भगवानपि सर्वात्मा तन्मयत्वेन तोषितः । गत्वा ध्रुवमुवाचेदं चतुर्भुजवपुर्हरिः ॥ १,१२.
सर्वांचा आत्मा असलेला भगवान, ध्रुवाच्या भक्तीने प्रसन्न होऊन, चार भुजा असलेल्या स्वरूपात त्याच्याकडे गेला आणि त्याला बोलला.
श्रीभगवानुवाच औत्तानपादे भद्रं ते तपसा परितोषितः । वरदोहमनुप्राप्तो वरं वरय सुव्रत ॥ १,१२.
श्रीभगवान म्हणाले: उत्तानपादपुत्रा, तुला शुभ होवो; तुझ्या तपामुळे मी अत्यंत प्रसन्न झालो आहे. मी वर देण्यासाठी आलो आहे, तू मनाप्रमाणे वर माग.
ब्राह्यार्थनिरपेक्षं ते मयि चित्तं यदा हितम् । तुष्टोहं भवतस्तेन तद्वृणीष्व वरं परम् ॥ १,१२.
तुझे मन संसाराच्या इच्छांपासून मुक्त होऊन माझ्यात स्थिर झाले आहे, म्हणून मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे; म्हणूनच तू सर्वोच्च असा वर माग.
पराशर उवाच श्रुत्वेत्थं गदितं तस्य देवदेवस्य बालकः । उन्मीलिताक्षो ददृशे ध्यानदृष्टं हरिं पुरः ॥ १,१२.
पराशर म्हणतात: देवाधिदेवाने असे बोलल्यावर, त्या मुलाने डोळे उघडले आणि ध्यानात ज्याला पाहिले होता, तो हरि समोर उभा आहे हे पाहिले.
शङ्खचक्रगदाशार्ङ्गवरासिधरमच्युतम् । किरीटिनं समालोक्य जगाम शिरसा महीम् ॥ १,१२.
शंख, चक्र, गदा, धनुष्य आणि तलवार धारण केलेला, मुकुट घातलेला अच्युत पाहून, ध्रुवाने डोकं झुकवून पृथ्वीला वंदन केलं.
रोमाञ्चिताङ्गः सहसा साध्वसं परमं गतः । स्तवाय देवदेवस्य स चक्रे मानसं ध्रुवः ॥ १,१२.
संपूर्ण अंग रोमांचित झाले, मनात मोठा आदरभाव निर्माण झाला, आणि ध्रुवाने देवाधिदेवाची मनोभावे स्तुती करायला सुरुवात केली.
किं वदामि स्तुतावस्य केनोक्तेनास्य संस्तुतिः । इत्याकुल मतिर्देवं तमेव शरणं ययौ ॥ १,१२.
मी काय बोलू? कोणत्या शब्दांनी मी त्याची स्तुती करू? अशा संभ्रमित मनाने त्याने त्या देवालाच शरण जाऊन विनंती केली.
ध्रुव उवाच भगवन्यदि मे तोषं तपसा परमं गतः । स्तोतुं तदहमिच्छामि वरमेनं प्रयच्छ मे ॥ १,१२.
ध्रुव म्हणतो: भगवंत, जर माझ्या तपामुळे तुम्ही खरोखरच प्रसन्न झाला असाल, तर मला हा वर द्या—माझ्या तोंडून तुमची स्तुती व्हावी.
(ब्रह्माद्यौर्यस्य वेदज्ञैर्ज्ञायते यस्य नो गतिः । तं त्वां कथमहं देव स्तोतुं शक्रोमि बालकः । त्वद्भक्तिप्रवणं ह्येतत्परमेश्वर मे मनः । स्तोतुं प्रवृत्तं त्वत्पादौ तत्र प्रज्ञां प्रयच्च मे) श्रीपराशर उवाच शङ्खप्रान्तेन गोविन्दस्तं पस्पर्श कृताञ्जलिम् । उत्तानपादतनयं द्विजवर्य जगत्पतिः ॥ १,१२.
अथ प्रसन्नवदनः स क्षणान्नृपनन्दनः । तुष्टाव प्रणतो भूत्वा भूतधातारमच्युतम् ॥ १,१२.
नंतर, आनंदी चेहरा असलेला तो राजकुमार, वाकून, सर्व जगाचा आधार असलेल्या अच्युताची स्तुती करू लागला.
ध्रुव उवाच भूमिरापोनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च । भूतादिरादि प्रकृतिर्यस्य रूपं नतोस्मि तम् ॥ १,१२.
