ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି। ଜନଲୋକର ଦେବତା ଓ ଯୋଗୀମାନେ ପଦ୍ମଜଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି; ଏହି ରାତି ସମୟ ଶେଷରେ ବ୍ରହ୍ମା ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ଏପରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏକ ବର୍ଷ ଏପରି ହୁଏ, ଏହି ବର୍ଷ ଶତ ଥିଲେ, ଏହି ଶତ ବର୍ଷ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆୟୁ; ଏହି ଶତ ବର୍ଷ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆୟୁ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏକ ପରାର୍ଧ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି; ଏହାର ଶେଷରେ ପାଦ୍ୟ କଲ୍ପ ଆସିଥିଲା। ଦ୍ୱିତୀୟ ପରାର୍ଧ, ଯାହା ବର୍ତ୍ତମାନ ଚାଲିଛି, ତାର ପ୍ରଥମ କଲ୍ପ ବାରାହ କଲ୍ପ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏଠାରେ, ମୈତ୍ରେୟ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—ଏହି ଦିବ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା କିପରି ଦେବତା, ଋଷି, ପିତୃ, ଦାନବ, ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ, ବୃକ୍ଷ ଓ ଏହି ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ ଓ ଜଳରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ? ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଗୁଣ, ସ୍ୱଭାବ, ଆକୃତି କିପରି ଥିଲା? ପରାଶର ଋଷି କହିଲେ—ମୈତ୍ରେୟ, ଆପଣ ଦ୍ରଢ଼ ଚିତ୍ତରେ ଶୁଣନ୍ତୁ, ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି କିପରି ହୋଇଥିଲା ସେଥିରେ କଥା କହିବି। କଲ୍ପର ଆରମ୍ଭରେ, ବ୍ରହ୍ମା ଯେପରି ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଚିନ୍ତନ କଲେ, ଏକ ଅବଜ୍ଞାନ ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା—ଏହା ଅନ୍ଧକାରର ଆକୃତି। ଏହି ଅନ୍ଧକାର ମହାମୋହ, ତାମିସ୍ର, ଅନ୍ଧସ ଭାବରେ ପରିଚିତ; ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ପଞ୍ଚ ରୂପରେ ମହାତ୍ମାରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ସୃଷ୍ଟି ପଞ୍ଚ ଭାଗରେ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଅବଜ୍ଞାନରେ ବ୍ୟାପ୍ତ; ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ଅନ୍ଧକାର, ନିଜ ଗୁଣରେ ଆବୃତ, ବୃକ୍ଷ ଆକୃତିରେ ଥିଲା। ପ୍ରାଥମିକ ବୃକ୍ଷମାନେ ମୁଖ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ଭାବରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହେବାରୁ, ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ପ୍ରାଥମିକ ସୃଷ୍ଟି କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମା ଦେଖିଲେ ଏହା ଫଳଦାୟି ନୁହେଁ, ତେଣୁ ପୁନଃ ଅନ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏହି ଚିନ୍ତନରେ ଏକ ଉପର-ନିମ୍ନ ଧାରା ସୃଷ୍ଟି ହେଲା; ଏହି ସୃଷ୍ଟିର କାର୍ଯ୍ୟ ଉପର-ନିମ୍ନ ଥିବାରୁ, ଏହାକୁ ତିର୍ୟକ୍ସ୍ରୋତସ୍ ସୃଷ୍ଟି କୁହାଯାଏ। ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଗୋ-ଆଦି ଜନ୍ତୁମାନେ, ଅନ୍ଧକାରରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଅଜ୍ଞାନୀ, ଭ୍ରମ ମାର୍ଗରେ ଚାଲିଥିବା, ଅଜ୍ଞାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ ଜ୍ଞାନୀ ଭାବିଥିବା। ଏମାନେ ଅହଂକାର ଓ ଅଭିମାନରେ ଚାଳିଥିବା, ଏକୁଷ ରୂପରେ ବିଭକ୍ତ, ଏମାନେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପରସ୍ପରେ ଅନ୍ଧକାରରେ ଆବୃତ। ବ୍ରହ୍ମା ଦେଖିଲେ ଏହି ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ ଫଳଦାୟି ନୁହେଁ, ତେଣୁ ପୁନଃ ଧ୍ୟାନ କଲେ; ତୃତୀୟ ସୃଷ୍ଟି, ସାତ୍ତ୍ୱିକ ରୂପରେ, ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱସ୍ରୋତସ୍ ଭାବରେ ଉପରକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏମାନେ ସୁଖ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ଅନ୍ତରାୟ ନାହିଁ; ଦ୍ୱିତୀୟ ଏବଂ ବାହାର ଦୁହିଁ ଦିଗରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଏମାନେ ଉପର ଧାରାରୁ ଜନ୍ମିତ। ଏମାନେ ନିଜରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଏହି ତୃତୀୟ ସୃଷ୍ଟି ଦେବତାଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ; ଏହି ସୃଷ୍ଟି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ। ତାପରେ, ବ୍ରହ୍ମା ଅନ୍ୟ ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଫଳଦାୟି ସୃଷ୍ଟି ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କଲେ, ପୂର୍ବରୁ ହୋଇଥିବା ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଅଫଳଦାୟି ଭାବି। ଏପରି ଧ୍ୟାନରେ, ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ଏକ ନିମ୍ନ ଧାରା, ଫଳଦାୟି ସୃଷ୍ଟି ଉଦ୍ଭୂତ ହେଲା। ଏମାନେ ଉପର ଧାରାରୁ ଅପସ୍ରତ, ଏମାନଙ୍କ ପାଖରେ ଶବ୍ଦର ଧାରା ହେଲା; ଏମାନେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ଧକାର ଓ ରାଗରେ ବ୍ୟାପ୍ତ। ଏହି ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା, ପୁନଃ ପୁନଃ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା; ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ପ୍ରକଟ, ସେମାନେ ଉଦ୍ୟମ କରନ୍ତି। ଏପରି, ମୈତ୍ରେୟ, ଏଠାରେ ଛଅ ପ୍ରକାର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ହୋଇଛି; ପ୍ରଥମ ହେଉଛି ମହତ୍ ସୃଷ୍ଟି, ଏହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ। ଦ୍ୱିତୀୟ ହେଉଛି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱର ସୃଷ୍ଟି; ତୃତୀୟ ହେଉଛି ବୈକାରିକ ସୃଷ୍ଟି—ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି। ଏପରି ପ୍ରକୃତିକ ସୃଷ୍ଟି ଉଦ୍ଭୂତ ହୁଏ, ବୁଦ୍ଧି ଆଗରେ ଥାଏ; ଚତୁର୍ଥ ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରାଥମିକ, ଏହି ଅଚଳ ଜୀବମାନେ ପ୍ରାଥମିକ ଭାବରେ ଗଣନା କରାଯାନ୍ତି।