मां मन्यतेऽन्यैः सदृशं न्यूनं शक्र भवान् द्रिजैः । अतोऽवमानमस्माकं मानिना भवता कृतम्
‘इंद्रा, तू मला इतर ब्राह्मणांसारखा किंवा त्यांच्यापेक्षा कमी समजतोस; म्हणून तुझ्या गर्वामुळे तू माझा अपमान केलास.’
मद्दत्ता भवता यस्मात् क्षिप्ता माला महीतले । तस्मात् प्रनष्टलक्ष्मीकं त्रैलोक्यं ते भवतिष्यति
‘मी दिलेला हार तू जमिनीवर फेकलास म्हणून, आता तुझ्यासाठी त्रैलोक्याचं सौभाग्य नष्ट होईल.’
यस्य सञ्जातकोपस्य भयमेति चराचरम् । तं त्वं मामतिगर्वेणा देवराजावमन्यसे
‘ज्याच्या रागाने सगळे जग घाबरतं, अशा मला तू, देवांचा राजा असूनही, मोठ्या गर्वाने कमी लेखलंस.’
महेन्द्रो वारणस्कन्धादवतीर्य्य त्वरान्वितः । प्रसादयामास तदा दुर्वाससमकल्मषम्
मग महेंद्राने पटकन हत्तीच्या पाठीवरून खाली उतरून, निष्पाप दुर्वासांना शांत करण्याचा प्रयत्न केला.
प्रसाद्यामानः स तदा प्रणिपातपुरः सरम् । प्रत्युवाच सहस्राक्षं दुर्व्वासा मुनिसत्तमः
इंद्राने नम्रपणे त्यांना शांत करण्याचा प्रयत्न केला, पण दुर्वासा ऋषींनी त्या सहस्त्र नेत्र असलेल्या इंद्राला उत्तर दिलं.
नाहं कृपालुह्टदयो न च मां भजते क्षमा । अन्ये ते मुनयः शक्र दुर्व्वाससमवेहि माम्
‘मी दयाळू नाही, सौम्य नाही, आणि माझ्यात क्षमा नाही; इंद्रा, मला इतर ऋषींप्रमाणे समजू नकोस – मी दुर्वासा आहे.’
गौतमादिबिरन्यस्त्वं गर्व्वमापादितो मुधा । अक्षान्तिसारसर्वस्वं दुर्वाससमवेहि माम्
‘गौतम आणि इतर ऋषीमुळे तुला व्यर्थ गर्व आला आहे; पण मला – दुर्वासांना – क्षमाशीलतेचा अभावच आहे हे लक्षात ठेव.’
वसिष्ठाद्यदैयासारैः स्तोत्रं कुर्व्वद्भिरुज्वकैः । गर्व्व गतोऽसि येनैवं मामप्यद्यावमन्यसे
‘वसिष्ठ आणि इतर सौम्य ऋषींच्या स्तुतीमुळे तुला गर्व आला, म्हणूनच आज तू माझाही अपमान करतोस.’
ज्वलज्जटाकलापस्य भृकुटीकुटिलं मुखम । निरीक्ष्य कस्त्रिभुवने मम यो न गतो भयम्
‘माझ्या जळत्या जटांमुळे आणि कपाळावरच्या आठ्या पाहून त्रैलोक्यात कोण घाबरला नाही?’
नाहं क्षमिष्ये बहुना किमुक्तन शतक्रतो । विड़म्बनामिमां भूयः करोष्यनुनयात्मिकाम्
‘मी क्षमा करणार नाही; आणखी काय बोलावं, इंद्रा? तुझ्या विनंतीच्या शब्दांनी मी पुन्हा शांत होणार नाही.’
इत्युत्तवा प्रययौ विप्रो देवराजोऽपि तं पुनः । आरुह्म रावतं ब्रह्मन् प्रययावमरावतीम्
असं म्हणून तो ब्राह्मण निघून गेला, आणि देवांचा राजा पुन्हा ऐरावतावर बसून अमरावतीला परत गेला.
