अहो क्षात्रं परं तेजो बालस्यापि यदक्षमा । सपत्न्या मातुरुक्तं यद्धृदयान्नापसर्पति ॥ १,११.
अहो, काय अद्भुत क्षत्रिय तेज आहे! एवढ्या लहान वयातही तो सहन करू शकत नाही; सावत्र आईने जे बोललं, ते त्याच्या मनातून जातच नाही.
भोभोः क्षत्रियदायादः निर्वेदाद्यत्त्वायाधुना । कर्तुं व्यवसितं तन्नः कथ्यतां यदि रोचते ॥ १,११.
अरे क्षत्रियवंशज, तुला आता या वैराग्यामुळे काय करायचं आहे ते आम्हाला सांग, जर तुला सांगावंसं वाटत असेल.
यच्च कार्यं तवास्माभिः साहाय्यममितद्युते । तदुच्यतां विवक्षुस्त्वमस्माभिरुपलक्ष्यसे ॥ १,११.
अमित तेजस्वी, तुला आमच्याकडून कोणती मदत हवी आहे ते स्पष्टपणे सांग. तू काही बोलू इच्छितोस असं आम्हाला वाटतं.
ध्रुव उवाच नाह मर्थमभीप्सामि न राज्यं द्विजसत्तमाः । तत्स्थानमेकमिच्छामि भुक्तं नान्येन यत्पुरा ॥ १,११.
ध्रुव म्हणाला: मला धन हवं नाही, ना राज्याची इच्छा आहे, द्विजश्रेष्ठांनो. मला एक असं स्थान हवंय, जे आधी कुणालाही मिळालं नव्हतं.
एतन्मे क्रियतां सम्यक्कथ्यतां प्राप्यते यथा । स्थानमग्र्यं समस्तेभ्यः स्थानेभ्यो मुनिसत्तमाः ॥ १,११.
हे मुनिश्रेष्ठांनो, हे माझं मागणं नीटपणे पूर्ण करा आणि ते कसं मिळवता येईल ते सांगा. मला सर्व स्थानांमध्ये श्रेष्ठ असं स्थान हवं आहे.
मरीचिरुवाच अनाराधितगोविन्दैर्नरैः स्थानं नृपात्मज । न हि संप्राप्यते श्रेष्ठं तस्मादाराधयाच्युतम् ॥ १,११.
मरीचि म्हणाले: राजकुमार, जे लोक गोविंदाची भक्ती करत नाहीत त्यांना श्रेष्ठ स्थान मिळत नाही. म्हणून अच्युताची उपासना कर.
अत्रिरुवाच परः पराणां पुरुषो यस्य तुष्टो जनार्दनः । संप्राप्नोत्यक्षयं स्थानमेतत्सत्यं मयोदितम् ॥ १,११.
अत्रि म्हणाले: जो जनार्दन प्रसन्न होतो, त्याला तो श्रेष्ठ पुरुष नाश न होणारं स्थान देतो. हे मी खरे सांगतो.
अङ्गिरा उवाच यस्यान्तः सर्वमेवेदमच्युतस्याव्ययात्मनः । तमाराधय गोविन्दं स्थानमग्र्यं यदीच्छसि ॥ १,११.
अंगिरा म्हणाले: ज्याच्या अंतःकरणात हे सर्व आहे, जो अच्युताचा अविनाशी आत्मा आहे, तोच गोविंद. तू जर श्रेष्ठ स्थान हवं असेल तर त्याची उपासना कर.
पुलस्त्य उवाच परं ब्रह्म परं धाम योऽसौ ब्रह्म तथा परम् । तमाराध्य हरिं याति मुक्तिमप्यति दुर्लभाम् ॥ १,११.
पुलस्त्य म्हणाले: जो परम ब्रह्म आहे, जो सर्वोच्च धाम आहे, त्याचं पूजन केल्याने, हरिची उपासना केल्याने अगदी दुर्मिळ अशी मुक्तीही मिळते.
पुलह उवाच ऐन्द्रमिन्द्रः परं स्थानं यमाराध्य जगत्पतिम् । प्राप यज्ञपतिं विष्णुं तमाराधय सुव्रत ॥ १,११.
