सृष्टिस्थित्यन्तकरणीं ब्रह्मविष्णुशिवात्मिकाम् । स संज्ञां याति भगवानेक एव जनार्दनः
सृष्टी, पालन आणि संहार करणारा एकमेव भगवंत जनार्दनच आहे, ज्याला ब्रह्मा, विष्णू आणि शिव अशी नावे मिळतात.
स्त्रष्टा सृजति चात्मानं विष्णुः पाल्यंच पाति च । उपसंह्रियते चान्ते संहर्ता च स्वयं प्रभुः
स्वतःच सृष्टीकर्ता म्हणून स्वतःला निर्माण करतो, विष्णू म्हणून पालन करतो, आणि शेवटी सर्वांचा संहार करून तोच प्रभू राहतो.
पृथिव्यापस्तथा तेजो वायुराकाश एव च ।. सर्वोन्द्रियान्तः करणं पुरुषाख्यं हि यज्जगत्
ही पृथ्वी, पाणी, अग्नि, वायू, आकाश, सर्व इंद्रिये आणि अंतःकरण — हे सर्व मिळून 'पुरुष' नावाने ओळखले जाणारे हे जग बनले आहे.
स एव सर्वभूतात्मा विश्वरूपो यतोऽव्ययः । सर्गादिकं तु तस्यैव भूतस्थमुपकारकम्
तोच सर्व भूतांचा अंतरात्मा आहे, अविनाशी आणि विश्वरूप; सृष्टी वगैरे सर्व त्याच्यातच आहेत आणि त्याच्या इच्छेने कार्य करतात.
स एव सृज्यः स च सर्गकर्ता स एव पात्यत्ति च पाल्यते च । ब्रह्माद्यवस्थाभिरशेषमूर्ति र्विष्णुर्वरिष्ठो वरदो वरेण्यः
तोच सृष्टी, सृष्टीकर्ता, पालन करणारा, पाळला जाणारा आणि संहार करणारा आहे; विष्णू हा सर्वश्रेष्ठ, वरदायक, वंदनीय आणि ब्रह्मादि सर्व रूपांचा आधार आहे.
श्रीमैत्रेय उवाच निर्गुणस्याप्रमेयस्य शुद्धस्याप्यमलात्मनः । कथं सर्गादिकर्तृत्वं ब्रह्मणोऽभ्युपगम्यते
श्रीमैत्रेय म्हणाले: निर्गुण, अपरिमित, शुद्ध आणि निर्मळ अशा ब्रह्माला सृष्टीची वगैरे कर्तृत्व कशी लागू शकते?
श्रीपराशर उवाच शक्तयः सर्वभावानामचिन्त्यज्ञानगोचराः । यतोऽतो ब्रह्मणस्तास्तु सर्गाद्या भावशक्तयः । भवन्ति तपतां श्रेष्ठ पावकस्य यथोष्णता
श्रीपराशर म्हणाले: सर्व सत्त्वांची शक्ती ही मनाच्या आणि बुद्धीच्या पलीकडील आहे; म्हणून ब्रह्माची सृष्टी वगैरे शक्ती त्याच्यापासूनच उत्पन्न होतात, जसे अग्नीतून उष्णता आपोआप येते.
तन्निबोध यथा सर्गे भगवान्सम्प्रवर्त्तते । नारायणाख्यो भगवान्ब्रह्म लोकपितामहः
आता ऐक, भगवंत नारायण, जो या जगाचा पितामह आहे, तो सृष्टीमध्ये कसा कार्य करतो.
उप्तन्नः प्रोच्यते विद्वन्नित्यमेवोपचारतः
हे ज्ञानी, तो नेहमी जन्मतो असे म्हणतात, पण ते फक्त रूपक म्हणून आहे.
निजेन तस्य मानेन आयुर्वर्षशतं स्मृतम् । तत्पराख्यं तदर्द्ध च परार्द्धमभिधीयते
त्याच्या स्वतःच्या प्रमाणानुसार, त्याचे आयुष्य शंभर वर्षे मानले जाते; त्याला 'परा' म्हणतात आणि त्याचा अर्धा भाग 'परार्ध' म्हणून ओळखला जातो.
कालस्वरूपं विष्णोश्च यन्मयोक्तं तवानघ । तेन तस्य निबोध त्वं परिमाणोपपादनम्
हे निष्पापा, मी तुला विष्णूच्या काळाचे स्वरूप सांगितले; त्यावरून त्याच्या मोजणीची समजूत करून घे.
अन्येषां चैव जन्तूनां चराणामचराश्च ये । भूभूभृत्सागरादीनामशेषाणां च सत्तम
आणि तसेच, हे श्रेष्ठ, सर्व इतर सजीव, स्थावर आणि जंगम, पृथ्वी, पर्वत, समुद्र आणि सर्वांसाठीही हेच लागू आहे.
काष्ठा पत्र्चदशाख्याता निमेषा मुनिसत्तम । काष्ठा पत्र्चदशाख्याता निमेषा मनिसत्तम । काष्ठा त्रिंशत्कला त्रिंशत्कला मौहूर्तिको विधिः
हे श्रेष्ठ ऋषी, पंधरा निमेष म्हणजे एक काष्ठा असं ओळखलं जातं. तीस काष्ठा मिळून एक कला होते, आणि तीस कला मिळून एक मुहूर्त ठरतो.
तावत्संख्यैरहोरात्रं मुहूर्तैर्मानुषं स्मृतम् । अहोरात्राणि तावानित मासः पक्षद्वयात्मकः
अशा मुहूर्तांच्या संख्येने मानवी दिवस-रात्र मोजली जाते. अशा दिवस-रात्रांनी बनलेला महिना दोन पक्षांचा असतो.
तैः षड्‌भिरयनं वर्ष द्वेऽयनें दक्षिणोत्तरे । अयनं दक्षिणं रात्रिर्देवानामुत्तरं दिनम्
अशा सहा महिन्यांनी एक वर्ष तयार होतं, आणि ते दक्षिणायन व उत्तरायण अशा दोन भागांत विभागलं जातं. देवांसाठी दक्षिणायन म्हणजे रात्र, आणि उत्तरायण म्हणजे दिवस असतो.
दिव्यैर्वर्षसहस्त्रैस्तु कृतत्रेतदिसंज्ञितम् । चतुर्युगं द्वादशभिस्तद्विभागं निबोध मे
एक हजार दिव्य वर्षे म्हणजे कृत, त्रेता आणि इतर युगं असं म्हणतात. त्या चार युगांचं बारा भागांत कसं विभागलं जातं, ते माझ्याकडून ऐक.
चत्वारि त्रीणि द्वै चैकं कृतादिषु यथाक्रमम् । दिव्याब्दानां सहस्त्राणि युगेष्वाहुः पुराविदः
कृतयुग, त्रेतायुग, द्वापरयुग आणि कलियुग यांच्यासाठी अनुक्रमे चार, तीन, दोन आणि एक अशी संख्येची मोजणी होते, असं प्राचीन जाणकार सांगतात. ही सर्व हजारो दिव्य वर्षे आहेत.
तत्प्रमाणैः शतैः सन्ध्या पूर्वा तत्राभिधीयते । सन्ध्यांशश्चैव तत्तुल्यो युगस्यानन्तरो हि सः
त्या प्रमाणाच्या शेकड्यांनी युगाच्या सुरुवातीची संध्या सांगितली जाते, आणि युगाच्या शेवटी असणारा संध्यांशही तितकाच असतो.
सन्ध्यासध्यांशयोरन्तर्यः कालो मुनिसत्तम । युगाख्यः स तु विज्ञेयः कृतत्रेतादिसंज्ञितः
संध्या आणि संध्यांश यांच्यामधील काळ, हे श्रेष्ठ ऋषी, युग म्हणून ओळखलं जातं, ज्याला कृत, त्रेता वगैरे नावं आहेत.
कृतं त्रेता द्वाररश्च कलिश्चैव चतुर्युगम् । प्रोच्यते तस्तहस्त्र च ब्रह्मणो दिवसं मुने
कृत, त्रेता, द्वापर आणि कलि – ही चार युगं सांगितली आहेत. अशा हजार चक्रांनी ब्रह्मदेवाचा एक दिवस पूर्ण होतो, हे ऋषी.
