तत्त्वया नात्र कर्तव्यं दुःखं तद्वाक्यसम्भवम् ॥ १,११.
म्हणून, त्या बोलण्यामुळे तुझ्या मनात दुःख धरू नकोस.
राजासनं राजच्छत्रं वराश्चावरवारणाः । यस्य पुण्यानि तस्यैते मत्वैतच्छांम्य पुत्रक ॥ १,११.
राजसिंहासन, छत्र, वर आणि हत्ती—हे सगळं ज्याच्या पुण्याने मिळतं, त्यालाच मिळतं. हे लक्षात ठेव, बाळा, आणि शांत रहा.
अन्यजन्मकृतैः पुण्यैः सुरुच्या सुरुचिर्नृपः । भार्येति प्रोच्यते चान्यां मद्विधा पुण्यवर्जिता ॥ १,११.
पुर्वजन्मीच्या पुण्यामुळे सुरुची राजाची पत्नी झाली, आणि माझ्यासारख्या पुण्य नसलेल्या दुसऱ्या बाईला वेगळं नाव मिळालं.
पुण्योपचयसंपन्नस्तस्याः पुत्रस्तथोत्तमः । मम पुत्रस्तथा जातः स्वल्पपुण्यो ध्रुवो भवान् ॥ १,११.
तिच्या मुलाला मोठं पुण्य मिळालं म्हणून तो उत्तम झाला; माझा मुलगा ध्रुवा, तुला थोडंच पुण्य मिळालं.
तथापि दुःखं न भवान् कर्तुमर्हसि पुत्रक । यस्य यावत्स तेनैव स्वेन तुष्यति मानवः ॥ १,११.
तरीसुद्धा, मुला, तू स्वतःला दुःखी करू नकोस. माणसाने आपल्या वाट्याला जे मिळालं आहे, त्यात समाधान मानावं, तोपर्यंत ते त्याच्याकडे आहे.
यदि ते दुःखमत्यर्थं सुरुच्या वचसाभवत् । तत्पुण्योपचये यत्नं कुरु सर्वफलप्रदे ॥ १,११.
जर सुरुचिच्या बोलण्यामुळे तुला फार दुःख झालं असेल, तर सर्व फळं देणाऱ्या पुण्यसंचयासाठी प्रयत्न कर.
सुशीलो भव धर्मात्मा मैत्रः प्राणिहिते रतः । निम्नं यथापः प्रवणाः पात्रमायान्ति सम्पदः ॥ १,११.
नेहमी चांगला वाग, धर्माचं पालन कर, सर्वांसोबत मैत्री ठेव आणि सगळ्यांच्या भल्यासाठी मन लाव. जसं पाणी नेहमी खाली वाहतं, तसं संपत्तीही योग्य व्यक्तीकडेच येते.
ध्रुव उवाच अम्ब यत्त्वमिदं प्रात्थ प्रशमाय वचो मम । नैतद्दुर्वाचसा भिन्ने हृदये मम तिष्ठति ॥ १,११.
ध्रुव म्हणाला: आई, तू मला शांत करण्यासाठी हे बोललीस, पण कठोर बोलण्याने माझ्या मनाला जे लागलं आहे, ते तुझ्या शब्दांनी कमी होत नाही.
सोऽहं तथा यतिष्यामि यथा सर्वोत्तमोत्तमम् । स्थानं प्राप्स्याम्यशोषाणां जगतामभि पूजितम् ॥ १,११.
म्हणून मी असा प्रयत्न करीन की सर्व जगात सन्मान मिळेल आणि कधीही न संपणाऱ्या सर्वोच्च स्थानाला मी पोहोचेन.
सुरुचिर्दयिता राज्ञस्तस्या जातोस्मि नोदरात् । प्रभावं पश्य मेंब त्वं वृद्धस्यापि तवोदरे ॥ १,११.
सुरुचि राजाची आवडती आहे, पण मी तिच्या पोटी जन्मलो नाही. आई, मी तुझ्या म्हातारपणीच्या पोटी जन्मलो असलो तरी माझं सामर्थ्य बघ.
उत्तमः स मम भ्राता यो गर्भेण धृतस्तया । स राजासनमाप्नोतु पित्रा दत्तं तथास्तु तत् ॥ १,११.
