गुणत्रयमयं ह्यतद्ब्रह्यन् शक्तित्रयं महत् । योऽतियाति सा यात्येव परं नावर्तते पुनः ॥ १,७.
जो तीन गुणांनी बनलेल्या आणि महत्त्व असलेल्या, पण ब्रह्म नसलेल्या या तीन शक्तींना ओलांडतो, तो खरोखरच परम पदाला पोहोचतो आणि पुन्हा जन्म घेत नाही.
श्रीपारशर उवाच कथितस्तामसः सर्गो ब्रह्मणस्ते महामुने । रुद्रसर्गं प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु ॥ १,८.
श्रीपराशर म्हणाले: महर्षे, तमोगुणातून निर्माण झालेली सृष्टी मी तुला सांगितली आहे; आता मी रुद्राची सृष्टी सांगतो, ती लक्ष देऊन ऐक.
कल्पादावात्मनस्तुल्यं सुतं प्रध्यायतस्ततः । प्रादुरासीत्प्रभोरङ्के कुमारो नीललोहितः ॥ १,८.
कल्पाच्या सुरुवातीला ब्रह्मदेवांनी स्वतःसारखा पुत्र मिळावा म्हणून ध्यान केले, तेव्हा प्रभूंच्या मांडीवर निळ्या आणि लाल रंगाचा एक कुमार प्रकट झाला.
रुरोद सुस्वरं सोथ प्राद्रवद्दि जसत्तम । किं त्वं रोदिषि तं ब्रह्म रुदन्तं प्रत्युवाच ह ॥ १,८.
तो मुलगा स्वच्छ आवाजात रडला आणि पळून गेला, मुनिश्रेष्ठा. तेव्हा ब्रह्मदेवांनी त्याला, 'तू का रडतोस?' असे विचारले.
नाम देहीति तं सोऽथ प्रत्युवाच प्रजापतिः । रुद्रस्त्वं देवनाम्नासि मारो दीर्धैर्यमावह । एवमुक्तः पुनः सोऽथ सप्तकृत्वो रुरोद वै ॥ १,८.
मग प्रजापतींनी त्याला सांगितले, 'तुझे नाव देह असो.' पण देवांच्या भाषेत तू रुद्र आहेस; हे संहारक, धैर्य धारण कर. असे सांगितल्यावर तो पुन्हा सात वेळा रडला.
ततोन्यानि ददौ तस्मै सप्त नामानि वै प्रभुः । स्थानानि चैषामष्टानां पत्नीः पुत्रांश्च स प्रभुः ॥ १,८.
मग प्रभूंनी त्याला आणखी सात नावे दिली, आणि त्या प्रत्येकांसाठी वेगवेगळी स्थाने, पत्नी आणि पुत्रही दिले.
भवं शर्वमथेशानं तथा पशुपतिं द्विज । भीममुग्रं महादेवमुवाच स पितामहः ॥ १,८.
द्विजा, पितामहांनी त्याला भव, शर्व, ईशान, पशुपती, भीम, उग्र आणि महादेव ही नावे दिली.
चक्रे नामान्यथैतानि स्थानान्येषां चकार सः । सूर्यो जलं मही वायुर्वह्निराकाशमेव च । दीक्षितो ब्रह्मणः सोम इत्येतास्तनवः क्रमात् ॥ १,८.
त्यांनी ही नावे आणि त्यांची स्थाने ठरवली: सूर्य, पाणी, पृथ्वी, वारा, अग्नी, आकाश, ब्रह्मदेवांचे दीक्षित, आणि चंद्र—ही त्याच्या अनुक्रमे रूपे आहेत.
सुवर्चला तथैवोषा विकेशी चापरा शिवा । स्वाहा दिशस्तथा दीक्षा रोहिणी च यथाक्रमम् ॥ १,८.
सुर्वर्चला, उषा, विकेशी, शिवा, स्वाहा, दिशा, दीक्षा आणि रोहिणी — या सर्व जशा आहेत तशा त्यांच्या योग्य क्रमाने सांगितल्या आहेत.
सूर्यादीनां द्विजश्रेष्ठ रुद्राद्यैर्नामभिः सह । पत्न्यः स्मृता महाभाग तदपत्यानि मे शृणु ॥ १,८.
सूर्य आणि इतर देव, तसेच रुद्र वगैरे यांच्या पत्न्या, हे द्विजश्रेष्ठ, प्रसिद्ध आहेत; आता त्यांच्या उत्तम संततीबद्दल माझ्याकडून ऐक.
एषां सूतिप्रसूतिभ्यामिदमापूरितं जगत् ॥ १,८.
त्यांच्या एकत्र येण्याने आणि संततीमुळे हे संपूर्ण जग भरून गेले आहे.
शनैश्चरस्तथा शुक्रो लोहिताङ्गो मनोजवः । स्कन्दः सर्गोऽथ सन्तानो बुधश्चानुक्रमात्सुताः ॥ १,८.
शनैश्चर, शुक्र, लोहितांग, मनोजव, स्कंद, सर्ग, संतान आणि बुध — हे त्यांच्या मुलांचे नाव आहेत.
एवंप्रकारो रुद्रोऽसौ सतीं भार्यामनिन्दिताम् । उपयेमे दुहितरं रक्षस्यैव प्रजापतेः ॥ १,८.
अशा प्रकारे रुद्राने निष्कलंक सतीला, दक्ष प्रजापतीच्या कन्येला, पत्नी म्हणून स्वीकारले.
दक्षकोपाच्च तत्याज स सती स्वकलेवरम् । हिमवद्दुहित साभून्मेनायां द्विजसत्तम ॥ १,८.
दक्षाच्या रागामुळे सतीने स्वतःचे शरीर सोडले; आणि मग, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, ती हिमवान आणि मेना यांच्या पोटी जन्मली.
उपयेमे पुनश्चोमामनन्यां भगवान्हरः ॥ १,८.
पुन्हा भगवंत हराने पार्वतीला, जी अद्वितीय होती, पत्नी म्हणून स्वीकारले.
देवौ धातृविधातारौ भृगोः ख्यातिरसूयत । श्रियं च देवदेवस्य पत्नी नारायणस्य या ॥ १,८.
भृगुची पत्नी ख्यातिने धाता आणि विधाता या दोन देवांना जन्म दिला, तसेच श्री, जी देवदेवता नारायणाची पत्नी आहे, तिलाही जन्म दिला.
श्रीमैत्रेय उवाच क्षीराब्धौ श्रीः समुत्पन्ना श्रूयतेऽमृतमन्थने । भृगोः ख्यात्यां समुत्पन्नेत्येतदाह कथं भवात् ॥ १,८.
श्रीमैत्रेय म्हणाले: क्षीरसागर मंथनातून श्री प्रकट झाली असे ऐकले जाते; पण आपण म्हणता की ती भृगुच्या कन्या ख्यातीतून जन्मली, हे कसे?
श्रीपराशर उवाच नित्यैवैषा जगन्माता विष्णोः श्रीरनपायिनि । यथा सर्वगतो विष्णुस्तथैवेयं द्विजोत्तम ॥ १,८.
श्रीपराशर म्हणाले: ही श्री नेहमीच जगाची माता आहे, विष्णूची कधीही न सोडणारी लक्ष्मी आहे; जसा विष्णू सर्वत्र आहे, तशीच ही पण, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण.
अर्थो विष्णुरियं वाणी नीतिरेषा नयो हरिः । बोधो विष्णुरियं बुद्धिर्धर्मोऽसौ सत्क्रिया त्वियम् ॥ १,८.
अर्थ म्हणजे विष्णू, वाणी म्हणजे ही; नीती हीच आहे, तर मार्गदर्शन हरि आहे; ज्ञान विष्णू आहे, बुद्धी ही आहे; धर्म तो आहे, आणि सत्कृती ही आहे.
स्त्रष्टा विष्णुरियं सृष्टिः श्रीर्भूमिर्भूधरो हरिः । सन्तोषो भगवाल्लङ्क्ष्मीस्तुष्टिर्मैत्रेय शाश्वती ॥ १,८.
सृष्टीकर्ता विष्णू आहे, सृष्टी ही श्री आहे; पृथ्वी ही ती आहे, आधार हरि आहे; समाधान भगवंत आहे, समृद्धी लक्ष्मी आहे, आणि संतोष, हे मैत्रेय, शाश्वत आहे.
इच्छा श्रीर्भगवान्कामो यज्ञोऽसौ दक्षिणा त्वियम् । आज्याहुतिरसौ देवी पुरोडाशो जनार्दनः ॥ १,८.
इच्छा ही श्री आहे, भगवंत म्हणजे कामना; यज्ञ तो आहे, दक्षिणा ही आहे; तुपाची आहुती ही देवी आहे, आणि पुरोडाश म्हणजे जनार्दन.
पत्नीशाला मुने लक्ष्मीः प्राग्वंशौ मधुसूदनः । चितिर्लक्ष्मीर्हरिर्यूप इध्मा श्रीर्भगवान्कुशः ॥ १,८.
पत्नीचे घर, हे मुनी, लक्ष्मी आहे; पूर्व दिशा मधुसूदन आहे; वेदी लक्ष्मी आहे, यूप हरि आहे; समिधा श्री आहे, आणि कुशाचा गाठ भगवंत आहे.
सामास्वरूपी भगवानुद्गीतिः कमलालया । स्वाहा लक्ष्मीर्जगन्नाथो वासुदेवो हुता शनः ॥ १,८.
भगवंत म्हणजे सामवेदाचा मूर्तरूप, उद्गीत ही कमलातल राहणारी आहे; स्वाहा लक्ष्मी आहे, जगन्नाथ वासुदेव आहे, आणि आहुती म्हणजे होम.
शङ्करो भगवाञ्छौरिर्गौरीलक्ष्मीर्द्विजोत्तम । मैत्रेय केशवः सूर्यस्तत्प्रभा कमलालया ॥ १,८.
शंकर म्हणजे भगवंत, शौरी म्हणजे गौरी-लक्ष्मी, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण; मैत्रेय, केशव म्हणजे सूर्य, आणि त्याची प्रभा म्हणजे कमलातल राहणारी ती आहे.
विष्णुः पितृगणः पद्मा स्वधा शाश्वतपुष्टिदा । द्यौः श्रीः सर्वात्मको विष्णुरवकाशोतिविस्तरः ॥ १,८.
विष्णू म्हणजे पितरांचा समूह, पद्मा म्हणजे स्वधा, जी शाश्वत पोषण देणारी आहे; आकाश म्हणजे श्री, विष्णू सर्वांचा आत्मा आहे, आणि त्याची व्यापकता अमर्याद आहे.
शशाङ्कः श्रीधरः कान्तिः श्रीस्तथैवानपायिनी । धृतिर्लक्ष्मीर्जगच्चेष्टा वायुः सर्वत्रगो हरिः ॥ १,८.
चंद्र म्हणजे श्रीधर, तेज म्हणजे श्री, जी कधीही न संपणारी आहे; धैर्य लक्ष्मी आहे, जगातील क्रिया वायू आहे, आणि हरि सर्वत्र आहे.
जलधिर्द्विजगोविन्दस्तद्वेला श्रीर्महामुने । लक्ष्मीस्वरूपमिन्द्राणी देवेन्द्रो मधुसूदनः ॥ १,८.
महामुने, समुद्र म्हणजे द्विज, त्या समुद्राचा काठ म्हणजे गोविंद, लक्ष्मी हे त्याचं रूप आहे, इंद्राणी ही देवी आहे आणि मधुसूदन हा देवांचा स्वामी आहे.
यमश्चक्रधरः साक्षाद्धूमोर्णा कमलालया । ऋद्धिः श्रीः श्रीधरो देवः स्वयमेव धनेश्वरः ॥ १,८.
यम म्हणजे चक्रधारी स्वतः, धूमोर्णा म्हणजे कमलालय, ऋद्धी म्हणजे श्री, श्रीधर हा देव आहे आणि धनाचा स्वामी तोच आहे.
गौरी लक्ष्मीमंहाबागा केशवो वरुणः स्वयम् । श्रीर्देवसेना विप्रेन्द्र देवसेनापतिर्हरिः ॥ १,८.
गौरी म्हणजे लक्ष्मी, अत्यंत भाग्यवती; केशव हा स्वतः वरुण आहे; श्री म्हणजे देवसेना, आणि हरि हा देवसेनेचा सेनापती आहे.
अवष्टंभो गदापाणिः शक्तिर्लक्ष्मीर्द्विजोत्तम । काष्ठा लक्ष्मीर्निमेषोऽसौ मुहूर्तोऽसौ कला त्वियम् ॥ १,८.
अवष्टंभ म्हणजे गदाधारी, शक्ती म्हणजे लक्ष्मी, श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो; काष्ठा म्हणजे लक्ष्मी, निमेष हा तोच आहे, मुहूर्त तोच आहे, आणि ही काळ आहे.