ज्योत्स्ना लक्ष्मीः प्रदीपोऽसौ सर्वः सर्वेश्वरो हरिः । लताभूता जगन्माता श्रीर्विष्णुर्द्रुमसंज्ञितः ॥ १,८.
ज्योत्स्ना म्हणजे लक्ष्मी, हा दिवा म्हणजे सर्वांचा स्वामी हरि; जगाची जननी लतेच्या रूपात लक्ष्मी आहे, आणि विष्णू हा वृक्ष म्हणून ओळखला जातो.
विभावरी श्रीर्दिवसो देवचक्रगदाधरः । वरप्रदो वरो विष्णुर्वधूः पद्मवनाल या ॥ १,८.
विभावरी म्हणजे श्री, दिवस म्हणजे देवाचा चक्र आणि गदा धारण करणारा; वर देणारा म्हणजे विष्णू, आणि वधू ती आहे जी कमलवनात वास करते.
नदस्वरूपी भगवाञ्छ्रीर्नदीरूपसंस्थिता । ध्वजश्च पुण्डरीकाक्षः पताका कमलालया ॥ १,८.
भगवान नदीच्या रूपात आहे, श्रीही नदीच्या रूपात वास करते; ध्वज म्हणजे पुंडरीकाक्ष, आणि पताका म्हणजे कमलालय.
तृष्णा लक्ष्मीर्जगन्नाथो लोभो नारायणः परः । रती रागश्च मैत्रेय लक्ष्मीर्गोविन्द एव च ॥ १,८.
तृष्णा म्हणजे लक्ष्मी, जगाचा स्वामी म्हणजे श्रेष्ठ नारायण; रती आणि राग, मैत्रेय, हेही लक्ष्मी आणि गोविंद आहेत.
किं चातिबहुनोक्तेन संक्षेपेणेदमुच्यते ॥ १,८.
याहून अधिक सांगण्यात काय अर्थ आहे? हे संक्षिप्तपणे सांगितले आहे.
देवतिर्यङ्मनुष्यादौ पुन्नामा भगवान्हरिः । स्त्रीनाम्नी श्रीश्च विज्ञेया नानयोर्विद्यते परम् ॥ १,८.
देव, पशू आणि माणसांमध्ये, पुरुष नाव म्हणजे भगवान हरि; स्त्री नाव म्हणजे श्री, आणि या दोघांपलीकडे काहीच नाही.
पराशर उवाच । इदञ्च श्वृण मैत्रेय यत् पृष्टोऽहमिह त्वया । श्रीसम्बद्ध मया ह्म तच्छ्र तमासीनूमरीचितः
पराशर म्हणाले: मैत्रेय, तू इथे विचारलेस ते मी सांगतो, श्रीशी संबंधित जे काही मी ऐकले ते तुला सांगतो.
दुर्व्वासाः शङ्करस्यांशश्चचार पृथिवीमिमाम् । स ददर्श स्त्रजं दिव्यामषिर्विद्याधरीकरे
दुर्वासा, जो शंकराचा अंश आहे, या पृथ्वीवर फिरत होता; त्याने एका विद्याधरीच्या हातात दिव्य माळ पाहिली.
सन्तानाकानामखिलं यस्या गन्धेन वासितम् । अतिसेव्यमभूद् ब्रह्मनू तदूवनं वनचारिणाम्
त्या माळेच्या सुगंधाने संपूर्ण चंदनाचं जंगल दरवळलं होतं; त्यामुळे ते वनवासी लोकांसाठी फारच आकर्षक झालं, ब्राह्मणांनो.
उन्मत्तव्रतधृगू विप्रस्तां दृष्ट्वा शोभनां स्त्रजम् तां ययाचे वरारोहां विद्याधरवधूं ततः
त्या वेड्यागत व्रत धारण केलेल्या ऋषीने ती सुंदर माळ पाहून, त्या विद्याधरी कन्येला, जी अत्यंत सुंदर होती, ती माळ मागितली.
याचिता तेन तन्वङ्गी मालां विद्याधराङ्गना । ददौ तस्मै विशालाक्षी सादरं प्रणिपत्य च
त्याच्या विनंतीवर, त्या सडपातळ आणि मोठ्या डोळ्यांच्या विद्याधरी स्त्रीने आदराने वाकून ती माळ त्याला दिली.
तामादायात्मनो मूर्ध्रि स्त्रजमुन्मत्तरूपधृक् । कृत्वा स विप्रो मैत्रय परिबभ्राम मेदिनीम्
ती माळ घेऊन, स्वतःच्या डोक्यावर ठेवून, तो वेडसर दिसणारा ऋषी, मैत्रेय, पृथ्वीवर भटकत राहिला.
स ददर्श समायान्तमुन्मत्तैरावतस्थितम् । त्रैलोक्याधिपतिं देवं सह देवैः शचीपतिम्
त्याने पाहिलं की, तीनही लोकांचा स्वामी, देवांचा राजा, शचीपती, ऐरावतावर बसून, देवांसह, मदमस्त अवस्थेत त्याच्याकडे येत आहे.
तामात्मनः स शिरसः स्त्रजमुन्मत्तषटूपदाम् । आदायामरराजाय चिक्षेपोन्मत्तवन्मुनिः
त्या वेडसर रूपातील ऋषीने, स्वतःच्या डोक्यावरून ती माळ काढून, अमरराजाला ती अर्पण केली.
गृहीत्वामराराजेन स्त्रगैरावतमूर्द्धनि । न्यस्ता रराज कैलासशिखरे जाह्नवी यथा
देवतांचा राजा त्या ऋषीकडून हार घेऊन, तो ऐरावताच्या डोक्यावर ठेवतो. तो हार तिथे अगदी कैलास पर्वताच्या शिखरावरच्या गंगेसारखा शोभून दिसतो.
