ध्रुव उवाच भूमिरापोनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च । भूतादिरादि प्रकृतिर्यस्य रूपं नतोस्मि तम् ॥ १,१२.
ध्रुव म्हणतो: पृथ्वी, पाणी, अग्नी, वारा, आकाश, मन, बुद्धी, आणि पंचमहाभूतांची मूळ तत्त्वं—ज्याचं हे सर्व रूप आहे, त्या परमेश्वराला मी वंदन करतो.
शुद्धः सूक्ष्मोखिलव्यापी प्रधानात्परतः पुमान् । यस्य रूपं नमस्तस्मै पुरुषाय गुणात्मने ॥ १,१२.
जो शुद्ध, अत्यंत सूक्ष्म, सर्वत्र व्यापलेला, आणि प्रकृतीपेक्षा श्रेष्ठ आहे, त्या गुणांचा मूर्तिमंत असलेल्या पुरुषाला मी वंदन करतो.
भूतादीनां समस्तानां गन्धादीनां च शाश्वतः । बुध्यादीनां प्रधानस्य पुरुषस्य च यः परः ॥ १,१२.
सर्व भूतांचे आणि त्यांच्या गुणांचे, बुद्धीचे आणि मूळ प्रकृतीचे, तसेच पुरुषाच्या पलीकडचा जो शाश्वत आहे, तोच खरा परमेश्वर आहे.
तं ब्रह्मभूतमात्मानमशेषजगतः पतिम् । प्रपद्ये शरणं शुद्धं त्वद्रूपं परमेश्वर ॥ १,१२.
हे परमेश्वरा, तुझं रूप शुद्ध आहे, तू ब्रह्माचा आत्मा आणि सर्व जगाचा स्वामी आहेस; मी तुझ्या शरण येतो.
बृहत्त्वाद्बृंहणत्वाच्च यद्रूपं ब्रह्मसंज्ञितम् । तस्मै नमस्ते सर्वात्मन्योगिचिन्त्याविकारिणे ॥ १,१२.
जी सर्वव्यापक, विस्तार करणारी, योग्यांना ध्यानात येणारी आणि कधीही न बदलणारी अशी ब्रह्मरूप आहे, त्या सर्वांच्या अंतरात्म्यास मी वंदन करतो.
सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । सर्वव्यापी भुवः स्पर्शादत्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् ॥ १,१२.
त्या पुरुषाचे हजारो डोके, हजारो डोळे आणि हजारो पाय आहेत; तो सर्वत्र व्यापून आहे आणि पृथ्वीपेक्षा दहा बोटांनी अधिक पसरलेला आहे.
यद्भूतं यच्च वै भव्यं पुरूषोत्तम तद्भवान् । त्वत्तौ विराट्स्वराट्सम्राट्त्वत्तश्चप्यधिपूरुषः ॥ १,१२.
हे श्रेष्ठ पुरुष, जे काही झाले आहे आणि जे होणार आहे, ते सर्व तुम्हीच आहात; तुमच्यापासून विराट, स्वराट, सम्राट आणि सर्वश्रेष्ठ अधिपती उत्पन्न होतात.
अत्यरिच्यत सोधश्च तिर्यगूर्ध्वं च वै भुवः । त्वत्तो विश्वमिदं जातं त्वत्तौ भूतं भविष्यति ॥ १,१२.
तुम्ही पृथ्वीला सर्व दिशांनी, वरखाली आणि आडवे पेलून ठेवता; या विश्वाची उत्पत्ती तुमच्यापासून झाली आणि भविष्यातही ते तुमच्यापासूनच होईल.
त्वद्रूपधारिणश्चान्तः सर्वभूतमिदं जगत् । त्वत्तो यज्ञः सर्वहुतः पृषदाज्यं पशुर्द्विधा ॥ १,१२.
सर्व जग आणि त्यातील सर्व जीव तुमच्या विविध रूपांत राहतात; यज्ञ, त्यातील सर्व हवन, तुप आणि दोन प्रकारचे पशू हे सर्व तुमच्यापासूनच निर्माण झाले.
त्वत्तो ऋचोथ सामानि त्वत्तश्छन्दांसि जज्ञिरे । त्वत्तो यजूंष्यजायन्त त्वत्तोश्वाश्चैकतो दतः ॥ १,१२.
ऋच आणि साम ही स्तोत्रे, विविध छंद, यजुर्वेदातील मंत्र आणि एकाच वेळी घोडे हे सर्व तुमच्यापासून निर्माण झाले.
गावस्त्वत्तः समुद्भूतास्त्व त्तोजा अवयो मृगाः । त्वमन्मुखाद्ब्राह्मणा बाह्वोस्त्वत्तो क्षत्रमजायत ॥ १,१२.
गायी, बळ, पक्षी आणि वन्य प्राणी हे सर्व तुमच्यापासून उत्पन्न झाले; तुमच्या तोंडातून ब्राह्मण आणि तुमच्या हातांपासून क्षत्रिय जन्मले.
वैश्वास्तवोरुजाः शूद्रास्तव पद्भ्यां समुद्गताः । आक्ष्णोः सूर्योऽनिलः प्राणाच्चन्द्रमा मनसस्तव ॥ १,१२.
तुमच्या मांड्यांपासून वैश्य, पायांपासून शूद्र उत्पन्न झाले; डोळ्यांतून सूर्य, श्वासातून वारा आणि मनातून चंद्र निर्माण झाला.
प्राणोन्तः मुषिराज्जातो मुखादग्निरजायत । नाभितो गगनं द्यौश्च शिरसः समवर्तत ॥ १,१२.
तुमच्या श्वासातून प्राण, तोंडातून अग्नी, नाभीतून आकाश आणि डोक्यातून स्वर्ग निर्माण झाला.
दिशः श्रोत्रात्क्षितिः पद्भ्यां त्वत्तः सर्वमभूदिदिम् ॥ १,१२.
तुमच्या कानांपासून दिशा, पायांपासून पृथ्वी आणि सर्व काही तुमच्यापासूनच निर्माण झाले.
न्यग्रोधः सुमहानल्पे यथा बीजे व्यवस्थितः । संयमे विस्वमखिलं बीजभूते तथात्वायि ॥ १,१२.
जसा मोठा वडाचा झाड एका लहान बियामध्ये असतो, तसंच हे अख्खं विश्व बीजासारखं संकुचित होऊन तुमच्यात सामावलेलं आहे.
बीजादङ्कुरसम्भूते न्यग्रोधस्तु समुत्थितः । विस्तारं च यथा याति त्वत्तः सृष्टौ तथा जगत् ॥ १,१२.
जशी वडाची बीजातून अंकुर येतो आणि मग झाड विस्तारते, तसंच या सृष्टीची निर्मिती तुमच्यापासून होते आणि ती विस्तारते.
यथा हि कदली नान्या त्वक्पत्रादपि दृस्यते । एवं विश्वस्य नान्यस्त्वं त्वस्थयीश्वर दृश्येत ॥ १,१२.
जसा केळीच्या झाडात साल आणि पानांशिवाय दुसरं काहीही दिसत नाही, तसंच, हे स्थिर प्रभो, या विश्वात तुमच्याशिवाय दुसरं काहीही दिसत नाही.
ह्लादिनी संधिनी संवित्त्वय्येका सर्वसंस्थितौ । ह्लादतापकरी मिश्रा त्वयि नो गुणवर्जिते ॥ १,१२.
आनंद, एकत्रितपणा आणि चेतना या सर्व शक्ती तुमच्यात एकरूप आहेत; सुख, दुःख आणि त्यांचा संयोग हे सर्व तुमच्यात असूनही, तुम्ही गुणांपासून मुक्त आहात.
पृथग्भूतैकभूताय भूतभूताय ते नमः । प्रभूतभूतभूताय तुभ्यं भूतात्मने नमः ॥ १,१२.
वेगळं आणि एक असणार्या, सर्व सृष्टीचं मूळ असणार्या तुम्हाला नमस्कार; सर्व जीवांचा आत्मा आणि सर्वांचा आधार असलेल्या तुम्हाला वंदन.
व्यक्तं प्रधानपुरुषौ विराट्सम्राट्स्वराट्तथा । विभाव्यतेन्तःकरणे पुरुषेष्वक्षयो भवान् ॥ १,१२.
व्यक्त, प्रधान, पुरुष, विराट, सम्राट आणि स्वराट हे सर्व अंतःकरणात जाणवतात, पण तुम्ही सर्व जीवांत अविनाशी आहात.
सर्वस्मिन्सर्वभूतस्त्वं सर्वः सर्वस्वरूपधृक् । सर्वं त्वत्तस्ततश्च त्वं नमः सर्वात्मनेऽस्तु ते ॥ १,१२.
तुम्ही सर्वत्र, सर्व जीवांत आहात, सर्व रूपे धारण करता; सर्व काही तुमच्यापासून येतं आणि पुन्हा तुमच्यातच विलीन होतं—सर्वांच्या आत्म्यास तुम्हाला नमस्कार असो.
सर्वात्मकोसि सर्वेश सर्वभूतस्थितो यतः । कथयामि ततः किं ते सर्वं वेत्सि हृति स्थितम् ॥ १,१२.
तुम्ही सर्वांचा आत्मा, सर्वांचे स्वामी आणि प्रत्येक जीवात वास करणारे आहात; मी तुम्हाला आणखी काय सांगू, कारण तुम्ही हृदयातील सर्व गुपित जाणता.
सर्वात्मन्सर्वभूतेश सर्वसत्त्वसमुद्भव । सर्वभूतो भवान्वेत्ति सर्वसत्त्वमनोरथम् ॥ १,१२.
हे सर्वांच्या अंतर्यामी, सर्व जीवांचे स्वामी, सर्व सत्त्वांचे उत्पत्तीस्थान, तुम्ही प्रत्येक जीवामध्ये वास करता आणि सर्वांच्या मनातील इच्छा जाणता.
यो मे मनोरथो नाथ सफलः स त्वया कृतः । तपश्च तप्तं सफलं यद्दृष्टोऽसि जगत्पते ॥ १,१२.
हे प्रभो, माझी जी मनोकामना होती ती तुम्ही पूर्ण केलीत; मी केलेले तप फळाला आले, कारण मी तुम्हाला, हे जगाच्या स्वामी, प्रत्यक्ष पाहिले.
श्रीभगवानुवाच तपसस्तत्फलं यद्दृष्टोऽहं त्वया ध्रुव । मदृर्शनं हि विफलं राजपुत्र न जायते ॥ १,१२.
श्रीभगवान म्हणाले: ध्रुव, तुझ्या तपाचे फळ म्हणजे तू मला पाहिले आहेस; राजकुमार, माझे दर्शन कधीच व्यर्थ जात नाही.
वरं वरय तस्मात्त्वं यथाभिमतमात्मनः । सर्वं संपद्यते पुंसां मयि दृष्टिपथं गते ॥ १,१२.
म्हणून, तू आपल्या मनाप्रमाणे वर माग, कारण जो कोणी माझ्या दृष्टीपथात येतो त्याला सर्व काही शक्य होते.
ध्रुव उवाच भगवन्भूतभव्येश सर्वस्यास्ते भवान् हृदि । किमज्ञातं तव ब्रह्मन्मनसा यन्मयेक्षितम् ॥ १,१२.
ध्रुव म्हणाला: हे प्रभो, भूतकाळ आणि भविष्यातील सर्वांचा स्वामी, तुम्ही प्रत्येकाच्या हृदयात वास करता; मी मनात जे विचार केले ते तुमच्यासाठी अज्ञात काय आहे?
तथापि तुभ्यं देवेश कथयिष्यामि यन्मया । प्रार्थ्यते दुर्विनीतेन हृदयेनातिदुर्लभम् ॥ १,१२.
तरीही, हे देवाधिदेव, मी माझ्या चुकीच्या आणि अयोग्य हृदयाने जी अत्यंत दुर्मिळ गोष्ट इच्छिली आहे ती मी तुम्हाला सांगतो.
किं वा सर्वजगत्स्त्रष्टः प्रसन्ने त्वयि दुर्लभम् । त्वत्प्रसादफलं भुङ्क्ते त्रैलोक्यं मघ वानपि ॥ १,१२.
हे सर्व जगाचे सर्जनहार, तुम्ही प्रसन्न असता तेव्हा काय अशक्य आहे? तुमच्या कृपेने तर इंद्रसुद्धा त्रैलोक्याचा भोग घेतो.
नैतद्राजासनं योग्यमजातस्य ममोदरात् । इति गर्वदवोचन्मां सपत्नीमातुरुच्चकैः ॥ १,१२.
हे राजसिंहासन माझ्या पोटी जन्मलेल्या मुलासाठी योग्य नाही—अशी गर्वाने आणि मोठ्या आवाजात माझ्या सावत्र आईने मला सांगितले.