ध्रुव म्हणतो: पृथ्वी, पाणी, अग्नी, वारा, आकाश, मन, बुद्धी, आणि पंचमहाभूतांची मूळ तत्त्वं—ज्याचं हे सर्व रूप आहे, त्या परमेश्वराला मी वंदन करतो.
शुद्धः सूक्ष्मोखिलव्यापी प्रधानात्परतः पुमान् । यस्य रूपं नमस्तस्मै पुरुषाय गुणात्मने ॥ १,१२.
जो शुद्ध, अत्यंत सूक्ष्म, सर्वत्र व्यापलेला, आणि प्रकृतीपेक्षा श्रेष्ठ आहे, त्या गुणांचा मूर्तिमंत असलेल्या पुरुषाला मी वंदन करतो.
भूतादीनां समस्तानां गन्धादीनां च शाश्वतः । बुध्यादीनां प्रधानस्य पुरुषस्य च यः परः ॥ १,१२.
सर्व भूतांचे आणि त्यांच्या गुणांचे, बुद्धीचे आणि मूळ प्रकृतीचे, तसेच पुरुषाच्या पलीकडचा जो शाश्वत आहे, तोच खरा परमेश्वर आहे.
तं ब्रह्मभूतमात्मानमशेषजगतः पतिम् । प्रपद्ये शरणं शुद्धं त्वद्रूपं परमेश्वर ॥ १,१२.
हे परमेश्वरा, तुझं रूप शुद्ध आहे, तू ब्रह्माचा आत्मा आणि सर्व जगाचा स्वामी आहेस; मी तुझ्या शरण येतो.
बृहत्त्वाद्बृंहणत्वाच्च यद्रूपं ब्रह्मसंज्ञितम् । तस्मै नमस्ते सर्वात्मन्योगिचिन्त्याविकारिणे ॥ १,१२.
जी सर्वव्यापक, विस्तार करणारी, योग्यांना ध्यानात येणारी आणि कधीही न बदलणारी अशी ब्रह्मरूप आहे, त्या सर्वांच्या अंतरात्म्यास मी वंदन करतो.
सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । सर्वव्यापी भुवः स्पर्शादत्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् ॥ १,१२.
त्या पुरुषाचे हजारो डोके, हजारो डोळे आणि हजारो पाय आहेत; तो सर्वत्र व्यापून आहे आणि पृथ्वीपेक्षा दहा बोटांनी अधिक पसरलेला आहे.
यद्भूतं यच्च वै भव्यं पुरूषोत्तम तद्भवान् । त्वत्तौ विराट्स्वराट्सम्राट्त्वत्तश्चप्यधिपूरुषः ॥ १,१२.
हे श्रेष्ठ पुरुष, जे काही झाले आहे आणि जे होणार आहे, ते सर्व तुम्हीच आहात; तुमच्यापासून विराट, स्वराट, सम्राट आणि सर्वश्रेष्ठ अधिपती उत्पन्न होतात.
अत्यरिच्यत सोधश्च तिर्यगूर्ध्वं च वै भुवः । त्वत्तो विश्वमिदं जातं त्वत्तौ भूतं भविष्यति ॥ १,१२.
तुम्ही पृथ्वीला सर्व दिशांनी, वरखाली आणि आडवे पेलून ठेवता; या विश्वाची उत्पत्ती तुमच्यापासून झाली आणि भविष्यातही ते तुमच्यापासूनच होईल.
त्वद्रूपधारिणश्चान्तः सर्वभूतमिदं जगत् । त्वत्तो यज्ञः सर्वहुतः पृषदाज्यं पशुर्द्विधा ॥ १,१२.
सर्व जग आणि त्यातील सर्व जीव तुमच्या विविध रूपांत राहतात; यज्ञ, त्यातील सर्व हवन, तुप आणि दोन प्रकारचे पशू हे सर्व तुमच्यापासूनच निर्माण झाले.
त्वत्तो ऋचोथ सामानि त्वत्तश्छन्दांसि जज्ञिरे । त्वत्तो यजूंष्यजायन्त त्वत्तोश्वाश्चैकतो दतः ॥ १,१२.
ऋच आणि साम ही स्तोत्रे, विविध छंद, यजुर्वेदातील मंत्र आणि एकाच वेळी घोडे हे सर्व तुमच्यापासून निर्माण झाले.
गावस्त्वत्तः समुद्भूतास्त्व त्तोजा अवयो मृगाः । त्वमन्मुखाद्ब्राह्मणा बाह्वोस्त्वत्तो क्षत्रमजायत ॥ १,१२.