माझा भाऊ उत्तम, जो तिच्या पोटी जन्मला, त्याला वडिलांनी दिलेलं राजसिंहासन मिळो, तसंच होवो.
नान्यदत्तमभीप्स्यामि स्तानमम्ब स्वकर्मणा । इच्छामि तदहं स्थानं यत्र प्राप पिता मम ॥ १,११.
आई, दुसऱ्याने दिलेलं कोणतंच स्थान मला नको आहे. माझ्या वडिलांनी आपल्या कर्तृत्वाने जे स्थान मिळवलं, तेच मला हवं आहे.
श्रीपराशर उवाच निर्जगाम गृहान्मातुरित्युक्त्वा मातरं ध्रुवः । पुराच्च निर्गम्य ततस्तद्बाह्योपवनं ययो ॥ १,११.
श्रीपराशर म्हणाले: ध्रुवाने असं आईला सांगितलं आणि मग तो घराबाहेर पडला. शहराबाहेर जाऊन तो त्या जंगलात गेला.
स ददर्श मुनींस्तत्र सप्तपूर्वागतान्ध्रुवः । कुष्माजिनोत्तरीयेषु विष्टरेषु समास्थितान् ॥ १,११.
ध्रुवाने तिथे सात पिढ्यांपूर्वीचे ऋषी बघितले, जे कुशाच्या आसनावर बसले होते आणि झाडाच्या सालीची वस्त्रं घातली होती.
स राजपुत्रस्तान्सर्वान्प्रणिपत्याभ्य भाषत । प्रश्रयावनतः सम्यगभिवादनपूर्वकम् ॥ १,११.
राजपुत्राने सर्व ऋषींना वंदन केलं आणि नम्रपणे, योग्य रीतीने त्यांना अभिवादन करून बोलायला सुरुवात केली.
ध्रुव उवाच उत्तानपादतनयं मां निबोधत सत्तमाः । जातं सुनीत्यां निर्वेदाद्युष्माकं प्राप्तमन्तिकम् ॥ १,११.
ध्रुव म्हणाला: हे श्रेष्ठजनांनो, मी उत्तानपादाचा मुलगा ध्रुव आहे. सुनीतीच्या पोटी जन्मलो आणि मनात वैराग्य आल्यामुळे तुमच्याकडे आलो आहे.
ऋषय ऊचुः चतुःपञ्चा ब्दसंभूतो बालस्त्वं तृपनन्दन । निर्वेदकारणं किञ्चित्तव नाद्यापि वर्तते ॥ १,११.
ऋषी म्हणाले: बाळा, तू फक्त चार-पाच वर्षांचा आहेस. तुझ्या वयात वैराग्य येण्यास काही कारणच नाही.
न चिन्त्यं भवतः किञ्चिद्ध्रयते भूपतिः पिता । न चैवैष्ट वियोगादि तव पश्याम बालक ॥ १,११.
तुला काहीच काळजी करण्यासारखं नाही. तुझे वडील, राजा, जिवंत आहेत आणि तुला हवं तसं काहीही दूर झालेलं आम्हाला दिसत नाही, बाळा.
शरीरे न च ते व्याधिरस्माभिरुपलक्ष्यते । निर्वेदः किन्निमित्तस्ते कथ्यतां यदि विद्यते ॥ १,११.
तुझ्या अंगात काही आजारही आम्हाला दिसत नाही. तरीही तुझ्या मनात वैराग्याचं काही कारण असेल तर, ते सांग, तुला माहीत असेल तर.
श्रीपराशर उवाच ततः स कथयामास सुरुच्या यदुदाहृतम् । तन्निशम्य ततः प्रोचुर्मुनयस्ते परस्परम् ॥ १,११.
श्रीपराशर म्हणाले: मग ध्रुवाने सुरुचिने काय बोललं ते सर्व ऋषींना सांगितलं. ते ऐकून ऋषी एकमेकांत बोलू लागले.
अहो क्षात्रं परं तेजो बालस्यापि यदक्षमा । सपत्न्या मातुरुक्तं यद्धृदयान्नापसर्पति ॥ १,११.
