आकाशवायुतेजांसि सलिलं पृथिवी तथा । शब्दादिभिर्गुणैर्ब्रह्मन्संयुक्तान्युत्तरोत्तरैः
आकाश, वायू, तेज, पाणी आणि पृथ्वी, हे प्रत्येक आपापल्या गुणांसह, आणि पुढच्या घटकात मागच्यांचे गुण मिसळून, एकत्र असतात, हे ब्रह्मन्.
शान्ता घोराश्च मूढाश्च विशेषास्तेन ते स्मृताः
शांत, उग्र आणि अज्ञानमय, असे वेगवेगळे प्रकार आहेत; म्हणून त्यांना हे भेद असलेले मानतात.
नानावीर्याः पृथग्भूतास्ततस्ते संहतिं विना । नाशक्रुवन्प्रजाः स्त्रष्टुमसमागम्य कृत्स्त्रशः
त्यांची शक्ती वेगवेगळी आणि स्वरूप वेगळं असल्यामुळे, एकत्र न आल्यास, ते सृष्टी निर्माण करू शकत नाहीत.
समेत्यान्योन्यसंयोगं परस्परसमाश्रयाः । एकसंघातलक्ष्याश्च सम्प्राप्यैक्यमशेषतः
एकमेकांशी संयोग करून, एकमेकांवर अवलंबून राहून, ते पूर्णपणे एकत्र येतात आणि एकरूप होतात.
पुरुषाधिष्ठितताच्च प्रधानानुग्रहेण च महदाद्या विशेषान्ता ह्माण्डमुत्पादयन्ति ते
पुरुषाच्या अधिष्ठानामुळे आणि प्रधानाच्या कृपेने, महत् वगैरे तत्त्वं, भेद असलेली, अंड निर्माण करतात.
तत्क्रमेण विवृद्धं सज्जलबुदबुदवत्समम् । भूतेभ्योऽण्डं महाबुद्धें महत्तदुदकेशयम् । प्राकृतं ब्रह्मरूपयस्य विष्णोः स्थानमनुत्तमम्
त्या अंडाचं वाढणं पाण्यातील फुग्याप्रमाणे होतं; पंचमहाभूतांतून ते महान अंड उत्पन्न झालं, जे मोठ्या पाण्यात विसावलेलं आहे, आणि तेच विष्णूचं ब्रह्मरूप असलेलं सर्वोच्च स्थान आहे.
तत्राव्यक्तस्वरूपोऽसौ व्यक्तरूपो जगत्पतिः । विष्णुर्ब्रह्मस्वरूपेण स्वयमेव व्यवस्थितः
त्यात अव्यक्त रूप असतं, आणि व्यक्त रूप म्हणजे जगाचा स्वामी; विष्णू स्वतः ब्रह्मरूपाने तिथे स्थित आहे.
मेरुरुल्बमभूत्तस्य जरायुश्च महीधराः । गर्भोदकं समुद्राश्च तस्यासन्सुमहात्मनः
मेरू पर्वत त्या अंडाचं जरी, इतर पर्वत त्याचं आवरण, आणि समुद्र त्याच्या गर्भातील पाणी झाले.
साद्रिद्वीपसमुद्राश्च सज्योतिर्लोकसंग्रहः । तस्मिन्नण्डेऽभवद्विप्र सदेवासुरमानुषः
त्या अंडात पर्वत, द्वीप, समुद्र आणि तेजोमय लोकांसह, ब्रह्मज्ञानी, देव, दैत्य आणि माणसं निर्माण झाली.
वारिवह्न्यनिलाकाशैस्ततो भूतादिना बहिः । वृतं दशगुणैरण्डं भूतादिर्महता तथा
ते अंड बाहेरून पाणी, अग्नी, वायू, आकाश आणि दहा पट महाभूतांनी वेढलेलं आहे; त्यामुळे ते सर्व महाभूतांनी व्यापलेलं आहे.
अव्यक्तेनावृतो ब्रह्मांस्तैः सर्वोः सहितो महान् । एभिरावरणैरण्डं सप्तभिः प्राकृतैर्वृतम् । नारिकेलफलस्यान्तर्बीजं बाह्मदलैरिव
ब्रह्मा, महत्तत्त्व आणि सर्वांसह, अव्यक्ताने वेढले गेले आहेत. हे विश्वरूप अंड सात नैसर्गिक आवरणांनी झाकलेले आहे, जणू नारळाच्या आतल्या बीजाभोवती त्याच्या साली असाव्यात.
जुषन रजो गुणं तत्र स्वयं विश्वेश्वरो हरिः । ब्रह्मा भूत्वास्य जगतो विसृष्टौ सम्प्रवर्त्तते
तेथे विश्वाचा स्वामी हरि, रजोगुणात रममाण होऊन, स्वतः ब्रह्मा होतो आणि या जगाची निर्मिती सुरू करतो.
सृष्टं च पात्यनुयुगं यावत्कल्पविकल्पना । सत्त्वभृद्भगवान्विष्णुरप्रमेयपराक्रमः
तो हे जग निर्माण करून, प्रत्येक युगात, कल्पपर्यंत त्याचे पालन करतो; तो भगवंत विष्णू, सत्त्वगुणाचा आधार, ज्याची शक्ती मोजता येत नाही.
तमोद्रेकी चा कल्पान्ते रुद्ररूपी जनार्दनः । मैत्रेयाखिलभूतानि भक्षयत्यतिदारुणः
कल्पाच्या शेवटी, अंधार वाढला की, जनार्दन रुद्ररूप धारण करतो, आणि मैत्रेय, तो अत्यंत भयानक रीतीने सर्व भूतांना गिळून टाकतो.
भक्षयित्वा च भूतानि जगत्येकार्णवीकृते । नागपर्यंकशयने शेते च परमेश्वरः
सर्व भूतांना गिळून, जेव्हा जग एकाच समुद्रासारखे होते, तेव्हा परमेश्वर नागाच्या शय्येवर विश्रांती घेतो.
प्रबुद्धश्च पुनः सृष्टिं करोति ब्रह्मरूपधृक्
पुन्हा जागा झाल्यावर, तो ब्रह्मारूप धारण करून पुन्हा सृष्टी करतो.
सृष्टिस्थित्यन्तकरणीं ब्रह्मविष्णुशिवात्मिकाम् । स संज्ञां याति भगवानेक एव जनार्दनः
सृष्टी, पालन आणि संहार करणारा एकमेव भगवंत जनार्दनच आहे, ज्याला ब्रह्मा, विष्णू आणि शिव अशी नावे मिळतात.
स्त्रष्टा सृजति चात्मानं विष्णुः पाल्यंच पाति च । उपसंह्रियते चान्ते संहर्ता च स्वयं प्रभुः
स्वतःच सृष्टीकर्ता म्हणून स्वतःला निर्माण करतो, विष्णू म्हणून पालन करतो, आणि शेवटी सर्वांचा संहार करून तोच प्रभू राहतो.
पृथिव्यापस्तथा तेजो वायुराकाश एव च ।. सर्वोन्द्रियान्तः करणं पुरुषाख्यं हि यज्जगत्
ही पृथ्वी, पाणी, अग्नि, वायू, आकाश, सर्व इंद्रिये आणि अंतःकरण — हे सर्व मिळून 'पुरुष' नावाने ओळखले जाणारे हे जग बनले आहे.
स एव सर्वभूतात्मा विश्वरूपो यतोऽव्ययः । सर्गादिकं तु तस्यैव भूतस्थमुपकारकम्
तोच सर्व भूतांचा अंतरात्मा आहे, अविनाशी आणि विश्वरूप; सृष्टी वगैरे सर्व त्याच्यातच आहेत आणि त्याच्या इच्छेने कार्य करतात.
