ततो वायुर्विकुर्णाणो रूपमात्रं ससर्ज ह । ज्योतिरुत्पद्यते वायोस्तद्रूपगुणमुच्यते
मग वायूने बदल घडवून रूपाचं सूक्ष्म तत्त्व निर्माण केलं; वायूपासून तेज उत्पन्न झालं, ज्याला रूपाचा गुण आहे असं म्हणतात.
स्पर्शमात्रं तु वै वायू रूपमात्रं समावृणोत् । ज्योतिश्चापि विकृर्वाणं रसमात्रं ससर्ज ह
फक्त स्पर्श असलेला वायू, रूपाच्या सूक्ष्म तत्त्वाने आच्छादिलं गेला; आणि तेजाने बदल घडवून रसाचं सूक्ष्म तत्त्व निर्माण केलं.
सम्भवन्ति ततोऽम्भांसि रसाधाराणि तानि च र। रसमात्राणि चाम्भांसि रूपमात्रं समावृणोत्
त्यातून पाणी उत्पन्न झालं, ज्यात चवीचं ठिकाण होतं; आणि ती पाणी फक्त चवीचं स्वरूप असताना, त्यांना केवळ रूपानं वेढलं गेलं.
विकुर्वाणानि चाम्भांसि गन्धमात्रं ससर्जिरे । संघातो जायते तस्मात्तस्य गन्धो गुणो मतः
ती पाणी बदलत गेली आणि त्यातून फक्त वास निर्माण झाला; त्या एकत्रितपणातून वास हा त्यांचा गुण मानला गेला.
तस्मिंस्तस्मिंस्तु तन्मात्रं तेन तन्मात्रता स्मृता
प्रत्येकात त्याचं सूक्ष्म तत्त्व असतं, म्हणून त्यांना सूक्ष्म तत्त्व असणारे असं ओळखलं जातं.
तन्मात्राण्यविशेषाणि अविशेषास्ततो हि ते
ही सूक्ष्म तत्त्वं वेगळी नाहीत; म्हणूनच त्यांना अविशिष्ट, म्हणजेच वेगळेपण नसलेली, असं म्हणतात.
न शान्ता नापि घोरास्ते न मूढाश्चाविशेषिणः । भूततन्मात्रसर्गोऽयमहकांरात्तु तामसात्
ही अविशिष्ट सूक्ष्म तत्त्वं शांतही नाहीत, भयंकरही नाहीत, आणि अज्ञानाने भरलेलीही नाहीत; ती अज्ञान आणि अंधारातून निर्माण होतात.
तैजसानीन्द्रीयाण्याहूर्देवा वैकारिका दश । एकादशं मनश्चात्र देवा वैकारिकाः स्मृताः
तेजातून निर्माण झालेली दहा इंद्रिये 'वैकारिक देवता' म्हणतात; अकरावं म्हणजे मन, हेदेखील वैकारिक देवता मानलं जातं.
त्वक् चक्षुर्नासिका जिह्वा श्रोत्रमत्र च पत्र्चमम् । शब्दादीनामवाप्त्यर्थं बुद्धीयुक्तानि वै द्विज
त्वचा, डोळे, नाक, जीभ आणि कान ही पाच इंद्रिये आहेत, हे द्विजा; बुद्धीने युक्त होऊन, ही शब्द वगैरे गुण मिळवण्यासाठी आहेत.
पायूपस्थौ करौ पादौ वाक् च मैत्रेय पत्र्चमी । विसर्गशिल्पगत्युक्ति कर्म तेषां च कथ्यते
गुद, जननेंद्रिय, हात, पाय आणि वाणी, हे पाच आहेत, मैत्रेय; त्यांची कामं म्हणजे विसर्जन, निर्मिती, हालचाल, बोलणं आणि कृती.
आकाशवायुतेजांसि सलिलं पृथिवी तथा । शब्दादिभिर्गुणैर्ब्रह्मन्संयुक्तान्युत्तरोत्तरैः
आकाश, वायू, तेज, पाणी आणि पृथ्वी, हे प्रत्येक आपापल्या गुणांसह, आणि पुढच्या घटकात मागच्यांचे गुण मिसळून, एकत्र असतात, हे ब्रह्मन्.
शान्ता घोराश्च मूढाश्च विशेषास्तेन ते स्मृताः
शांत, उग्र आणि अज्ञानमय, असे वेगवेगळे प्रकार आहेत; म्हणून त्यांना हे भेद असलेले मानतात.
नानावीर्याः पृथग्भूतास्ततस्ते संहतिं विना । नाशक्रुवन्प्रजाः स्त्रष्टुमसमागम्य कृत्स्त्रशः
त्यांची शक्ती वेगवेगळी आणि स्वरूप वेगळं असल्यामुळे, एकत्र न आल्यास, ते सृष्टी निर्माण करू शकत नाहीत.
समेत्यान्योन्यसंयोगं परस्परसमाश्रयाः । एकसंघातलक्ष्याश्च सम्प्राप्यैक्यमशेषतः
एकमेकांशी संयोग करून, एकमेकांवर अवलंबून राहून, ते पूर्णपणे एकत्र येतात आणि एकरूप होतात.
पुरुषाधिष्ठितताच्च प्रधानानुग्रहेण च महदाद्या विशेषान्ता ह्माण्डमुत्पादयन्ति ते
पुरुषाच्या अधिष्ठानामुळे आणि प्रधानाच्या कृपेने, महत् वगैरे तत्त्वं, भेद असलेली, अंड निर्माण करतात.