ब्रह्मणो दिवसे ब्रह्मन्मनवस्तु चतुर्दश । भवन्ति परिमाणं च तेषां कालकृतं श्रृणु
ब्रह्मदेवाच्या एका दिवशी, हे ब्राह्मण, चौदा मनू होतात. त्यांच्या काळाचं मोजमाप कसं आहे, ते ऐक.
सप्तर्षयः सुराः शक्रो मनुस्तत्सूनवो नृपाः । एककाले हि सृज्यन्ते संह्रियन्ते च पूर्ववत्
सप्तर्षी, देव, इंद्र, मनू आणि त्याचे पुत्र राजे – हे सर्व एकाच वेळी निर्माण होतात आणि पूर्वीप्रमाणेच नष्टही होतात.
चतुर्यगुणां संख्याता साधिका ह्रोकासप्ततिः । मन्वन्तरं मनोः कालः सुरादीनां च सत्तम
एकाहत्तर आणि थोडं जास्त, त्याचा चार पट म्हणजे मन्वंतराचा काळ, हे श्रेष्ठ जीव, जो मनू आणि देवांचा काळ आहे.
अष्टौ शत सहस्त्राणि दिव्ययां संख्यया स्मृतम् । द्विपत्रचाशत्तथान्यानि सहस्त्राण्यधिकानि तु
आठशे बहात्तर हजार दिव्य वर्षे अशी संख्या लक्षात ठेवली जाते. आणि त्याहून दुप्पट व अधिक अशी इतर हजारो वर्षेही आहेत.
त्रिंशत्कोट्यस्तु सम्पूर्णाः संख्याताः संख्याया द्विज । सप्तषष्टिस्तथान्यानि नियुतानि महामुने
तीन कोटी पूर्ण संख्या मोजली जाते, हे द्विज. आणि त्याशिवाय सडसष्ट नियुतांची भर आहे, हे महर्षी.
विंशतिस्तु सह्स्त्राणि कालोऽयमधिकं विना । मन्वन्तरस्य सड्खयेयं मानुषैर्वत्सरैर्द्विज
त्यात वीस हजार अधिक आहेत, जास्त नाहीत. हा मन्वंतराचा मानवी वर्षांमधील हिशोब आहे, हे द्विज.
चतुर्दशगुणो ह्योष कालो ब्राह्ममहः स्मृतम् । ब्राह्मो नैमित्तिको नाम तस्यान्ते प्रतिसत्र्चरः
त्याचा चौदा पट म्हणजे ब्रह्मदेवाचा दिवस असं ओळखलं जातं. त्याच्या शेवटी नैमित्तिक प्रलय येतो.
तदा ही दह्राते सर्वं त्रैलोक्यं भूर्भुवादिकम् । जनं प्रयान्ति तापार्था महर्लोकनिवासिनः
त्या वेळी सर्व त्रैलोक्य – भू, भुवः वगैरे – नष्ट होतं. महर्लोकात राहणारे तापापासून सुटका मिळवण्यासाठी जनलोकात जातात.
एकार्णवे तु त्रैलोक्ये ब्रह्म नारायणात्मकः । भोगिशय्यां गतः शेते त्रैलोक्यग्रासबृंहितः
त्रैलोक्य एकाच समुद्रात विलीन झाल्यावर, नारायणस्वरूप ब्रह्मदेव शेषनागाच्या शय्येवर विसावतो, आणि सर्व जग विलीन झाल्यामुळे तो अधिक तेजस्वी होतो.
जनस्थैर्योगिभिर्देवाश्चिन्त्यमानोऽब्जसम्भवः । तत्प्रमाणां हि तां रात्रिं तदन्ते सृजते पुनः
जनलोकातले देव आणि योगी कमळातून जन्मलेल्या ब्रह्मदेवाचे ध्यान करतात. त्याच प्रमाणाची रात्र संपल्यावर तो पुन्हा सृष्टी निर्माण करतो.