स एव सृज्यः स च सर्गकर्ता स एव पात्यत्ति च पाल्यते च । ब्रह्माद्यवस्थाभिरशेषमूर्ति र्विष्णुर्वरिष्ठो वरदो वरेण्यः
तोच सृष्टी, सृष्टीकर्ता, पालन करणारा, पाळला जाणारा आणि संहार करणारा आहे; विष्णू हा सर्वश्रेष्ठ, वरदायक, वंदनीय आणि ब्रह्मादि सर्व रूपांचा आधार आहे.
श्रीमैत्रेय उवाच निर्गुणस्याप्रमेयस्य शुद्धस्याप्यमलात्मनः । कथं सर्गादिकर्तृत्वं ब्रह्मणोऽभ्युपगम्यते
श्रीमैत्रेय म्हणाले: निर्गुण, अपरिमित, शुद्ध आणि निर्मळ अशा ब्रह्माला सृष्टीची वगैरे कर्तृत्व कशी लागू शकते?
श्रीपराशर उवाच शक्तयः सर्वभावानामचिन्त्यज्ञानगोचराः । यतोऽतो ब्रह्मणस्तास्तु सर्गाद्या भावशक्तयः । भवन्ति तपतां श्रेष्ठ पावकस्य यथोष्णता
श्रीपराशर म्हणाले: सर्व सत्त्वांची शक्ती ही मनाच्या आणि बुद्धीच्या पलीकडील आहे; म्हणून ब्रह्माची सृष्टी वगैरे शक्ती त्याच्यापासूनच उत्पन्न होतात, जसे अग्नीतून उष्णता आपोआप येते.
तन्निबोध यथा सर्गे भगवान्सम्प्रवर्त्तते । नारायणाख्यो भगवान्ब्रह्म लोकपितामहः
आता ऐक, भगवंत नारायण, जो या जगाचा पितामह आहे, तो सृष्टीमध्ये कसा कार्य करतो.
उप्तन्नः प्रोच्यते विद्वन्नित्यमेवोपचारतः
हे ज्ञानी, तो नेहमी जन्मतो असे म्हणतात, पण ते फक्त रूपक म्हणून आहे.
निजेन तस्य मानेन आयुर्वर्षशतं स्मृतम् । तत्पराख्यं तदर्द्ध च परार्द्धमभिधीयते
त्याच्या स्वतःच्या प्रमाणानुसार, त्याचे आयुष्य शंभर वर्षे मानले जाते; त्याला 'परा' म्हणतात आणि त्याचा अर्धा भाग 'परार्ध' म्हणून ओळखला जातो.
कालस्वरूपं विष्णोश्च यन्मयोक्तं तवानघ । तेन तस्य निबोध त्वं परिमाणोपपादनम्
हे निष्पापा, मी तुला विष्णूच्या काळाचे स्वरूप सांगितले; त्यावरून त्याच्या मोजणीची समजूत करून घे.
अन्येषां चैव जन्तूनां चराणामचराश्च ये । भूभूभृत्सागरादीनामशेषाणां च सत्तम
आणि तसेच, हे श्रेष्ठ, सर्व इतर सजीव, स्थावर आणि जंगम, पृथ्वी, पर्वत, समुद्र आणि सर्वांसाठीही हेच लागू आहे.
काष्ठा पत्र्चदशाख्याता निमेषा मुनिसत्तम । काष्ठा पत्र्चदशाख्याता निमेषा मनिसत्तम । काष्ठा त्रिंशत्कला त्रिंशत्कला मौहूर्तिको विधिः
हे श्रेष्ठ ऋषी, पंधरा निमेष म्हणजे एक काष्ठा असं ओळखलं जातं. तीस काष्ठा मिळून एक कला होते, आणि तीस कला मिळून एक मुहूर्त ठरतो.
तावत्संख्यैरहोरात्रं मुहूर्तैर्मानुषं स्मृतम् । अहोरात्राणि तावानित मासः पक्षद्वयात्मकः
अशा मुहूर्तांच्या संख्येने मानवी दिवस-रात्र मोजली जाते. अशा दिवस-रात्रांनी बनलेला महिना दोन पक्षांचा असतो.