गायी, बळ, पक्षी आणि वन्य प्राणी हे सर्व तुमच्यापासून उत्पन्न झाले; तुमच्या तोंडातून ब्राह्मण आणि तुमच्या हातांपासून क्षत्रिय जन्मले.
वैश्वास्तवोरुजाः शूद्रास्तव पद्भ्यां समुद्गताः । आक्ष्णोः सूर्योऽनिलः प्राणाच्चन्द्रमा मनसस्तव ॥ १,१२.
तुमच्या मांड्यांपासून वैश्य, पायांपासून शूद्र उत्पन्न झाले; डोळ्यांतून सूर्य, श्वासातून वारा आणि मनातून चंद्र निर्माण झाला.
प्राणोन्तः मुषिराज्जातो मुखादग्निरजायत । नाभितो गगनं द्यौश्च शिरसः समवर्तत ॥ १,१२.
तुमच्या श्वासातून प्राण, तोंडातून अग्नी, नाभीतून आकाश आणि डोक्यातून स्वर्ग निर्माण झाला.
दिशः श्रोत्रात्क्षितिः पद्भ्यां त्वत्तः सर्वमभूदिदिम् ॥ १,१२.
तुमच्या कानांपासून दिशा, पायांपासून पृथ्वी आणि सर्व काही तुमच्यापासूनच निर्माण झाले.
न्यग्रोधः सुमहानल्पे यथा बीजे व्यवस्थितः । संयमे विस्वमखिलं बीजभूते तथात्वायि ॥ १,१२.
जसा मोठा वडाचा झाड एका लहान बियामध्ये असतो, तसंच हे अख्खं विश्व बीजासारखं संकुचित होऊन तुमच्यात सामावलेलं आहे.
बीजादङ्कुरसम्भूते न्यग्रोधस्तु समुत्थितः । विस्तारं च यथा याति त्वत्तः सृष्टौ तथा जगत् ॥ १,१२.
जशी वडाची बीजातून अंकुर येतो आणि मग झाड विस्तारते, तसंच या सृष्टीची निर्मिती तुमच्यापासून होते आणि ती विस्तारते.
यथा हि कदली नान्या त्वक्पत्रादपि दृस्यते । एवं विश्वस्य नान्यस्त्वं त्वस्थयीश्वर दृश्येत ॥ १,१२.
जसा केळीच्या झाडात साल आणि पानांशिवाय दुसरं काहीही दिसत नाही, तसंच, हे स्थिर प्रभो, या विश्वात तुमच्याशिवाय दुसरं काहीही दिसत नाही.
ह्लादिनी संधिनी संवित्त्वय्येका सर्वसंस्थितौ । ह्लादतापकरी मिश्रा त्वयि नो गुणवर्जिते ॥ १,१२.
आनंद, एकत्रितपणा आणि चेतना या सर्व शक्ती तुमच्यात एकरूप आहेत; सुख, दुःख आणि त्यांचा संयोग हे सर्व तुमच्यात असूनही, तुम्ही गुणांपासून मुक्त आहात.
पृथग्भूतैकभूताय भूतभूताय ते नमः । प्रभूतभूतभूताय तुभ्यं भूतात्मने नमः ॥ १,१२.
वेगळं आणि एक असणार्या, सर्व सृष्टीचं मूळ असणार्या तुम्हाला नमस्कार; सर्व जीवांचा आत्मा आणि सर्वांचा आधार असलेल्या तुम्हाला वंदन.
व्यक्तं प्रधानपुरुषौ विराट्सम्राट्स्वराट्तथा । विभाव्यतेन्तःकरणे पुरुषेष्वक्षयो भवान् ॥ १,१२.
व्यक्त, प्रधान, पुरुष, विराट, सम्राट आणि स्वराट हे सर्व अंतःकरणात जाणवतात, पण तुम्ही सर्व जीवांत अविनाशी आहात.
ब्रह्मा आणि इतरांना ज्याला वेदांनी ओळखता येतं, पण ज्याचा मार्ग कुणालाच कळत नाही, त्या देवाची मी, एक लहान मुलगा, कशी स्तुती करू? माझं मन तुझ्या भक्तीत रंगलेलं आहे आणि तुझ्या पायांची स्तुती करायची इच्छा आहे; म्हणून मला हे ज्ञान दे. पराशर म्हणतात: गोविंदाने, उत्तानपादपुत्राने हात जोडले असताना, आपल्या शंखाच्या टोकाने त्याला स्पर्श केला.