अहो, काय अद्भुत क्षत्रिय तेज आहे! एवढ्या लहान वयातही तो सहन करू शकत नाही; सावत्र आईने जे बोललं, ते त्याच्या मनातून जातच नाही.
भोभोः क्षत्रियदायादः निर्वेदाद्यत्त्वायाधुना । कर्तुं व्यवसितं तन्नः कथ्यतां यदि रोचते ॥ १,११.
अरे क्षत्रियवंशज, तुला आता या वैराग्यामुळे काय करायचं आहे ते आम्हाला सांग, जर तुला सांगावंसं वाटत असेल.
यच्च कार्यं तवास्माभिः साहाय्यममितद्युते । तदुच्यतां विवक्षुस्त्वमस्माभिरुपलक्ष्यसे ॥ १,११.
अमित तेजस्वी, तुला आमच्याकडून कोणती मदत हवी आहे ते स्पष्टपणे सांग. तू काही बोलू इच्छितोस असं आम्हाला वाटतं.
ध्रुव उवाच नाह मर्थमभीप्सामि न राज्यं द्विजसत्तमाः । तत्स्थानमेकमिच्छामि भुक्तं नान्येन यत्पुरा ॥ १,११.
ध्रुव म्हणाला: मला धन हवं नाही, ना राज्याची इच्छा आहे, द्विजश्रेष्ठांनो. मला एक असं स्थान हवंय, जे आधी कुणालाही मिळालं नव्हतं.
एतन्मे क्रियतां सम्यक्कथ्यतां प्राप्यते यथा । स्थानमग्र्यं समस्तेभ्यः स्थानेभ्यो मुनिसत्तमाः ॥ १,११.
हे मुनिश्रेष्ठांनो, हे माझं मागणं नीटपणे पूर्ण करा आणि ते कसं मिळवता येईल ते सांगा. मला सर्व स्थानांमध्ये श्रेष्ठ असं स्थान हवं आहे.
मरीचिरुवाच अनाराधितगोविन्दैर्नरैः स्थानं नृपात्मज । न हि संप्राप्यते श्रेष्ठं तस्मादाराधयाच्युतम् ॥ १,११.
मरीचि म्हणाले: राजकुमार, जे लोक गोविंदाची भक्ती करत नाहीत त्यांना श्रेष्ठ स्थान मिळत नाही. म्हणून अच्युताची उपासना कर.
अत्रिरुवाच परः पराणां पुरुषो यस्य तुष्टो जनार्दनः । संप्राप्नोत्यक्षयं स्थानमेतत्सत्यं मयोदितम् ॥ १,११.
अत्रि म्हणाले: जो जनार्दन प्रसन्न होतो, त्याला तो श्रेष्ठ पुरुष नाश न होणारं स्थान देतो. हे मी खरे सांगतो.
अङ्गिरा उवाच यस्यान्तः सर्वमेवेदमच्युतस्याव्ययात्मनः । तमाराधय गोविन्दं स्थानमग्र्यं यदीच्छसि ॥ १,११.
अंगिरा म्हणाले: ज्याच्या अंतःकरणात हे सर्व आहे, जो अच्युताचा अविनाशी आत्मा आहे, तोच गोविंद. तू जर श्रेष्ठ स्थान हवं असेल तर त्याची उपासना कर.
पुलस्त्य उवाच परं ब्रह्म परं धाम योऽसौ ब्रह्म तथा परम् । तमाराध्य हरिं याति मुक्तिमप्यति दुर्लभाम् ॥ १,११.
पुलस्त्य म्हणाले: जो परम ब्रह्म आहे, जो सर्वोच्च धाम आहे, त्याचं पूजन केल्याने, हरिची उपासना केल्याने अगदी दुर्मिळ अशी मुक्तीही मिळते.
पुलह उवाच ऐन्द्रमिन्द्रः परं स्थानं यमाराध्य जगत्पतिम् । प्राप यज्ञपतिं विष्णुं तमाराधय सुव्रत ॥ १,११.
पुलह म्हणाले: इंद्राने जगाचा स्वामी, यज्ञाचा स्वामी विष्णू याची भक्ती करून इंद्रपद मिळवलं. हे सुव्रत, त्याचीच उपासना कर.