क्रतुरुवाच यो यज्ञपुरुषो यज्ञो योगेशः परमः पुमान् । तस्मिंस्तुष्टे यदप्राप्यं किन्तदस्ति जनार्दने ॥ १,११.
क्रतु म्हणाले: जो यज्ञपुरुष आहे, यज्ञ आहे, योगांचा स्वामी आहे, तो जनार्दन प्रसन्न झाला की, मिळू न शकणं असं काहीच उरत नाही.
वसिष्ठ उवाच प्राप्नोष्याराधिते विष्णौ मनसा यद्यदिच्छति । त्रेलोक्यान्तर्गतं स्थानं किमु वत्सोत्तमोत्तमम् ॥ १,११.
वसिष्ठ म्हणाले: तुझ्या मनात तीनही लोकांतील जे काही स्थान हवं असेल, ते सर्व तू विष्णूची भक्ती केल्याने मिळवू शकतोस. अजून काय हवं रे, श्रेष्ठ पुत्रा?
ध्रुव उवाच आराध्यः कथितो देवो भवद्भिः प्रणतस्य मे । मया तत्परीतोषाय यज्जप्तव्यं तदुच्यताम् ॥ १,११.
ध्रुव म्हणाला: आपण मला उपास्य देव कोण आहे ते सांगितलं. आता मला त्याला पूर्णपणे प्रसन्न करण्यासाठी काय जपावं हे सांगा.
यथा चाराधनं तस्य मया कार्यं महात्मनः । प्रसादसुमुखास्तन्मे कथयन्तु महर्षयः ॥ १,११.
त्या महात्म्याची योग्य उपासना कशी करावी, हे मला सांगावं, म्हणजे तो देव प्रसन्न होऊन मला कृपादृष्टी दाखवेल.
ऋषय ऊचुः राजपुत्र यथा विष्णोराराधनपरैर्नरैः । कार्यमाराधनं तन्नो यथावच्छ्रोतुमर्हसि ॥ १,११.
ऋषी म्हणाले: राजपुत्रा, विष्णूची भक्ती करणाऱ्यांनी कशी उपासना करावी हे आम्ही तुला नीट सांगतो, ते तू ऐक.
बाह्यार्थादखिलाच्चित्तं त्याजयेत्प्रथमं नरः । तस्मिन्नेव जगद्धाम्नि ततः कुर्वित निश्चलम् ॥ १,११.
माणसानं प्रथम सर्व बाह्य गोष्टींपासून मन मागे घ्यावं आणि मग ते मन जगाच्या त्या परम धामात स्थिर करावं.
एवमेकाग्रचित्तेन तन्मयेन धृतात्मना । जप्तव्यं यन्नि बोधैतत्तन्रः पार्थिवनन्दन ॥ १,११.
अशा एकाग्र आणि पूर्णपणे त्याच्यामध्ये मन लावून, आत्मसंयम ठेवून, आम्ही सांगतो ते जपावं, हे राजकुमार.
हिरण्यगर्भपुरुषप्रधानव्यक्तरूपिणे । ओं नमो वासुदेवाय शुद्धज्ञानस्वरूपिमे ॥ १,११.
हिरण्यगर्भ, पुरुष, प्रधान आणि अव्यक्त रूप असणाऱ्या, शुद्ध ज्ञानस्वरूप असणाऱ्या वासुदेवाला ओंकारपूर्वक नमस्कार.
एतज्जजाप भगवान् जप्यं स्वायंभुवो मनुः । पितामहस्तव पुरा तस्य तुष्टो जनार्दनः ॥ १,११.
हेच जप्य तुझ्या पूर्वज असलेल्या भगवंत स्वयंभू मनूंनी जपलं होतं. त्यावर जनार्दन प्रसन्न झाला.
ददो यथाभिलषितां सिद्धिं त्रैलोक्यदुर्लभाम् । तथा त्वमपि गोविन्दं तोषयैतत्सदा जपन् ॥ १,११.