ततः प्रभृति निःश्रीकं सशक्र भुवनत्रयम् । मैत्रैयासीदपध्वस्तं संक्षीणौषधिवीरुधम्
मगपासून, मैत्रेय, इंद्रासह ती तीनही लोकं सौभाग्यहीन झाली, औषधी आणि वनस्पती सुकून गेल्या.
न यज्ञाः संप्रवर्त्तन्ते न तपस्यन्ति तापसाः । न च दानादिधर्मषु मनश्चक्रे तदा जनः
त्या काळी यज्ञ होत नव्हते, तप करणारे तपस्वीही तप करत नव्हते आणि लोकांच्या मनात दान किंवा इतर धर्मकृत्यांची इच्छाही नव्हती.
निसत्त्वा सकला लोका लोभाद्यु पहतेन्दिरियाः । स्वल्पेऽपि हि बभूवुस्ते साभिलाषा द्रिजोत्तम
सर्व लोकांमध्ये जीवशक्ती उरली नव्हती, त्यांची इंद्रिये लोभ वगैरे दोषांनी व्यापली गेली होती. अगदी लहानसुद्धा गोष्टीसाठी ते इच्छा धरून वागत असत, हे श्रेष्ठ द्विजा.
यतः सत्त्वं ततो लक्ष्मीः सत्त्वं भूत्यनुसारि च । निःश्रीकाणां कुतः सत्वं विना तेन गुणाः कुतः
जिथे जीवशक्ती आहे तिथेच लक्ष्मी असते, आणि लक्ष्मी नेहमी जीवशक्तीच्या मागेच येते. ज्यांच्याकडे संपत्ती नाही त्यांच्याकडे जीवशक्ती कुठून येईल? आणि ती नसता गुण तरी कुठून येतील?
बलशौर्य्याद्यभावश्च पुरुषाणां गुणौर्व्विना । लङ्वनीयः समस्तस्य बलशौर्य्य विवर्जितः
शक्ती आणि शौर्य यांसारखे गुण नसलेल्या पुरुषांचा तिरस्कारच होतो; ज्याच्यात हे गुण नाहीत, त्याला सगळेजण कमी लेखतात.
भवत्यपध्वस्तमतिर्लङूघितः प्रथितः पुमान् एवमत्यन्तनिःश्रीके त्रैलोक्ये सत्त्ववर्ज्जिते
ज्याची बुद्धी भ्रष्ट झाली आहे, जो लोकांत अपमानित आणि बदनाम झाला आहे, तो असाच होतो जेव्हा त्रैलोक्य prosperity आणि जीवशक्तीपासून पूर्णपणे वंचित असते.
देवान् प्रति बलोद्योगं चक्रु र्दैतेयदानवाः । लोभाभिभूता निश्रीका दैत्याः सत्त्वविवर्जिताः
लोभाने पछाडलेले, श्रीहीन आणि जीवशक्तीहीन असलेले दैत्य आणि दानव देवांवर युद्धासाठी सज्ज झाले.
श्रिया विहीनैर्निः सत्त्वैर्देवैश्चक्रु स्ततो रणम् । विजितास्त्रिदशा दैत्य रिन्द्राद्याः शरणां ययुः
श्री आणि जीवशक्तीपासून वंचित असलेले देव युद्ध करू लागले; दैत्यांनी देवांना पराभूत केले आणि इंद्रादी देवांनी आश्रय घेतला.
पितामहं महाभागं हुताशनपुरोगमाः । यथावत् कथिते देवैर्ब्र ह्मा प्राह ततः सुरान्
अग्नि यांच्या पुढाकाराने सर्व देवांनी पितामह ब्रह्मा यांच्याकडे जाऊन सर्व घडलेली गोष्ट योग्य प्रकारे सांगितली; मग ब्रह्मा देवांना म्हणाले.
परापरेशं शरणां ब्रजध्वमसुरार्द्दनम् । उत्पत्तिस्थितिनाशानामहेतुं हेतुमीश्वरम्
सर्व श्रेष्ठ आणि कनिष्ठ जगांचा आधार, असुरांचा संहार करणारा, उत्पत्ती-स्थिती-लय यांचा कारण आणि स्वामी अशा त्या प्रभूच्या शरण जा.
प्रजापतिपतिं विष्णुमनन्तमपराजितम् । प्रधानपुंसोरजयोः कारणं कार्य्य भूतयोः
सर्व प्रजापतींचे स्वामी, अनंत, अजिंक्य विष्णू, प्रधन आणि पुरुष या दोन्हींच्या कारणाचा, सर्व कारणे आणि कार्यांचा मूळ असलेल्या त्याच्याकडे जा.
प्रणतार्त्तिहरं विष्णुं स वः श्र यो विधास्यति । एवभुतवा सुरान् सर्व्वान् ब्रह्मा लोकपितामहः । क्षीरोदस्योत्तरे तीरं तैरेव सहितो ययौ
जे शरण आलेल्यांचे दुःख दूर करतात, असे विष्णू तुम्हाला कल्याण देतील; असे सांगून लोकांचे पितामह ब्रह्मा सर्व देवांसह क्षीरसागराच्या उत्तरेकडील काठी गेले.
स गत्वा त्रिदशः सर्व्वैः समवेतः पितामहः । तुष्टाव वागुभिरिष्टाभिः परापरपतिं हरिम्
तेथे सर्व देवांसह गेलेले पितामह ब्रह्मा, परापरांचे स्वामी असलेल्या हरि यांची निवडक शब्दांनी स्तुती करू लागले.
नमाम सर्व्व सर्व्वशमनन्तमजमव्ययम् । लोकधामधराधारमप्रकाशमभदिनम्
आम्ही सर्वव्यापी, सर्वांना शांत करणारे, अनंत, अजन्मा, अविनाशी, सर्व लोकांचे आधार, पृथ्वीचे अधिष्ठान, अप्रकट आणि अखंड अशा त्या प्रभूला वंदन करतो.
नारायणमणीयांसमशेषाणानणीयसाम् । समस्तानां गरिष्ठं यदू भूरादीनां गरीयसाम्
सर्व सूक्ष्मांमध्ये सर्वात सूक्ष्म, सर्व महानांमध्ये सर्वात महान, पृथ्वीपेक्षा आणि सर्वापेक्षा मोठे असलेल्या नारायणाला आम्ही वंदन करतो.
यत्र सर्व्व यतः सर्व्वमुत्पन्नं सतुपुरःसरम् । सर्व्वभूतश्च यो देवः पराणामपि यः परः
ज्याच्यात सर्व काही आहे, ज्याच्यापासून सर्व काही उत्पन्न झाले आहे, जो सर्व प्राण्यांमध्ये श्रेष्ठ आहे, सर्वांचा देव आहे आणि जो श्रेष्ठांपेक्षाही श्रेष्ठ आहे—
परः परस्मात् पुरुषात् परमात्मस्वरूपधृक् । योगिभिश्चिन्त्यते योऽसौ मुक्तिहेतुर्म्मुक्षुभिः
जो परात्पर पुरुषांपेक्षाही परे आहे, परमात्म्याचे स्वरूप धारण करणारा आहे, ज्याचे ध्यान योगी करतात, जो मुक्ती इच्छिणाऱ्यांसाठी मुक्तीचे कारण आहे—
सत्तादयो न सन्तीशे यत्र च प्राकृता गुणाः । स शुद्धः सर्व्वशुद्ध भ्यः पुमानाद्यः प्रसीदतु
ज्याच्यात सत्त्वादी नैसर्गिक गुण नाहीत, जो शुद्ध आहे, सर्वात शुद्धांमध्येही श्रेष्ठ आहे, आदिपुरुष आहे—तो आमच्यावर कृपा करो.
कला - काष्ठा-निमेषादिकालसूत्रस्य गोचरे । यस्य शक्तिर्न शुद्धस्य प्रसीदतु स नो हरिः
कल, काष्ठ, निमेष इत्यादी काळाच्या मोजमापांच्या पलिकडील ज्याची शक्ती आहे, जो शुद्ध आहे, असा हरि आमच्यावर कृपा करो.