इत्युत्तवा प्रययौ विप्रो देवराजोऽपि तं पुनः । आरुह्म रावतं ब्रह्मन् प्रययावमरावतीम्
असं म्हणून तो ब्राह्मण निघून गेला, आणि देवांचा राजा पुन्हा ऐरावतावर बसून अमरावतीला परत गेला.
ततः प्रभृति निःश्रीकं सशक्र भुवनत्रयम् । मैत्रैयासीदपध्वस्तं संक्षीणौषधिवीरुधम्
मगपासून, मैत्रेय, इंद्रासह ती तीनही लोकं सौभाग्यहीन झाली, औषधी आणि वनस्पती सुकून गेल्या.
न यज्ञाः संप्रवर्त्तन्ते न तपस्यन्ति तापसाः । न च दानादिधर्मषु मनश्चक्रे तदा जनः
त्या काळी यज्ञ होत नव्हते, तप करणारे तपस्वीही तप करत नव्हते आणि लोकांच्या मनात दान किंवा इतर धर्मकृत्यांची इच्छाही नव्हती.
निसत्त्वा सकला लोका लोभाद्यु पहतेन्दिरियाः । स्वल्पेऽपि हि बभूवुस्ते साभिलाषा द्रिजोत्तम
सर्व लोकांमध्ये जीवशक्ती उरली नव्हती, त्यांची इंद्रिये लोभ वगैरे दोषांनी व्यापली गेली होती. अगदी लहानसुद्धा गोष्टीसाठी ते इच्छा धरून वागत असत, हे श्रेष्ठ द्विजा.
यतः सत्त्वं ततो लक्ष्मीः सत्त्वं भूत्यनुसारि च । निःश्रीकाणां कुतः सत्वं विना तेन गुणाः कुतः
जिथे जीवशक्ती आहे तिथेच लक्ष्मी असते, आणि लक्ष्मी नेहमी जीवशक्तीच्या मागेच येते. ज्यांच्याकडे संपत्ती नाही त्यांच्याकडे जीवशक्ती कुठून येईल? आणि ती नसता गुण तरी कुठून येतील?
बलशौर्य्याद्यभावश्च पुरुषाणां गुणौर्व्विना । लङ्वनीयः समस्तस्य बलशौर्य्य विवर्जितः
शक्ती आणि शौर्य यांसारखे गुण नसलेल्या पुरुषांचा तिरस्कारच होतो; ज्याच्यात हे गुण नाहीत, त्याला सगळेजण कमी लेखतात.
भवत्यपध्वस्तमतिर्लङूघितः प्रथितः पुमान् एवमत्यन्तनिःश्रीके त्रैलोक्ये सत्त्ववर्ज्जिते
ज्याची बुद्धी भ्रष्ट झाली आहे, जो लोकांत अपमानित आणि बदनाम झाला आहे, तो असाच होतो जेव्हा त्रैलोक्य prosperity आणि जीवशक्तीपासून पूर्णपणे वंचित असते.
देवान् प्रति बलोद्योगं चक्रु र्दैतेयदानवाः । लोभाभिभूता निश्रीका दैत्याः सत्त्वविवर्जिताः
लोभाने पछाडलेले, श्रीहीन आणि जीवशक्तीहीन असलेले दैत्य आणि दानव देवांवर युद्धासाठी सज्ज झाले.
श्रिया विहीनैर्निः सत्त्वैर्देवैश्चक्रु स्ततो रणम् । विजितास्त्रिदशा दैत्य रिन्द्राद्याः शरणां ययुः
श्री आणि जीवशक्तीपासून वंचित असलेले देव युद्ध करू लागले; दैत्यांनी देवांना पराभूत केले आणि इंद्रादी देवांनी आश्रय घेतला.
पितामहं महाभागं हुताशनपुरोगमाः । यथावत् कथिते देवैर्ब्र ह्मा प्राह ततः सुरान्
अग्नि यांच्या पुढाकाराने सर्व देवांनी पितामह ब्रह्मा यांच्याकडे जाऊन सर्व घडलेली गोष्ट योग्य प्रकारे सांगितली; मग ब्रह्मा देवांना म्हणाले.
परापरेशं शरणां ब्रजध्वमसुरार्द्दनम् । उत्पत्तिस्थितिनाशानामहेतुं हेतुमीश्वरम्
सर्व श्रेष्ठ आणि कनिष्ठ जगांचा आधार, असुरांचा संहार करणारा, उत्पत्ती-स्थिती-लय यांचा कारण आणि स्वामी अशा त्या प्रभूच्या शरण जा.
प्रजापतिपतिं विष्णुमनन्तमपराजितम् । प्रधानपुंसोरजयोः कारणं कार्य्य भूतयोः
सर्व प्रजापतींचे स्वामी, अनंत, अजिंक्य विष्णू, प्रधन आणि पुरुष या दोन्हींच्या कारणाचा, सर्व कारणे आणि कार्यांचा मूळ असलेल्या त्याच्याकडे जा.
प्रणतार्त्तिहरं विष्णुं स वः श्र यो विधास्यति । एवभुतवा सुरान् सर्व्वान् ब्रह्मा लोकपितामहः । क्षीरोदस्योत्तरे तीरं तैरेव सहितो ययौ
जे शरण आलेल्यांचे दुःख दूर करतात, असे विष्णू तुम्हाला कल्याण देतील; असे सांगून लोकांचे पितामह ब्रह्मा सर्व देवांसह क्षीरसागराच्या उत्तरेकडील काठी गेले.
स गत्वा त्रिदशः सर्व्वैः समवेतः पितामहः । तुष्टाव वागुभिरिष्टाभिः परापरपतिं हरिम्
तेथे सर्व देवांसह गेलेले पितामह ब्रह्मा, परापरांचे स्वामी असलेल्या हरि यांची निवडक शब्दांनी स्तुती करू लागले.
नमाम सर्व्व सर्व्वशमनन्तमजमव्ययम् । लोकधामधराधारमप्रकाशमभदिनम्
आम्ही सर्वव्यापी, सर्वांना शांत करणारे, अनंत, अजन्मा, अविनाशी, सर्व लोकांचे आधार, पृथ्वीचे अधिष्ठान, अप्रकट आणि अखंड अशा त्या प्रभूला वंदन करतो.
नारायणमणीयांसमशेषाणानणीयसाम् । समस्तानां गरिष्ठं यदू भूरादीनां गरीयसाम्
सर्व सूक्ष्मांमध्ये सर्वात सूक्ष्म, सर्व महानांमध्ये सर्वात महान, पृथ्वीपेक्षा आणि सर्वापेक्षा मोठे असलेल्या नारायणाला आम्ही वंदन करतो.
यत्र सर्व्व यतः सर्व्वमुत्पन्नं सतुपुरःसरम् । सर्व्वभूतश्च यो देवः पराणामपि यः परः
ज्याच्यात सर्व काही आहे, ज्याच्यापासून सर्व काही उत्पन्न झाले आहे, जो सर्व प्राण्यांमध्ये श्रेष्ठ आहे, सर्वांचा देव आहे आणि जो श्रेष्ठांपेक्षाही श्रेष्ठ आहे—
परः परस्मात् पुरुषात् परमात्मस्वरूपधृक् । योगिभिश्चिन्त्यते योऽसौ मुक्तिहेतुर्म्मुक्षुभिः
जो परात्पर पुरुषांपेक्षाही परे आहे, परमात्म्याचे स्वरूप धारण करणारा आहे, ज्याचे ध्यान योगी करतात, जो मुक्ती इच्छिणाऱ्यांसाठी मुक्तीचे कारण आहे—
सत्तादयो न सन्तीशे यत्र च प्राकृता गुणाः । स शुद्धः सर्व्वशुद्ध भ्यः पुमानाद्यः प्रसीदतु
ज्याच्यात सत्त्वादी नैसर्गिक गुण नाहीत, जो शुद्ध आहे, सर्वात शुद्धांमध्येही श्रेष्ठ आहे, आदिपुरुष आहे—तो आमच्यावर कृपा करो.
कला - काष्ठा-निमेषादिकालसूत्रस्य गोचरे । यस्य शक्तिर्न शुद्धस्य प्रसीदतु स नो हरिः
कल, काष्ठ, निमेष इत्यादी काळाच्या मोजमापांच्या पलिकडील ज्याची शक्ती आहे, जो शुद्ध आहे, असा हरि आमच्यावर कृपा करो.
प्रोच्यते परमेशो हि यः शुद्धोऽप्युपचारतः । प्रसीदतु स नो विष्णुरात्मा यः सर्व्वदेहिनाम्
जो परब्रह्म परमेश्वर म्हणून ओळखला जातो, जो पूर्णपणे निर्मळ आहे, पण लोकांच्या भाषेत त्याचे वर्णन केले जाते, तो सर्व जीवांचा आत्मा असलेला विष्णू आमच्यावर कृपा करो.
यः कारणञ्च कार्य्य ञ्च कारणस्यापि कारणम् । कार्य्यापि च यः कार्य्य प्रसीदतु स नो हरिः
जो कारण आणि कार्य दोन्ही आहे, कारणाचंही कारण आहे, आणि कार्याचंही कार्य आहे, तो हरि आमच्यावर कृपा करो.
कार्य्यकार्य्यश्य यः कार्य्य तत्कार्यस्यापि यः स्वयम् । तत्कार्य्यकार्य्यभूतो यस्ततश्च प्रणताः स्म तम्
जो कार्याच्या कार्याचा कार्य आणि कारण आहे, आणि स्वतःच त्या कार्याचा कार्य होतो, जो कारण आणि कार्य दोन्ही स्वरूप घेतो, त्याला आम्ही वंदन करतो.
कारणां कारणस्यापि तस्य कांरणकारणम् । तत्कारणानां हेतुं त्वां प्रणताः स्म सुरेश्वरम्
जो सर्व कारणांचा कारण आहे, आणि त्या कारणाचंही कारण आहे, त्या सर्व कारणांचा मूळ कारण, हे देवाधिदेव, तुला आम्ही वंदन करतो.
भोक्तारं भोज्यभूतञ्ज स्त्रष्टारं सृस्टमेव च । कार्य्य कर्म्मस्वरूपं तं प्रणताः स्म परं पदम्
जो भोगणारा आहे, भोग्य आहे, सृष्टी करणारा आणि सृष्टी झालेला आहे, ज्याचं स्वरूप कर्म आणि त्याचा परिणाम आहे, त्या परमपदाला आम्ही वंदन करतो.
विशुद्ध बोधनं नित्यमजमक्षयमव्ययम् । अव्यक्तमविकारं यत् तद्रिष्णोः परमं पदम्
जे शुद्ध ज्ञानस्वरूप, नित्य, अजन्मा, अविनाशी, अपरिवर्तनीय, अप्रकट आणि बदलरहित आहे, तेच विष्णूचं परमपद आहे.
न स्थूलं न च सूक्ष्मं यन्न विशेषणगोचरम् । तत्पदं परमं विष्णोः प्रणमामः सदामलम्
जे ना स्थूल आहे, ना सूक्ष्म, आणि कोणत्याही विशेषणात मावणार नाही, ते सदैव निर्मळ असलेलं विष्णूचं परमपद आम्ही नेहमी वंदन करतो.
यस्यायुतायुतांशांशे विश्वशक्तिरियं स्थिता । परं ब्रह्मस्वरूपं यत् प्रणमामस्तमव्ययम्
ज्याच्या अनंतांशांपैकी केवळ एका अंशात ही सर्व विश्वशक्ती आहे, त्या अविनाशी, परब्रह्मस्वरूपाला आम्ही वंदन करतो.
यन्न देवा न मुनयो न चाहं न च शंकरः । जानन्ति परमेशस्य तद्रिष्णोः परम पदम्
जे विष्णूचं परमपद ना देवांना, ना ऋषींना, ना मला, ना शंकरालाही माहीत नाही—
यदू योगिनः सदोदूयुक्ताः पुण्यपापक्षयेऽक्षयम् । पश्यन्ति प्रणावे चिन्त्यं तद्रिष्णोः परमं पदम्
जे योगी, नेहमी साधनेत मग्न राहून, पुण्य आणि पाप नष्ट झाल्यावर, ओंकारात ध्यान करून, अविनाशी स्वरूप पाहतात, तेच विष्णूचं परमपद आहे—