तत्क्रमेण विवृद्धं सज्जलबुदबुदवत्समम् । भूतेभ्योऽण्डं महाबुद्धें महत्तदुदकेशयम् । प्राकृतं ब्रह्मरूपयस्य विष्णोः स्थानमनुत्तमम्
त्या अंडाचं वाढणं पाण्यातील फुग्याप्रमाणे होतं; पंचमहाभूतांतून ते महान अंड उत्पन्न झालं, जे मोठ्या पाण्यात विसावलेलं आहे, आणि तेच विष्णूचं ब्रह्मरूप असलेलं सर्वोच्च स्थान आहे.
तत्राव्यक्तस्वरूपोऽसौ व्यक्तरूपो जगत्पतिः । विष्णुर्ब्रह्मस्वरूपेण स्वयमेव व्यवस्थितः
त्यात अव्यक्त रूप असतं, आणि व्यक्त रूप म्हणजे जगाचा स्वामी; विष्णू स्वतः ब्रह्मरूपाने तिथे स्थित आहे.
मेरुरुल्बमभूत्तस्य जरायुश्च महीधराः । गर्भोदकं समुद्राश्च तस्यासन्सुमहात्मनः
मेरू पर्वत त्या अंडाचं जरी, इतर पर्वत त्याचं आवरण, आणि समुद्र त्याच्या गर्भातील पाणी झाले.
साद्रिद्वीपसमुद्राश्च सज्योतिर्लोकसंग्रहः । तस्मिन्नण्डेऽभवद्विप्र सदेवासुरमानुषः
त्या अंडात पर्वत, द्वीप, समुद्र आणि तेजोमय लोकांसह, ब्रह्मज्ञानी, देव, दैत्य आणि माणसं निर्माण झाली.
वारिवह्न्यनिलाकाशैस्ततो भूतादिना बहिः । वृतं दशगुणैरण्डं भूतादिर्महता तथा
ते अंड बाहेरून पाणी, अग्नी, वायू, आकाश आणि दहा पट महाभूतांनी वेढलेलं आहे; त्यामुळे ते सर्व महाभूतांनी व्यापलेलं आहे.
अव्यक्तेनावृतो ब्रह्मांस्तैः सर्वोः सहितो महान् । एभिरावरणैरण्डं सप्तभिः प्राकृतैर्वृतम् । नारिकेलफलस्यान्तर्बीजं बाह्मदलैरिव
ब्रह्मा, महत्तत्त्व आणि सर्वांसह, अव्यक्ताने वेढले गेले आहेत. हे विश्वरूप अंड सात नैसर्गिक आवरणांनी झाकलेले आहे, जणू नारळाच्या आतल्या बीजाभोवती त्याच्या साली असाव्यात.
जुषन रजो गुणं तत्र स्वयं विश्वेश्वरो हरिः । ब्रह्मा भूत्वास्य जगतो विसृष्टौ सम्प्रवर्त्तते
तेथे विश्वाचा स्वामी हरि, रजोगुणात रममाण होऊन, स्वतः ब्रह्मा होतो आणि या जगाची निर्मिती सुरू करतो.
सृष्टं च पात्यनुयुगं यावत्कल्पविकल्पना । सत्त्वभृद्भगवान्विष्णुरप्रमेयपराक्रमः
तो हे जग निर्माण करून, प्रत्येक युगात, कल्पपर्यंत त्याचे पालन करतो; तो भगवंत विष्णू, सत्त्वगुणाचा आधार, ज्याची शक्ती मोजता येत नाही.
तमोद्रेकी चा कल्पान्ते रुद्ररूपी जनार्दनः । मैत्रेयाखिलभूतानि भक्षयत्यतिदारुणः
कल्पाच्या शेवटी, अंधार वाढला की, जनार्दन रुद्ररूप धारण करतो, आणि मैत्रेय, तो अत्यंत भयानक रीतीने सर्व भूतांना गिळून टाकतो.
भक्षयित्वा च भूतानि जगत्येकार्णवीकृते । नागपर्यंकशयने शेते च परमेश्वरः
सर्व भूतांना गिळून, जेव्हा जग एकाच समुद्रासारखे होते, तेव्हा परमेश्वर नागाच्या शय्येवर विश्रांती घेतो.
प्रबुद्धश्च पुनः सृष्टिं करोति ब्रह्मरूपधृक्
पुन्हा जागा झाल्यावर, तो ब्रह्मारूप धारण करून पुन्हा सृष्टी करतो.
सृष्टिस्थित्यन्तकरणीं ब्रह्मविष्णुशिवात्मिकाम् । स संज्ञां याति भगवानेक एव जनार्दनः
सृष्टी, पालन आणि संहार करणारा एकमेव भगवंत जनार्दनच आहे, ज्याला ब्रह्मा, विष्णू आणि शिव अशी नावे मिळतात.
स्त्रष्टा सृजति चात्मानं विष्णुः पाल्यंच पाति च । उपसंह्रियते चान्ते संहर्ता च स्वयं प्रभुः
स्वतःच सृष्टीकर्ता म्हणून स्वतःला निर्माण करतो, विष्णू म्हणून पालन करतो, आणि शेवटी सर्वांचा संहार करून तोच प्रभू राहतो.
पृथिव्यापस्तथा तेजो वायुराकाश एव च ।. सर्वोन्द्रियान्तः करणं पुरुषाख्यं हि यज्जगत्
ही पृथ्वी, पाणी, अग्नि, वायू, आकाश, सर्व इंद्रिये आणि अंतःकरण — हे सर्व मिळून 'पुरुष' नावाने ओळखले जाणारे हे जग बनले आहे.
स एव सर्वभूतात्मा विश्वरूपो यतोऽव्ययः । सर्गादिकं तु तस्यैव भूतस्थमुपकारकम्
तोच सर्व भूतांचा अंतरात्मा आहे, अविनाशी आणि विश्वरूप; सृष्टी वगैरे सर्व त्याच्यातच आहेत आणि त्याच्या इच्छेने कार्य करतात.