ପୃଥୁ, ବଳଶାଳୀ ବେଣ୍ୟନ୍ଦନ, ଲୋକଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ପ୍ରଥମ ରାଜା ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଏତେ ଅସାଧାରଣ ଥିଲା ଯେ, ତାଙ୍କ ଉପରେ ଆଶ୍ରିତ ଥିଲେ ସମସ୍ତ ଜନ। ଯେଉଁଠି ଏହି ପ୍ରଥୁଙ୍କ ଜନ୍ମ କଥା କହାଯାଏ, ସେଠି ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ମନ୍ଦ କର୍ମର ଫଳ କେବେ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଉପାଖ୍ୟାନ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟ ଖରାପ ସ୍ୱପ୍ନରୁ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ପୃଥୁଙ୍କ ଶକ୍ତିର ବିବରଣୀ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ—ତାଙ୍କ ଦେହ ଅଗ୍ନି ପରି ତେଜସ୍ୱୀ ଥିଲା, ସେ ଆଦିକାଳୀନ ଅଜଗବ ଭାବେ ଆକାଶକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ସେଠାରୁ ଧନୁଷ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ସେ ଯଥାଯଥ ମାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ପୃଥିବୀକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରି ଏହି ଜଗତର ଶାସନ କରିଥିଲେ। ଏକ ସମୟରେ, ପୃଥୁଙ୍କୁ ପୃଥିବୀ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ମୋତେ ଯଦି ଲୋକଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ ହତ୍ୟା କର, ତେବେ ମୋତେ ନଷ୍ଟ କଲେ ତୁମ ପ୍ରଜାଙ୍କର ଆଧାର କିଏ ହେବ?” ଏପରି ଭାବେ ସମସ୍ତ ଦେବ, ଋଷି, ଦାନବ, ରାକ୍ଷସ, ପାହାଡ଼, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସର୍ପ, ଯକ୍ଷ, ପିତୃ ଓ ବୃକ୍ଷଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଏହି କଥାରେ ଅନୁଗତ ଥିଲେ। ପୃଥୁଙ୍କୁ ଦୁଇଟି ପୁଅ ହେଲେ—ଶିଖଣ୍ଡିନୀ ଓ ହବିର୍ଦ୍ଧାନ, ଦୁହେଁ ବିରାଟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ସମୃଦ୍ଧିର ରକ୍ଷକ। ଏହି ଦୁଇଁ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଧାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମଦେଇଥିଲେ। ହବିର୍ଦ୍ଧାନ ଓ ଅଗ୍ନିକନ୍ୟା ଧିଷଣାଙ୍କୁ ଛଅ ପୁଅ ହେଲେ—ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିସ୍, ଶୁକ୍ର, ଗୟା, କୃଷ୍ଣ, ବ୍ରଜ ଓ ଅଜିନ। ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିସ୍, ମହାପୁଣ୍ୟଶାଳୀ ଓ ପ୍ରଜାପତି, ପାଳନ କରିଥିଲେ। ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିସ୍ ଯେଉଁଠି ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ସେଠି ପୂର୍ବଦିଗକୁ ମୁହଁ କରିଥିବା ପବିତ୍ର କୁଶ ଘାସ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଲାଗିଗଲା। ସେ ବିରାଟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ଏହି ରାଜା ସମୁଦ୍ରକନ୍ୟା ସାବର୍ଣ୍ଣାଙ୍କୁ ବିବାହ କରି, ଅନ୍ଧକାର ମହାସାଗର ପାରେ ଘର ଗଢ଼ିଥିଲେ। ସାବର୍ଣ୍ଣାଙ୍କୁ ଦଶ ପୁଅ ହେଲେ—ସମସ୍ତେ ପ୍ରଚେତସ ଭାବେ ପରିଚିତ, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ। ସେମାନେ ଏକାଦେଶ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ, ଏବଂ ସମୁଦ୍ର ଜଳରେ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା କଲେ। ଏଠିରେ ମୈତ୍ରେୟ ଋଷି ପଚାରିଲେ: “ହେ ମହାମୁନି, ସେମାନେ କିପରି କାରଣରେ ସମୁଦ୍ର ଜଳରେ ଏତେ ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା କଲେ?” ପରାଶର ଋଷି ଉତ୍ତର ଦେଲେ: “ପ୍ରଚେତସମାନେ ତାଙ୍କ ପିତା ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିସଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ପ୍ରଜା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଏହି ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିସ୍ କହିଥିଲେ, ‘ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଇଛି ଯେ, ମୋର ପୁଅମାନେ ପ୍ରଜା ବଢ଼ାନ୍ତୁ; ଏହି କଥା ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ କହି ଦେଲି, ସେମାନେ ସହମତ ହେଲେ। ଏହିପରି, ତୁମେ ମୋର ଖୁସି ପାଇଁ ପ୍ରଜା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଉତ୍ସାହ କର; ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଆଦେଶ ଦୂର୍ଦ୍ଧର୍ଷ ଭାବେ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ।’ ପ୍ରଚେତସମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ‘ପିତା, କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ଆମେ ପ୍ରଜା ବଢ଼ାଇପାରିବୁ? ତୁମେ ସମସ୍ତ ବିଧି ଆମକୁ ବୁଝାଅ।’ ପିତା କହିଲେ, ‘ବରଦାତା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ନିଶ୍ଚିତ ଫଳ ମିଳେ; ଅନ୍ୟଥା କେହି ମାନବ ଏହା ପାଇ ପାରେନାହିଁ। ଏହିପରି, ପ୍ରଜା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କର; ଯଦି ତୁମେ ସିଧି ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକ ପ୍ରାଚୀନ, ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ସେଠି ଥିବା ଅବିଚଳ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ, ଯିଏ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଆଦିରେ ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ପୂଜିତ ହେଇଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ପ୍ରଜା ବୃଦ୍ଧି ନିଶ୍ଚିତ।’ ଏପରି ଉପଦେଶ ପାଇ ପ୍ରଚେତସମାନେ ସମୁଦ୍ର ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଏକାଗ୍ର ମନେ ତପସ୍ୟା କଲେ। ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଯାଏଁ ସେମାନେ ବିଶ୍ୱର ନାଥ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ତାଙ୍କରେ ଲୀନ ହେଇ ରହିଲେ। ଏଠି, ସେମାନେ ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ହରିଙ୍କ ସ୍ତୁତି କଲେ, ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ, ଚାହିଦା ପୂରଣ ହୁଏ। ମୈତ୍ରେୟ ପଚାରିଲେ, “ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପ୍ରଚେତସମାନେ ସମୁଦ୍ର ଜଳରେ ବସି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଯେଉଁ ସ୍ତୁତି କଲେ, ସେହି ପୁଣ୍ୟମୟ ସ୍ତୁତି ଆମକୁ କହନ୍ତୁ।” ପରାଶର ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ମୈତ୍ରେୟ, ପ୍ରଚେତସମାନେ କିପରି ଜଳରେ ଲୀନ ହେଇ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ, ତାହା ଶୁଣ। ପ୍ରଚେତସମାନେ କହିଲେ—‘ଅମର ଶବ୍ଦର ଆଧାର, ସମସ୍ତ ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ଯିଏ, ସେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଆମେ ନମସ୍କାର କରୁ। ଯିଏ ଆଦି, ତୁଳନାହୀନ, ଅନନ୍ତ ଓ ଅପାର ଆଲୋକ, ଜଡ଼ ଓ ଚେତନ ସମସ୍ତର ମୂଳ, ସେଠି ଆମର ନମସ୍କାର। ଯିଏଙ୍କର ଦିନ ଅରୂପର ପ୍ରଥମ ଆକୃତି, ଯିଏଙ୍କର ରାତି ମଧ୍ୟ ତେଣିପରି, ସେ ସମୟମୂର୍ତ୍ତି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଆମେ ନମସ୍କାର କରୁ। ସୋମ ଭାବେ ଯିଏ ପ୍ରତିଦିନ ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତର ମୂଳ, ସେହି ସୋମସ୍ୱରୂପକୁ ଆମେ ନମସ୍କାର। ଯିଏ ଅନ୍ଧକାରକୁ ନିଗଳନ୍ତି, ତାଙ୍କର ତୀବ୍ର ସ୍ୱଭାବ ଆକାଶକୁ କିରଣରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରେ, ଉଷ୍ମା, ଶୀତଳତା ଓ ଜଳର ଉତ୍ସ, ସେହି ସୂର୍ଯ୍ୟସ୍ୱରୂପକୁ ଆମେ ନମସ୍କାର। ଯିଏ ଦୃଢ଼ତାରେ ପୃଥିବୀକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଆଧାର ଭାବେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସେହି ପୃଥିବୀସ୍ୱରୂପକୁ ଆମେ ନମସ୍କାର। ଯିଏ ଜଳସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ମୂଳ, ସମସ୍ତ ଦେହୀଙ୍କ ମୂଳବୀଜ, ସେହି ହରିଙ୍କୁ ଆମେ ନମସ୍କାର। ଅଗ୍ନିସ୍ୱରୂପ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ମୁଖ, ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନଙ୍କ ପ୍ରସାଦ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଯିଏ ପଞ୍ଚଭାବେ ଦେହରେ ବିରାଜିତ, ସଦା କ୍ରିୟାଶୀଳ, ଆକାଶର ମୂଳ, ସେହି ବାୟୁସ୍ୱରୂପକୁ ନମସ୍କାର। ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଆକାଶ ଦେଇଛନ୍ତି, ଅନେକ ଆକୃତି ଓ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱରୂପ, ସେହି ଆକାଶସ୍ୱରୂପକୁ ଆମେ ନମସ୍କାର।