ମୈତ୍ରେୟ ଋଷି, ଏକ ଅନୁଗତ ଭାବରେ ପରାଶର ମହାର୍ଷିଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ—“ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋ ମନକୁ ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରତି କୃପାଶୀଳ କରନ୍ତୁ, ଯେଉଁପରି ଆପଣଙ୍କ ଦୟାରେ ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଅଧିଗମ କରିପାରିବି।” ଏହି ପ୍ରସ୍ନ ସୁନି, ପରାଶର ଋଷି କହିଲେ, “ମୈତ୍ରେୟ, ତୁମେ ଧର୍ମର ଜ୍ଞାନୀ, ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ବହୁତ ଭଲ କଲା। ତୁମେ ମୋତେ ପୁରାତନ ଘଟଣା ସ୍ମରଣ କରାଇଲା। ମୋର ପର୍ଦ୍ଦା ମହାନ ବସିଷ୍ଠ ଏହିପରି କଥା କହିଥିଲେ— ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ଏକ ଦାନବ ଭକ୍ଷିତ କରିଥିଲା। ଏହି ଦୁଃଖଦ ଘଟଣା ଶୁଣି, ମୋ ମାମାଙ୍କ ମନରେ କ୍ରୋଧ ଜନ୍ମ ନେଲା। ତାପରେ, ମୁଁ ଦାନବମାନେର ନାଶ ପାଇଁ ଏକ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କଲି; ଏହି ଯଜ୍ଞରେ ଶତ-ଶତ ରାତିରେ ଘୁଞ୍ଚିବା ଦାନବମାନେ ଭସ୍ମ ହୋଇଗଲେ। ଯେତେବେଳେ ଦାନବମାନେ ନିଶ୍ଚିନ୍ନ ହେଉଥିଲେ, ଏହି ସମୟରେ ମୋ ପର୍ଦ୍ଦା ବସିଷ୍ଠ ମହାର୍ଷି, ଅତି ଶୁଭ୍ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ମୋତେ କହିଲେ—“ବସ, ଏହି ଅତିରିକ୍ତ କ୍ରୋଧ ଚାଲିବ ନାହିଁ, ମୋ ପୁଅ; ଏହି କ୍ରୋଧକୁ ଦମନ କର। ଦାନବମାନେ ଦୋଷୀ ନୁହେଁ—ତୁମ ପିତାଙ୍କ ସହ ଯେଉଁଠି ଘଟିଲା, ତାହା ନିୟତିର ଫଳ। କ୍ରୋଧ କେବଳ ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଆସେ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ କଦାଚିତ୍ କ୍ରୋଧ କରନ୍ତି ନାହିଁ। କେହି କେହିକୁ ହତ କରେ? ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବ ତାଙ୍କର କର୍ମର ଫଳ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏକ ମହାଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧ କିଏ ମାନ୍ୟତା ଓ ତପସ୍ୟାର ନାଶ କରିଦେଇଥାଏ, ଏବଂ ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଏହା କେବଳ ଦୁଃଖ ଆଣିଥାଏ। ମହାଋଷିମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ସ୍ଵର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷର ଉପାୟ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ସଦା କ୍ରୋଧକୁ ଦୂରେ ରଖନ୍ତି; ମୋ ପୁଅ, କ୍ରୋଧର ଅଧୀନ ହେଉନି। ଏହି ଦାନବମାନେ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପୀଡିତ ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ଅନର୍ହ ଯଜ୍ଞ ଏଠି ଶେଷ ହେଉ; ଏହା ଅବଶ୍ୟ ରୋକି ଦିଅ, କାରଣ ଧର୍ମଜୀବୀମାନେ ସହିଷ୍ଣୁତାରେ ଅବলମ୍ବିତ। ଏପରି ଭାବରେ, ମୁଁ ମୋ ପର୍ଦ୍ଦାଙ୍କ ଉପଦେଶ ଦ୍ଵାରା ସତ୍କାର କରି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯଜ୍ଞ ତତ୍କ୍ଷଣତାରେ ବନ୍ଦ କରିଦେଲି। ତାପରେ, ପୂଜ୍ୟ ବସିଷ୍ଠ ମହାଋଷି ଅତି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ; ଏହି ସମୟରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଏଠି ପହଞ୍ଚିଲେ। ପର୍ଦ୍ଦାଙ୍କ ତରଫରୁ ଜଳ ଅର୍ପଣ ଏବଂ ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରି, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ମହାଋଷି, ପୁଲହାଙ୍କ ଭାଇ, ମୋତେ ଏଭଳି କହିଲେ, ମୈତ୍ରେୟ— “ତୁମେ ଆଜି ଏତେ ଶତ୍ରୁତା ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସହିଷ୍ଣୁତା ଅଙ୍ଗୀକାର କରିଛ; ଏହି ଶିକ୍ଷା ତୁମ ଗୁରୁଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ଦିଆଯାଇଛି। ତୁମେ ସମସ୍ତ ପୁନ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଜାଣିପାରିବ। ମୋର ବଂଶ କ୍ରୋଧ ଦ୍ଵାରା ମଧ୍ୟ ବିଘ୍ନ ହୋଇନଥିଲା, ଏହି କାରଣରୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ଅନ୍ୟ ମହାବର ଦେଉଛି। ମୋ ପୁଅ, ତୁମେ ପୁରାଣ-ସଂହିତାର ରଚୟିତା ହେବା, ଏବଂ ଦେବତାମାନେର ସ୍ଵରୂପକୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ଜାଣିପାରିବ। କର୍ମ ଓ ନିଷ୍କ୍ରିୟତାରେ ତୁମ ମନ ସଦା ପବିତ୍ର ରହିବ; ମୋ ଦୟାରେ, ମୋ ପୁଅ, ତୁମ ମନରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ରହିବ ନାହିଁ। ତାପରେ, ମୋ ପର୍ଦ୍ଦା ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—“ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ତୁମକୁ ଯାହା କହିଛି, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ସଫଳ ହେବ।” ଏଭଳି, ପୂର୍ବରୁ ବସିଷ୍ଠ ଓ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଦ୍ଵାରା କହାଯାଇଥିବା ସମସ୍ତ କଥା, ତୁମ ପ୍ରଶ୍ନ ଦ୍ଵାରା ମୋ ମନରେ ପୁନଃ ସ୍ମୃତି ଆସିଛି। ଏହିପରି, ମୈତ୍ରେୟ, ତୁମେ ଯେପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛ, ମୁଁ ସମସ୍ତ କଥା କହିବି; ପୁରାଣ-ସଂହିତାକୁ ଏହି ଭଳି ଶୁଣ। ଏହି ବିଶ୍ଵ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ଏବଂ ତାଙ୍କରେ ଏହି ବିଶ୍ଵ ବସିଛି; ସେ ଏହି ବିଶ୍ଵର ଧାରକ ଓ ନିୟନ୍ତା, ସେ ନିଜେ ବିଶ୍ଵ। ପରାଶର ଋଷି ଏହିପରି କହିଲେ—“ପବିତ୍ର, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ, ଶାଶ୍ୱତ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆତ୍ମା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରୁଛି, ଯାହାଙ୍କର ଦେହ ସଦା ଏକ ଓ ସେ ସମସ୍ତକୁ ବିଜୟ କରନ୍ତି। ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ହରି, ଶଙ୍କର, ଵାସୁଦେବ, ଉଦ୍ଧାରକ, ବିଶ୍ଵର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଧାରକ, ନାଶକ—ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁଛି। ଏକ ଓ ଅନେକ ଦେହ ଧାରଣ କରିଥିବା, ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଆତ୍ମା, ପ୍ରକଟ ଓ ଅପ୍ରକଟ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା, ମୋକ୍ଷର କାରଣ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରୁଛି। ବିଷ୍ଣୁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆତ୍ମା, ଯାହା ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ବିନାଶର ମୂଳ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ସାର—ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁଛି। ଏସିଉତ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ, ଯାହା ବିଶ୍ଵର ଆଧାର, ସବୁଠୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବସିଥିବା, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁଛି। ଜ୍ଞାନର ନିଜ ସ୍୵ରୂପ ସବୁଠୁ ପବିତ୍ର; ଏହି ଜ୍ଞାନମାନେ, ଭ୍ରମ ଦ୍ଵାରା, ବସ୍ତୁର ରୂପ ଭାବେ ପ୍ରତୀତି ହୁଏ। ବିଷ୍ଣୁ, ବିଶ୍ଵର ଭକ୍ଷକ ଓ ପାଳକ, ସୃଷ୍ଟିର ନିୟନ୍ତା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଶାସକ, ଅଜନ୍ମା, ଅବିନାଶୀ, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ—ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଏହିପରି ଆଗରୁ ବଉଁଳି ଜନ୍ମ ଲୋଟସ୍-ଉତ୍ପନ୍ନ ପିତା, ବ୍ରହ୍ମା ଦ୍ଵାରା ଡକ୍ଷ ଆଦି ମହାଋଷିମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲାପରେ କହାଯାଇଥିବା କଥାକୁ ମୁଁ ପୁନଃ କହିବି। ଏହି କଥା ପୁରୁକୁତ୍ସ, ପୃଥିବୀର ରାଜା, ନିର୍ମଦା ତୀରରେ ସାରସ୍ୱତ ଦ୍ଵାରା ଶୁଣିଥିଲେ, ଏବଂ ସେ ମୋତେ କହିଥିଲେ, ମୁଁ ସାରସ୍ୱତକୁ କହିଥିଲି। ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶ୍ରେଷ୍ଠତମ ଆତ୍ମା, ନିଜେ ନିଜରେ ବସିଥିବା, ଦେହ, ରଙ୍ଗ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଗୁଣ ନାହିଁ। ଅଜର, ଅବିନାଶୀ, ଅପରିବର୍ତ୍ତନ, ବୃଦ୍ଧି, ଜନ୍ମ ନାହିଁ; ତାଙ୍କୁ କେବଳ ‘ସେ ସଦା ଅଛନ୍ତି’ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ନନା କରାଯାଇପାରିବ, ଏଠାରେ ଅଧିକ କିଛି କହିପାରିବି ନାହିଁ। ସେ ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପ୍ତ କରିଥିବାରୁ, ସମସ୍ତରେ ବସିଥିବାରୁ, ବୁଦ୍ଧିମାନେ ତାଙ୍କୁ ‘ବାସୁଦେବ’ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମା ଚିରନ୍ତନ, ଅଜନ୍ମା, ଅବିନାଶୀ, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ; ସଦା ଏକ ଭାବରେ, କିଛି ତ୍ୟାଜ୍ୟ ନାହିଁ, ଏହିପରି ପବିତ୍ର। ସେ ଏହି ସମସ୍ତ, ପ୍ରକଟ ଓ ଅପ୍ରକଟ ଦେହ ଧାରଣ କରିଥିବା, ପୁରୁଷ ଓ କାଳ ରୂପରେ ବସିଛି। ଓ ଦ୍ୱିଜ, ପୁରୁଷ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମାର ପ୍ରଥମ ରୂପ; ପ୍ରକଟ, ଅପ୍ରକଟ ଓ କାଳ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପ। ପ୍ରକୃତି, ପୁରୁଷ, ପ୍ରକଟ ଓ କାଳରୁ ଉପରେ ଯାହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ଶୁଦ୍ଧ ଅବସ୍ଥା, ଋଷିମାନେ ତାହାକୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିବାସ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି।