इच्छा श्रीर्भगवान्कामो यज्ञोऽसौ दक्षिणा त्वियम् । आज्याहुतिरसौ देवी पुरोडाशो जनार्दनः ॥ १,८.
इच्छा ही श्री आहे, भगवंत म्हणजे कामना; यज्ञ तो आहे, दक्षिणा ही आहे; तुपाची आहुती ही देवी आहे, आणि पुरोडाश म्हणजे जनार्दन.
पत्नीशाला मुने लक्ष्मीः प्राग्वंशौ मधुसूदनः । चितिर्लक्ष्मीर्हरिर्यूप इध्मा श्रीर्भगवान्कुशः ॥ १,८.
पत्नीचे घर, हे मुनी, लक्ष्मी आहे; पूर्व दिशा मधुसूदन आहे; वेदी लक्ष्मी आहे, यूप हरि आहे; समिधा श्री आहे, आणि कुशाचा गाठ भगवंत आहे.
सामास्वरूपी भगवानुद्गीतिः कमलालया । स्वाहा लक्ष्मीर्जगन्नाथो वासुदेवो हुता शनः ॥ १,८.
भगवंत म्हणजे सामवेदाचा मूर्तरूप, उद्गीत ही कमलातल राहणारी आहे; स्वाहा लक्ष्मी आहे, जगन्नाथ वासुदेव आहे, आणि आहुती म्हणजे होम.
शङ्करो भगवाञ्छौरिर्गौरीलक्ष्मीर्द्विजोत्तम । मैत्रेय केशवः सूर्यस्तत्प्रभा कमलालया ॥ १,८.
शंकर म्हणजे भगवंत, शौरी म्हणजे गौरी-लक्ष्मी, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण; मैत्रेय, केशव म्हणजे सूर्य, आणि त्याची प्रभा म्हणजे कमलातल राहणारी ती आहे.
विष्णुः पितृगणः पद्मा स्वधा शाश्वतपुष्टिदा । द्यौः श्रीः सर्वात्मको विष्णुरवकाशोतिविस्तरः ॥ १,८.
विष्णू म्हणजे पितरांचा समूह, पद्मा म्हणजे स्वधा, जी शाश्वत पोषण देणारी आहे; आकाश म्हणजे श्री, विष्णू सर्वांचा आत्मा आहे, आणि त्याची व्यापकता अमर्याद आहे.
शशाङ्कः श्रीधरः कान्तिः श्रीस्तथैवानपायिनी । धृतिर्लक्ष्मीर्जगच्चेष्टा वायुः सर्वत्रगो हरिः ॥ १,८.
चंद्र म्हणजे श्रीधर, तेज म्हणजे श्री, जी कधीही न संपणारी आहे; धैर्य लक्ष्मी आहे, जगातील क्रिया वायू आहे, आणि हरि सर्वत्र आहे.
जलधिर्द्विजगोविन्दस्तद्वेला श्रीर्महामुने । लक्ष्मीस्वरूपमिन्द्राणी देवेन्द्रो मधुसूदनः ॥ १,८.
महामुने, समुद्र म्हणजे द्विज, त्या समुद्राचा काठ म्हणजे गोविंद, लक्ष्मी हे त्याचं रूप आहे, इंद्राणी ही देवी आहे आणि मधुसूदन हा देवांचा स्वामी आहे.
यमश्चक्रधरः साक्षाद्धूमोर्णा कमलालया । ऋद्धिः श्रीः श्रीधरो देवः स्वयमेव धनेश्वरः ॥ १,८.
यम म्हणजे चक्रधारी स्वतः, धूमोर्णा म्हणजे कमलालय, ऋद्धी म्हणजे श्री, श्रीधर हा देव आहे आणि धनाचा स्वामी तोच आहे.
गौरी लक्ष्मीमंहाबागा केशवो वरुणः स्वयम् । श्रीर्देवसेना विप्रेन्द्र देवसेनापतिर्हरिः ॥ १,८.
गौरी म्हणजे लक्ष्मी, अत्यंत भाग्यवती; केशव हा स्वतः वरुण आहे; श्री म्हणजे देवसेना, आणि हरि हा देवसेनेचा सेनापती आहे.
अवष्टंभो गदापाणिः शक्तिर्लक्ष्मीर्द्विजोत्तम । काष्ठा लक्ष्मीर्निमेषोऽसौ मुहूर्तोऽसौ कला त्वियम् ॥ १,८.
अवष्टंभ म्हणजे गदाधारी, शक्ती म्हणजे लक्ष्मी, श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो; काष्ठा म्हणजे लक्ष्मी, निमेष हा तोच आहे, मुहूर्त तोच आहे, आणि ही काळ आहे.
ज्योत्स्ना लक्ष्मीः प्रदीपोऽसौ सर्वः सर्वेश्वरो हरिः । लताभूता जगन्माता श्रीर्विष्णुर्द्रुमसंज्ञितः ॥ १,८.
ज्योत्स्ना म्हणजे लक्ष्मी, हा दिवा म्हणजे सर्वांचा स्वामी हरि; जगाची जननी लतेच्या रूपात लक्ष्मी आहे, आणि विष्णू हा वृक्ष म्हणून ओळखला जातो.
विभावरी श्रीर्दिवसो देवचक्रगदाधरः । वरप्रदो वरो विष्णुर्वधूः पद्मवनाल या ॥ १,८.
विभावरी म्हणजे श्री, दिवस म्हणजे देवाचा चक्र आणि गदा धारण करणारा; वर देणारा म्हणजे विष्णू, आणि वधू ती आहे जी कमलवनात वास करते.
नदस्वरूपी भगवाञ्छ्रीर्नदीरूपसंस्थिता । ध्वजश्च पुण्डरीकाक्षः पताका कमलालया ॥ १,८.
भगवान नदीच्या रूपात आहे, श्रीही नदीच्या रूपात वास करते; ध्वज म्हणजे पुंडरीकाक्ष, आणि पताका म्हणजे कमलालय.
तृष्णा लक्ष्मीर्जगन्नाथो लोभो नारायणः परः । रती रागश्च मैत्रेय लक्ष्मीर्गोविन्द एव च ॥ १,८.
तृष्णा म्हणजे लक्ष्मी, जगाचा स्वामी म्हणजे श्रेष्ठ नारायण; रती आणि राग, मैत्रेय, हेही लक्ष्मी आणि गोविंद आहेत.
किं चातिबहुनोक्तेन संक्षेपेणेदमुच्यते ॥ १,८.
याहून अधिक सांगण्यात काय अर्थ आहे? हे संक्षिप्तपणे सांगितले आहे.
देवतिर्यङ्मनुष्यादौ पुन्नामा भगवान्हरिः । स्त्रीनाम्नी श्रीश्च विज्ञेया नानयोर्विद्यते परम् ॥ १,८.
देव, पशू आणि माणसांमध्ये, पुरुष नाव म्हणजे भगवान हरि; स्त्री नाव म्हणजे श्री, आणि या दोघांपलीकडे काहीच नाही.
पराशर उवाच । इदञ्च श्वृण मैत्रेय यत् पृष्टोऽहमिह त्वया । श्रीसम्बद्ध मया ह्म तच्छ्र तमासीनूमरीचितः
पराशर म्हणाले: मैत्रेय, तू इथे विचारलेस ते मी सांगतो, श्रीशी संबंधित जे काही मी ऐकले ते तुला सांगतो.
दुर्व्वासाः शङ्करस्यांशश्चचार पृथिवीमिमाम् । स ददर्श स्त्रजं दिव्यामषिर्विद्याधरीकरे
दुर्वासा, जो शंकराचा अंश आहे, या पृथ्वीवर फिरत होता; त्याने एका विद्याधरीच्या हातात दिव्य माळ पाहिली.
सन्तानाकानामखिलं यस्या गन्धेन वासितम् । अतिसेव्यमभूद् ब्रह्मनू तदूवनं वनचारिणाम्
त्या माळेच्या सुगंधाने संपूर्ण चंदनाचं जंगल दरवळलं होतं; त्यामुळे ते वनवासी लोकांसाठी फारच आकर्षक झालं, ब्राह्मणांनो.
उन्मत्तव्रतधृगू विप्रस्तां दृष्ट्वा शोभनां स्त्रजम् तां ययाचे वरारोहां विद्याधरवधूं ततः
त्या वेड्यागत व्रत धारण केलेल्या ऋषीने ती सुंदर माळ पाहून, त्या विद्याधरी कन्येला, जी अत्यंत सुंदर होती, ती माळ मागितली.
याचिता तेन तन्वङ्गी मालां विद्याधराङ्गना । ददौ तस्मै विशालाक्षी सादरं प्रणिपत्य च
त्याच्या विनंतीवर, त्या सडपातळ आणि मोठ्या डोळ्यांच्या विद्याधरी स्त्रीने आदराने वाकून ती माळ त्याला दिली.
तामादायात्मनो मूर्ध्रि स्त्रजमुन्मत्तरूपधृक् । कृत्वा स विप्रो मैत्रय परिबभ्राम मेदिनीम्
ती माळ घेऊन, स्वतःच्या डोक्यावर ठेवून, तो वेडसर दिसणारा ऋषी, मैत्रेय, पृथ्वीवर भटकत राहिला.
स ददर्श समायान्तमुन्मत्तैरावतस्थितम् । त्रैलोक्याधिपतिं देवं सह देवैः शचीपतिम्
त्याने पाहिलं की, तीनही लोकांचा स्वामी, देवांचा राजा, शचीपती, ऐरावतावर बसून, देवांसह, मदमस्त अवस्थेत त्याच्याकडे येत आहे.
तामात्मनः स शिरसः स्त्रजमुन्मत्तषटूपदाम् । आदायामरराजाय चिक्षेपोन्मत्तवन्मुनिः
त्या वेडसर रूपातील ऋषीने, स्वतःच्या डोक्यावरून ती माळ काढून, अमरराजाला ती अर्पण केली.
गृहीत्वामराराजेन स्त्रगैरावतमूर्द्धनि । न्यस्ता रराज कैलासशिखरे जाह्नवी यथा
देवतांचा राजा त्या ऋषीकडून हार घेऊन, तो ऐरावताच्या डोक्यावर ठेवतो. तो हार तिथे अगदी कैलास पर्वताच्या शिखरावरच्या गंगेसारखा शोभून दिसतो.
मदान्धकारिताक्षोऽसौ गन्धाकृष्टेन वारणाः । करेणाघ्राय चिक्षेप तां स्रजं धरणीतले
मदाने आंधळा झालेला तो हत्ती, सुवासाने आकर्षित होऊन, सोंडेने तो हार उचलतो, त्याचा वास घेतो आणि मग तो हार जमिनीवर फेकून देतो.
ततश्चुक्रोध भगवातन् दुर्वासा मुनिसत्तमः । मैत्रेय देवराजं तं क्रु द्धश्चैतदुवाच ह
मैत्रेय, मग त्या श्रेष्ठ दुर्वासा ऋषींना राग आला आणि ते देवतांचा राजा इंद्रावर संतापून असे म्हणाले.
दुर्वासा उवाच । ऐश्वर्यमत्त दुष्टात्मन्नतिस्तब्धोऽसि वासव । श्वियो धाम स्रजं यस्त्वं मद्दत्तां नाभिनन्दसि
दुर्वासा म्हणाले – 'इंद्रा, तुला ऐश्वर्याचा गर्व आहे, मनाने वाईट झालास आणि अहंकाराने फुगलास. मी दिलेला हा सौभाग्याचा हार तू मान दिला नाहीस.'
प्रसाद इति नोक्तं ते प्रणिपातपुरः सरम् । हर्षोतूफुल्लकापोलेन न चापि शिरसा धृता
‘तू मला आभार मानले नाहीस, वाकून नमस्कार केला नाहीस; आनंदाने गाल फुलले होते, आणि तू तो हार डोक्यावरही ठेवला नाहीस.’
मया दत्तामिमां मालां यस्मान्न बहु मन्यसे । त्रैलोक्यश्रीरतो मूढ़ विनाशमुपयास्यति
‘मी दिलेला हा हार तू महत्त्वाचा मानला नाहीस म्हणून, अरे मूर्खा, तुझ्याकडून त्रैलोक्याचं सौभाग्य निघून जाईल.’