मदान्धकारिताक्षोऽसौ गन्धाकृष्टेन वारणाः । करेणाघ्राय चिक्षेप तां स्रजं धरणीतले
मदाने आंधळा झालेला तो हत्ती, सुवासाने आकर्षित होऊन, सोंडेने तो हार उचलतो, त्याचा वास घेतो आणि मग तो हार जमिनीवर फेकून देतो.
ततश्चुक्रोध भगवातन् दुर्वासा मुनिसत्तमः । मैत्रेय देवराजं तं क्रु द्धश्चैतदुवाच ह
मैत्रेय, मग त्या श्रेष्ठ दुर्वासा ऋषींना राग आला आणि ते देवतांचा राजा इंद्रावर संतापून असे म्हणाले.
दुर्वासा उवाच । ऐश्वर्यमत्त दुष्टात्मन्नतिस्तब्धोऽसि वासव । श्वियो धाम स्रजं यस्त्वं मद्दत्तां नाभिनन्दसि
दुर्वासा म्हणाले – 'इंद्रा, तुला ऐश्वर्याचा गर्व आहे, मनाने वाईट झालास आणि अहंकाराने फुगलास. मी दिलेला हा सौभाग्याचा हार तू मान दिला नाहीस.'
प्रसाद इति नोक्तं ते प्रणिपातपुरः सरम् । हर्षोतूफुल्लकापोलेन न चापि शिरसा धृता
‘तू मला आभार मानले नाहीस, वाकून नमस्कार केला नाहीस; आनंदाने गाल फुलले होते, आणि तू तो हार डोक्यावरही ठेवला नाहीस.’
मया दत्तामिमां मालां यस्मान्न बहु मन्यसे । त्रैलोक्यश्रीरतो मूढ़ विनाशमुपयास्यति
‘मी दिलेला हा हार तू महत्त्वाचा मानला नाहीस म्हणून, अरे मूर्खा, तुझ्याकडून त्रैलोक्याचं सौभाग्य निघून जाईल.’
मां मन्यतेऽन्यैः सदृशं न्यूनं शक्र भवान् द्रिजैः । अतोऽवमानमस्माकं मानिना भवता कृतम्
‘इंद्रा, तू मला इतर ब्राह्मणांसारखा किंवा त्यांच्यापेक्षा कमी समजतोस; म्हणून तुझ्या गर्वामुळे तू माझा अपमान केलास.’
मद्दत्ता भवता यस्मात् क्षिप्ता माला महीतले । तस्मात् प्रनष्टलक्ष्मीकं त्रैलोक्यं ते भवतिष्यति
‘मी दिलेला हार तू जमिनीवर फेकलास म्हणून, आता तुझ्यासाठी त्रैलोक्याचं सौभाग्य नष्ट होईल.’
यस्य सञ्जातकोपस्य भयमेति चराचरम् । तं त्वं मामतिगर्वेणा देवराजावमन्यसे
‘ज्याच्या रागाने सगळे जग घाबरतं, अशा मला तू, देवांचा राजा असूनही, मोठ्या गर्वाने कमी लेखलंस.’
महेन्द्रो वारणस्कन्धादवतीर्य्य त्वरान्वितः । प्रसादयामास तदा दुर्वाससमकल्मषम्
मग महेंद्राने पटकन हत्तीच्या पाठीवरून खाली उतरून, निष्पाप दुर्वासांना शांत करण्याचा प्रयत्न केला.
प्रसाद्यामानः स तदा प्रणिपातपुरः सरम् । प्रत्युवाच सहस्राक्षं दुर्व्वासा मुनिसत्तमः
इंद्राने नम्रपणे त्यांना शांत करण्याचा प्रयत्न केला, पण दुर्वासा ऋषींनी त्या सहस्त्र नेत्र असलेल्या इंद्राला उत्तर दिलं.
नाहं कृपालुह्टदयो न च मां भजते क्षमा । अन्ये ते मुनयः शक्र दुर्व्वाससमवेहि माम्
‘मी दयाळू नाही, सौम्य नाही, आणि माझ्यात क्षमा नाही; इंद्रा, मला इतर ऋषींप्रमाणे समजू नकोस – मी दुर्वासा आहे.’
गौतमादिबिरन्यस्त्वं गर्व्वमापादितो मुधा । अक्षान्तिसारसर्वस्वं दुर्वाससमवेहि माम्
‘गौतम आणि इतर ऋषीमुळे तुला व्यर्थ गर्व आला आहे; पण मला – दुर्वासांना – क्षमाशीलतेचा अभावच आहे हे लक्षात ठेव.’
वसिष्ठाद्यदैयासारैः स्तोत्रं कुर्व्वद्भिरुज्वकैः । गर्व्व गतोऽसि येनैवं मामप्यद्यावमन्यसे
‘वसिष्ठ आणि इतर सौम्य ऋषींच्या स्तुतीमुळे तुला गर्व आला, म्हणूनच आज तू माझाही अपमान करतोस.’
ज्वलज्जटाकलापस्य भृकुटीकुटिलं मुखम । निरीक्ष्य कस्त्रिभुवने मम यो न गतो भयम्
‘माझ्या जळत्या जटांमुळे आणि कपाळावरच्या आठ्या पाहून त्रैलोक्यात कोण घाबरला नाही?’
नाहं क्षमिष्ये बहुना किमुक्तन शतक्रतो । विड़म्बनामिमां भूयः करोष्यनुनयात्मिकाम्
‘मी क्षमा करणार नाही; आणखी काय बोलावं, इंद्रा? तुझ्या विनंतीच्या शब्दांनी मी पुन्हा शांत होणार नाही.’