त्यांना जसं हवं होतं तसं सिद्धी मिळाली, जी तीनही लोकांत दुर्मिळ आहे. त्याचप्रमाणे, तूही नेहमी हा जप करत गोविंदाला प्रसन्न कर.
श्रीपराशर उवाच निशम्यैतदशेषेण मैत्रेय नृपते सुतः । निर्जगाम वनात्तस्मात्प्रणिपत्य स तानृषीन् ॥ १,१२.
श्रीपराशर म्हणाले — हे मैत्रेय, राजााचा मुलगा सर्व काही पूर्णपणे ऐकून, त्या वनातून बाहेर आला आणि त्या ऋषींना वंदन केले.
कृतकृत्यमिवात्मानं मन्यमानस्ततो द्विज । मधुसंज्ञं महापुण्यं जगाम यमुनातटम् ॥ १,१२.
आपले कर्तव्य पूर्ण झाल्याचे समजून, त्या द्विजाने मग यमुनाच्या काठी असलेल्या मधु नावाच्या पवित्र स्थळी गेला.
पुनश्च मधुसंज्ञेन दैत्येनाधिष्ठितं यतः । ततो मधुवनं नाम्ना ख्यातमत्र महीतले ॥ १,१२.
कारण त्या जागेवर पूर्वी मधु नावाच्या दैत्याने राज्य केले होते, म्हणून ती जागा पृथ्वीवर मधुवन म्हणून प्रसिद्ध झाली.
हत्वा च लवणं रक्षो मधुपुत्रं महाबलम् । शत्रुघ्नो मधुरां नाम पुरीं यत्र चकार वै ॥ १,१२.
शत्रुघ्नाने मधुचा बलवान पुत्र लवण राक्षसाचा वध केला आणि तिथेच मधुरा नावाचे नगर वसवले.
यत्र वै देवदेवस्य सान्निध्यं हरिमेधसः । सर्वपापहरे तस्मिंस्तपस्तीर्थे चकार सः ॥ १,१२.
जिथे देवांचा देव हरि उपस्थित आहे, आणि सर्व पापे नाहीशी होतात, त्या पवित्र स्थळी त्याने तपस्या केली.
मरीचिमुख्यैर्मुनिभिर्यथोद्दिष्टमभूत्तथा । आत्मन्यशेपदेवेशं स्थितं विष्णुममन्यत ॥ १,१२.
मारीच आणि इतर ऋषींनी सांगितल्याप्रमाणे, त्याने आपल्या मनात देवांचा स्वामी विष्णू स्थिर आहे असे मानले.
अनन्यचेतसस्तस्य ध्यायतो भगवान्हरिः । सर्वभूतगतो विप्र सर्वभावगतोऽभवत् ॥ १,१२.
एकाग्रचित्ताने भगवंत हरिचे ध्यान करत असताना, हे ब्राह्मण, तो प्रभू सर्व जीवांमध्ये आणि सर्व ठिकाणी प्रकट झाला.
मनस्यवस्थिते तस्मिन्विष्णौ मैत्रेय योगिनः । न शशाक धरा भारमुद्वोढुं भूतधारिणी ॥ १,१२.
विष्णू त्याच्या मनात स्थिर झाल्यावर, हे मैत्रेय, जीवांना धारण करणारी पृथ्वी आपला भार सहन करू शकली नाही.
वामपादस्थिते तस्मिन्ननामार्धेन मेदिनी । द्वितीयं च ननामार्धं क्षितेर्दक्षिणतः स्थिते ॥ १,१२.
तो डाव्या पायावर उभा राहिला तेव्हा पृथ्वीचा अर्धा भाग खाली वाकला; आणि उजव्या पायावर उभा राहिला तेव्हा उरलेला अर्धा भाग वाकला.
पादांगुष्ठेन संपीड्य यथा स वसुधां स्थितः । तदा समस्ता वसुधा चचाल सह पर्वतैः ॥ १,१२.
तो जेव्हा आपल्या पायाच्या अंगठ्याने पृथ्वी दाबून उभा राहिला, तेव्हा संपूर्ण पृथ्वी पर्वतांसह थरथरू लागली.
नद्यो नदाः समुद्राश्च संक्षोभं परमं ययुः । तत्क्षोभादमराः क्षोभं परं जग्मुर्महामुने ॥ १,१२.
नद्या, ओढे आणि समुद्र फारच अस्वस्थ झाले; आणि त्या हलक्यामुळे, हे महर्षे, देवताही घाबरून गेल्या.
यामा नाम तदा देवा मैत्रेय परमाकुलाः । इन्द्रेण सह संमन्त्र्य ध्यानभङ्गं प्रचक्रमुः ॥ १,१२.
त्या वेळी, याम नावाच्या देवता आणि इंद्र यांनी एकत्र येऊन, हे मैत्रेय, त्याच्या ध्यानात व्यत्यय आणण्याचा विचार केला, कारण ते फारच अस्वस्थ झाले होते.
कूष्माण्डा विविधै रूपैर्महेन्द्रेण महामुने । समाधिभङ्गमत्यन्तमारब्धाः कर्तुमातुराः ॥ १,१२.
कुश्मांडांनी विविध रूपे धारण करून, महेंद्रासह, हे महर्षे, त्याच्या ध्यानात व्यत्यय आणण्यासाठी धडपडू लागले.
सुनीतिर्नाम तन्माता सास्त्रा तत्पुरतः स्थिता । पुत्रेति करुणां वाचमाह मायामयी तदा ॥ १,१२.
त्याची आई, सुनिती नावाची, त्या वेळी समोर उभी राहिली आणि मायेमुळे करुणेने म्हणाली — 'माझ्या मुला...'
पुत्रकास्मान्निवर्तस्व शरीरात्ययदारुणात् । निर्बन्धतो मया लब्धो बहुभिस्त्वं मनोरथै ॥ १,१२.
'मुला, या कठीण शरीरनाशापासून परत ये; मी तुला अनेक इच्छा आणि प्रयत्नांनी मिळवले आहे.'
दीनामेकां परित्यक्तुमनाथां न त्वमर्हसि । सपत्नीवचनाद्वत्स अगतेस्त्वं गतिर्मम ॥ १,१२.
'माझ्या मुला, तू मला अशी एकटी, दीन, आणि आधार नसलेली सोडू नकोस; दुसऱ्या पत्नीच्या शब्दांमुळे, माझ्या आधाराला, तू मला सोडशील का?'
क्व च त्वं पञ्चवर्षीयः क्वचैतद्दारूणं तपः । निवर्ततां मनः कष्टान्निर्बन्धात्फलवर्जितात् ॥ १,१२.
'तू फक्त पाच वर्षांचा आहेस, आणि इतकी कठीण तपस्या कशी करशील? या कठीण आणि निष्फळ प्रयत्नांपासून तुझं मन परत येऊ दे.'
कालः क्रीडनकानान्ते तदन्तेऽध्ययनस्य ते । ततः समस्तभोगानां तदन्ते चेष्यते तपः ॥ १,१२.
'खेळण्याचा एक काळ असतो, त्यानंतर अभ्यासाचा काळ येतो; आणि सर्व सुखांचा अनुभव घेतल्यावरच तप करावे.'
कालः क्रीडनकानां यस्तव बालस्य पुत्रक । तस्मिंस्त्वमिच्छसि तपः किं नाशायात्मनो रतः ॥ १,१२.
बाळा, तुझं वय खेळण्याचं आहे, तू अजून लहान आहेस. मग स्वतःचं दुःख करून घेऊन, हे कठोर तप करण्याची इच्छा तुला का झाली?
मत्प्रीतिः परमो धर्मो वयोवस्थाक्रियाक्रमम् । अनुवर्तस्व मा मोहान्निवर्तास्मादधर्मतः ॥ १,१२.
माझं प्रेम हाच सर्वात मोठा धर्म आहे. आपल्या वयाला योग्य अशा कर्तव्यांचा क्रम पाळ. मोहामुळे या मार्गापासून वळू नकोस आणि चुकीचं वागू नकोस.