पुलह म्हणाले: इंद्राने जगाचा स्वामी, यज्ञाचा स्वामी विष्णू याची भक्ती करून इंद्रपद मिळवलं. हे सुव्रत, त्याचीच उपासना कर.
क्रतुरुवाच यो यज्ञपुरुषो यज्ञो योगेशः परमः पुमान् । तस्मिंस्तुष्टे यदप्राप्यं किन्तदस्ति जनार्दने ॥ १,११.
क्रतु म्हणाले: जो यज्ञपुरुष आहे, यज्ञ आहे, योगांचा स्वामी आहे, तो जनार्दन प्रसन्न झाला की, मिळू न शकणं असं काहीच उरत नाही.
वसिष्ठ उवाच प्राप्नोष्याराधिते विष्णौ मनसा यद्यदिच्छति । त्रेलोक्यान्तर्गतं स्थानं किमु वत्सोत्तमोत्तमम् ॥ १,११.
वसिष्ठ म्हणाले: तुझ्या मनात तीनही लोकांतील जे काही स्थान हवं असेल, ते सर्व तू विष्णूची भक्ती केल्याने मिळवू शकतोस. अजून काय हवं रे, श्रेष्ठ पुत्रा?
ध्रुव उवाच आराध्यः कथितो देवो भवद्भिः प्रणतस्य मे । मया तत्परीतोषाय यज्जप्तव्यं तदुच्यताम् ॥ १,११.
ध्रुव म्हणाला: आपण मला उपास्य देव कोण आहे ते सांगितलं. आता मला त्याला पूर्णपणे प्रसन्न करण्यासाठी काय जपावं हे सांगा.
यथा चाराधनं तस्य मया कार्यं महात्मनः । प्रसादसुमुखास्तन्मे कथयन्तु महर्षयः ॥ १,११.
त्या महात्म्याची योग्य उपासना कशी करावी, हे मला सांगावं, म्हणजे तो देव प्रसन्न होऊन मला कृपादृष्टी दाखवेल.
ऋषय ऊचुः राजपुत्र यथा विष्णोराराधनपरैर्नरैः । कार्यमाराधनं तन्नो यथावच्छ्रोतुमर्हसि ॥ १,११.
ऋषी म्हणाले: राजपुत्रा, विष्णूची भक्ती करणाऱ्यांनी कशी उपासना करावी हे आम्ही तुला नीट सांगतो, ते तू ऐक.
बाह्यार्थादखिलाच्चित्तं त्याजयेत्प्रथमं नरः । तस्मिन्नेव जगद्धाम्नि ततः कुर्वित निश्चलम् ॥ १,११.
माणसानं प्रथम सर्व बाह्य गोष्टींपासून मन मागे घ्यावं आणि मग ते मन जगाच्या त्या परम धामात स्थिर करावं.
एवमेकाग्रचित्तेन तन्मयेन धृतात्मना । जप्तव्यं यन्नि बोधैतत्तन्रः पार्थिवनन्दन ॥ १,११.
अशा एकाग्र आणि पूर्णपणे त्याच्यामध्ये मन लावून, आत्मसंयम ठेवून, आम्ही सांगतो ते जपावं, हे राजकुमार.
हिरण्यगर्भपुरुषप्रधानव्यक्तरूपिणे । ओं नमो वासुदेवाय शुद्धज्ञानस्वरूपिमे ॥ १,११.
हिरण्यगर्भ, पुरुष, प्रधान आणि अव्यक्त रूप असणाऱ्या, शुद्ध ज्ञानस्वरूप असणाऱ्या वासुदेवाला ओंकारपूर्वक नमस्कार.
एतज्जजाप भगवान् जप्यं स्वायंभुवो मनुः । पितामहस्तव पुरा तस्य तुष्टो जनार्दनः ॥ १,११.
हेच जप्य तुझ्या पूर्वज असलेल्या भगवंत स्वयंभू मनूंनी जपलं होतं. त्यावर जनार्दन प्रसन्न झाला.
ददो यथाभिलषितां सिद्धिं त्रैलोक्यदुर्लभाम् । तथा त्वमपि गोविन्दं तोषयैतत्सदा जपन् ॥ १,११.
त्यांना जसं हवं होतं तसं सिद्धी मिळाली, जी तीनही लोकांत दुर्मिळ आहे. त्याचप्रमाणे, तूही नेहमी हा जप करत गोविंदाला प्रसन्न कर.
श्रीपराशर उवाच निशम्यैतदशेषेण मैत्रेय नृपते सुतः । निर्जगाम वनात्तस्मात्प्रणिपत्य स तानृषीन् ॥ १,१२.
श्रीपराशर म्हणाले — हे मैत्रेय, राजााचा मुलगा सर्व काही पूर्णपणे ऐकून, त्या वनातून बाहेर आला आणि त्या ऋषींना वंदन केले.
कृतकृत्यमिवात्मानं मन्यमानस्ततो द्विज । मधुसंज्ञं महापुण्यं जगाम यमुनातटम् ॥ १,१२.
आपले कर्तव्य पूर्ण झाल्याचे समजून, त्या द्विजाने मग यमुनाच्या काठी असलेल्या मधु नावाच्या पवित्र स्थळी गेला.
पुनश्च मधुसंज्ञेन दैत्येनाधिष्ठितं यतः । ततो मधुवनं नाम्ना ख्यातमत्र महीतले ॥ १,१२.
कारण त्या जागेवर पूर्वी मधु नावाच्या दैत्याने राज्य केले होते, म्हणून ती जागा पृथ्वीवर मधुवन म्हणून प्रसिद्ध झाली.
हत्वा च लवणं रक्षो मधुपुत्रं महाबलम् । शत्रुघ्नो मधुरां नाम पुरीं यत्र चकार वै ॥ १,१२.
शत्रुघ्नाने मधुचा बलवान पुत्र लवण राक्षसाचा वध केला आणि तिथेच मधुरा नावाचे नगर वसवले.
यत्र वै देवदेवस्य सान्निध्यं हरिमेधसः । सर्वपापहरे तस्मिंस्तपस्तीर्थे चकार सः ॥ १,१२.
जिथे देवांचा देव हरि उपस्थित आहे, आणि सर्व पापे नाहीशी होतात, त्या पवित्र स्थळी त्याने तपस्या केली.
मरीचिमुख्यैर्मुनिभिर्यथोद्दिष्टमभूत्तथा । आत्मन्यशेपदेवेशं स्थितं विष्णुममन्यत ॥ १,१२.
मारीच आणि इतर ऋषींनी सांगितल्याप्रमाणे, त्याने आपल्या मनात देवांचा स्वामी विष्णू स्थिर आहे असे मानले.
अनन्यचेतसस्तस्य ध्यायतो भगवान्हरिः । सर्वभूतगतो विप्र सर्वभावगतोऽभवत् ॥ १,१२.
एकाग्रचित्ताने भगवंत हरिचे ध्यान करत असताना, हे ब्राह्मण, तो प्रभू सर्व जीवांमध्ये आणि सर्व ठिकाणी प्रकट झाला.
मनस्यवस्थिते तस्मिन्विष्णौ मैत्रेय योगिनः । न शशाक धरा भारमुद्वोढुं भूतधारिणी ॥ १,१२.
विष्णू त्याच्या मनात स्थिर झाल्यावर, हे मैत्रेय, जीवांना धारण करणारी पृथ्वी आपला भार सहन करू शकली नाही.
वामपादस्थिते तस्मिन्ननामार्धेन मेदिनी । द्वितीयं च ननामार्धं क्षितेर्दक्षिणतः स्थिते ॥ १,१२.
तो डाव्या पायावर उभा राहिला तेव्हा पृथ्वीचा अर्धा भाग खाली वाकला; आणि उजव्या पायावर उभा राहिला तेव्हा उरलेला अर्धा भाग वाकला.
पादांगुष्ठेन संपीड्य यथा स वसुधां स्थितः । तदा समस्ता वसुधा चचाल सह पर्वतैः ॥ १,१२.
तो जेव्हा आपल्या पायाच्या अंगठ्याने पृथ्वी दाबून उभा राहिला, तेव्हा संपूर्ण पृथ्वी पर्वतांसह थरथरू लागली.