ଏହି ସଂସାରର ସୃଷ୍ଟି, ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ସଂହାର—ଏ ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟର ଏକମାତ୍ର କାରଣ ହେଉଛନ୍ତି ସେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ବିଷ୍ଣୁ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ସମସ୍ତ ଆକାରର ଧାରକ, ଓ ସମସ୍ତ ଦାନର ଦାତା। ବ୍ରହ୍ମା, ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଯେଉଁ ଦେହ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ ଆକାର ଏହି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଏହି କଥା ଶୁଣି ମୈତ୍ରେୟ ଋଷି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ଏହି ବ୍ରହ୍ମ, ଯିଏ ନିର୍ଗୁଣ, ଅପାର, ନିର୍ମଳ ଓ ନିର୍ଦୋଷ ସ୍ୱଭାବର, ସେ କିପରି ସୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା ଭାବେ ପରିଗଣିତ?" ତାହାର ଉତ୍ତରରେ ପରାଶର ମୁନି କହିଲେ—"ଏ ମହାମୁନି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଶକ୍ତି ଅସୀମ ଓ ଅଗୋଚର; ଏହିପରି, ବ୍ରହ୍ମର ସୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ଷମତା ତାଙ୍କରୁ ସ୍ଵଭାବତଃ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଯେପରି ଅଗ୍ନିରୁ ତାପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏବେ ତୁମେ ଶୁଣ, କିପରି ଏହି ଭଗବାନ୍ ନାରାୟଣ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତର ପୂର୍ବଜ, ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ। ସେ ସଦା 'ଜନ୍ମ' ନେଇଥିବା କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେ ନିମିତ୍ତ ମାତ୍ର ଅଟୁଟ ଅର୍ଥ। ତାଙ୍କର ଜୀବନାବଧି ତାଙ୍କ ନିଜ ମାନ ଅନୁଯାୟୀ ଏକ ଶତବର୍ଷ, ଯାହାକୁ 'ପରା' କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ତାହାର ଅର୍ଧାଂଶକୁ 'ପରାର୍ଧ' କୁହାଯାଏ। ମୁଁ ତୁମକୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସମୟର ଯେଉଁ ରୂପ ବିବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲି, ଏହି ଅନୁସାରେ ତୁମେ ତାଙ୍କର ମାନ ଅନୁସାରେ ସମୟ ଗଣନା କର। ଏପରି ଭାବରେ, ସମସ୍ତ ଜୀବଜନ୍ତୁ, ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ, ପୃଥିବୀ, ପାହାଡ଼, ସାଗର ଓ ଅନ୍ୟ ସବୁ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଗଣନା ଲାଗୁ ହୁଏ। ଏ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପନ୍ଦର ନିମେଷକୁ ଏକ କାଷ୍ଠା କୁହାଯାଏ; ତିରିଶି କାଷ୍ଠା ଏକ କଳା, ତିରିଶି କଳା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ହୁଏ। ଏଭଳି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଗଣନାରେ ମାନବ ଦିନ ଓ ରାତି ଗଠିତ, ଏ ପ୍ରମାଣରେ ଦୁଇ ପକ୍ଷ ମିଶି ଏକ ମାସ ହୁଏ। ଛଅ ମାସ ମିଶି ଏକ ବର୍ଷ ହୁଏ, ଯାହା ଦକ୍ଷିଣାୟନ ଓ ଉତ୍ତରାୟନ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ; ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦକ୍ଷିଣାୟନ ରାତି ଓ ଉତ୍ତରାୟନ ତାଙ୍କର ଦିନ। ଏହିପରି ଏକ ହଜାର ଦେବତା ବର୍ଷ ମିଶି କୃତ, ତ୍ରେତା ଓ ଅନ୍ୟ ଯୁଗ ହୁଏ। ଚାରି, ତିନି, ଦୁଇ, ଏବଂ ଏକ—ଏହି ଅନୁକ୍ରମରେ ଯୁଗଗୁଡ଼ିକୁ ଦେବତା ବର୍ଷର ହଜାର ହଜାର ମାନ ଦିଆଯାଇଛି। ପୂର୍ବ ସନ୍ଧ୍ୟା ଏବଂ ପରେ ଥିବା ସନ୍ଧ୍ୟା ଏହି ମାନର ହଜାର ହଜାର ଭାଗ ହୁଏ। ଏହି ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ତାହା ପରେ ଥିବା ଅଂଶ ମିଶି ଏକ ଯୁଗ ଗଠିତ, ଯାହାକୁ କୃତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର ଓ କଳି କୁହାଯାଏ। ଏପରି ଚାରି ଯୁଗ ଏକ ଚକ୍ର, ଏପରି ଏକ ହଜାର ଚକ୍ର ମିଶି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏକ ଦିନ ହୁଏ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦିନରେ ଚଉଦ଼ି ମନୁ ଥାନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କର ସମୟ ମାନ ଏପରି ହେଉଛି—ସପ୍ତ ଋଷି, ଦେବତା, ଇନ୍ଦ୍ର, ମନୁ ଓ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ରାଜାମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକ ସମୟରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି। ଏକ ମନ୍ୱନ୍ତର ମାନ ହେଉଛି, ସତ୍ତରିଏ ଏବଂ ଏଠାରେ ଅଧିକ ଅଂଶ ଚାରି ଗୁଣା; ଏହି ମନ୍ୱନ୍ତର ସମୟରେ ମନୁ ଓ ଦେବତାମାନେ ଅଛନ୍ତି। ଦେବତାଙ୍କ ଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ସମୟ ଏଠି ଏକ ଅଷ୍ଟସପ୍ତି ହଜାର ଦେବତା ବର୍ଷ ଓ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଅନ୍ୟ ହଜାର ମିଶି ଏକ ତୃଣାବଳୀ ହୁଏ। ତିନି କୋଟି ଦେବତା ବର୍ଷ ଓ ସତସଠି ନିୟୁତ ଏହି ମନ୍ୱନ୍ତରର ମୁଖ୍ୟ ଗଣନା। ଏହା ସହିତ ଅନ୍ୟ ଦୁଇ ହଜାର ଦେବତା ବର୍ଷ ମଧ୍ୟ ମିଶିଛି। ଏହି ଭାବରେ ଏକ ମନ୍ୱନ୍ତରର ମାନବ ବର୍ଷ ଗଣନା ହୁଏ। ଏହି ସମୟକୁ ଚଉଦ଼ି ଗୁଣା କଲେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଏକ ଦିନ ହୁଏ; ଏହି ଦିନ ଶେଷ ହେଲେ 'ନୈମିତ୍ତିକ ପ୍ରଳୟ' ଆସେ। ସେଇ ସମୟରେ ତିନୋଟି ଲୋକ—ଭୂ, ଭୁଵ, ଓ ଅନ୍ୟ ଲୋକଗୁଡ଼ିକ ଲୟ ହୁଏ; ମହର୍ଲୋକର ବାସିନ୍ଦାମାନେ ତାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବାକୁ ଜନଲୋକକୁ ଯାନ୍ତି। ତିନି ଲୋକ ଏକ ସମୁଦ୍ର ଭାବେ ହେଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ଯିଏ ନାରାୟଣ ସ୍ୱରୂପ, ସେ ନାଗଶୟ୍ୟା ଉପରେ ଶୟାନ ହୁଅନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜଗତ ତାଙ୍କରେ ଲୀନ ହୋଇଥାଏ। ଜନଲୋକର ଦେବତା ଓ ଯୋଗୀମାନେ ପଦ୍ମ-ଉତ୍ପନ୍ନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି; ସେ ରାତି ଶେଷ ହେଲେ ପୁନି ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଏକ ଶତ ବର୍ଷ ମିଶି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଜୀବନାବଧି ହୁଏ; ଏହା 'ପରା' ଭାଗର ଏକ ଅଂଶ, ଯାହା ଏବେ ଅତୀତ ହୋଇଛି। ଏହି ପ୍ରଥମ ପରାର୍ଧ ଶେଷ ହେବା ସମୟରେ 'ପାଦ୍ୟ' କଲ୍ପ ଘଟିଥିଲା। ଦ୍ୱିତୀୟ ପରାର୍ଧର ଆରମ୍ଭରେ, ଯାହା ଏବେ ଚାଲିଛି, ପ୍ରଥମ କଲ୍ପ 'ବରାହ କଲ୍ପ' ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏଠିଏ ମୈତ୍ରେୟ ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ଏହି ଦିବ୍ୟ ଭଗବାନ୍ କିପରି ଦେବତା, ଋଷି, ପିତୃ, ଦାନବ, ମାନବ, ପଶୁ, ବୃକ୍ଷ ଓ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ ଓ ଜଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଜୀବମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ?" ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଗୁଣ, ସ୍ୱଭାବ ଓ ଆକାର କେମିତି ଥିଲା, ତାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କୁହନ୍ତୁ। ପରାଶର ମୁନି କହିଲେ—"ମୈତ୍ରେୟ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି କଥା କହିବି, ଏହି ଦିବ୍ୟ ପ୍ରଭୁ କିପରି ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ତୁମେ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୁଣ। କଲ୍ପର ଆରମ୍ଭରେ ସୃଷ୍ଟି ବିଚାର କରୁଥିବା ସମୟରେ, ପୂର୍ବବତ୍, ଏକ ଅଜ୍ଞାନ ମୟ ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ଅନ୍ଧକାରର ଥିଲା। ଏହି ଅନ୍ଧକାର ମହାମୋହ, ତାମିସ୍ର ଓ ଅନ୍ଧସ ଭାବରେ ଓ ଅଜ୍ଞାନର ପଞ୍ଚ ରୂପରେ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏହି ପଞ୍ଚ ଧରଣର ସୃଷ୍ଟି ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ଓ ବାହ୍ୟ ଦୁଇଁ ଭାଗରେ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଅଜ୍ଞାନରେ ଲିନ, ଆଲୋକ ଶୂନ୍ୟ, ସ୍ୱଭାବରେ ଗୁପ୍ତ ଓ ବୃକ୍ଷ ଭଳି ଆକାରର। ଯେହেতୁ ପ୍ରାଥମିକ ବୃକ୍ଷମାନେ ମୂଳ ସୃଷ୍ଟି ଭାବେ ଘୋଷିତ, ଏହାକୁ ପ୍ରାଥମିକ ସୃଷ୍ଟି କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଅପର୍ୟାପ୍ତ ଦେଖି, ସେ ପୁନି ଅନ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ଏକ ତିର୍ୟକ୍ ସ୍ରୋତସ୍ ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ସେମାନଙ୍କର କ୍ରିୟା ତିର୍ୟକ୍ ଭାବରେ ହେବାରୁ ଏହାକୁ 'ତିର୍ୟକ୍ସ୍ରୋତସ୍' କୁହାଯାଏ। ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଗୋବଂଶ ଆଦି ପଶୁମାନେ, ଯାହା ଅନ୍ଧକାର ଓ ଅଜ୍ଞାନରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଭ୍ରାନ୍ତି ମାର୍ଗରେ ଚାଲେ, ଏବଂ ଅଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ ଜ୍ଞାନୀ ଭାବେ ଭାବନ୍ତି। ସେମାନେ ଅହଂକାର ଓ ମଦରେ ଚାଲିଥିବା ଅଠାଇଶି ପ୍ରକାରର, ଏହି ସମସ୍ତେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପରସ୍ପରକୁ ଅବରୋଧ କରନ୍ତି।