मनवो मनुपुत्राश्च भूपा वीर्यधराश्च ये । सन्मार्गनिरताः शूरास्ते सर्वे स्थितिकारिणः ॥ १,७.
मनू, मनूचे पुत्र, राजे आणि जे वीर आहेत, जे सत्कर्माला वाहिलेले आहेत आणि धैर्यवान आहेत, हे सर्वच जगात सुव्यवस्था राखणारे आहेत.
श्रीमैत्रेय उवाच येयं नित्या स्थितिर्ब्रह्मन्नित्यसर्गस्तथेरितः । नित्याभावश्च तेषां वै स्वरूपं मम कथ्यताम् ॥ १,७.
श्रीमैत्रेय म्हणाले: ब्रह्मन्, तुम्ही जी ही नित्य व्यवस्था आणि नित्य सृष्टी सांगितली, त्यांचे खरे स्वरूप आणि शाश्वत स्वरूप मला कृपया समजावून सांगा.
श्रीपराशर उवाच सर्गस्थितिविनाशांश्च भगवान्मधुसूदनः । तैस्तै रूपैरचिन्त्यात्मा करोत्यव्याहतो विभुः ॥ १,७.
श्रीपराशर म्हणाले: भगवंत मधुसूदन, ज्यांचे स्वरूप समजण्यापलीकडे आहे, ते विविध रूपांनी सृष्टी, स्थिती आणि संहार अखंडपणे आणि अडथळ्याविना घडवतात.
नैमित्तिकः प्राकृतिकस्तथैवात्यन्तिको द्विज । नित्यश्च सर्वभूतानां प्रलयोऽयं चतुर्विधः ॥ १,७.
द्विजा, सर्व जीवांसाठी चार प्रकारचे संहार आहेत: नैमित्तिक, प्राकृत, अत्यंतिक आणि नित्य.
ब्रह्मो नैमित्तिकस्तत्र च्छेतेयं जगतीपतिः । प्रयाति प्राकृतं चैव ब्रह्मण्डं प्रकृतौ लयम् ॥ १,७.
त्यात नैमित्तिक संहाराला 'ब्रह्माचा' असे म्हणतात; त्यावेळी जगाचा स्वामी झोपतो आणि ब्रह्मांड पुन्हा मूळ अवस्थेत विलीन होते.
ज्ञानादात्यन्तिकः प्रोक्तो योगिनः परमात्मनि । नित्यः सदैव भूतानां यो विनाशो दिवानिशम् ॥ १,७.
ज्ञानामुळे होणारा संहार अत्यंतिक म्हणतात, तो योग्यांना परमात्म्यात मिळतो; आणि नित्य संहार म्हणजे सर्व जीवांचा दिवस-रात्र होणारा नाश.
प्रसूतिः प्रकृतेर्या तु सा सृष्टिः प्राकृता स्मृता । दैनन्दिनी तथा प्रोक्ता नान्तरप्रलयादनु ॥ १,७.
प्रकृतीतून निर्माण होणारी सृष्टी प्राकृत सृष्टी म्हणून ओळखली जाते; हीच दैनंदिन सृष्टी म्हणतात, जी मधल्या संहारानंतर होते.
भूतान्यनुदिने यत्र जायन्ते मुनिसत्तम । नित्यसर्गो हि स प्रोक्तः पुराणार्थविचक्षणैः ॥ १,७.
मुनिश्रेष्ठा, जिथे दररोज जीव जन्म घेतात, तिला नित्य सृष्टी असे पुराणज्ञ लोक म्हणतात.
एवं सर्वशरीरेषु भगवान्भूतभावनः । संस्थितः कुरुते विष्णुरुत्पत्तिस्थितिसंयमान् ॥ १,७.
अशा प्रकारे सर्व शरीरांत भगवंत, सर्व जीवांचे जनक विष्णू, वास करतात आणि सृष्टी, स्थिती व संहार घडवतात.
सृष्टि स्थितिविनाशानां शक्तयः सर्वदेहिषु । वैष्णव्यः परिवर्तन्ते मैत्रेयाहर्निशं समाः ॥ १,७.
मैत्रेय, सृष्टी, स्थिती आणि संहार या विष्णूच्या शक्ती सर्व देहधारकांत दिवस-रात्र, युगानुयुगे फिरत असतात.
गुणत्रयमयं ह्यतद्ब्रह्यन् शक्तित्रयं महत् । योऽतियाति सा यात्येव परं नावर्तते पुनः ॥ १,७.
जो तीन गुणांनी बनलेल्या आणि महत्त्व असलेल्या, पण ब्रह्म नसलेल्या या तीन शक्तींना ओलांडतो, तो खरोखरच परम पदाला पोहोचतो आणि पुन्हा जन्म घेत नाही.
श्रीपारशर उवाच कथितस्तामसः सर्गो ब्रह्मणस्ते महामुने । रुद्रसर्गं प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु ॥ १,८.
श्रीपराशर म्हणाले: महर्षे, तमोगुणातून निर्माण झालेली सृष्टी मी तुला सांगितली आहे; आता मी रुद्राची सृष्टी सांगतो, ती लक्ष देऊन ऐक.
कल्पादावात्मनस्तुल्यं सुतं प्रध्यायतस्ततः । प्रादुरासीत्प्रभोरङ्के कुमारो नीललोहितः ॥ १,८.
कल्पाच्या सुरुवातीला ब्रह्मदेवांनी स्वतःसारखा पुत्र मिळावा म्हणून ध्यान केले, तेव्हा प्रभूंच्या मांडीवर निळ्या आणि लाल रंगाचा एक कुमार प्रकट झाला.
रुरोद सुस्वरं सोथ प्राद्रवद्दि जसत्तम । किं त्वं रोदिषि तं ब्रह्म रुदन्तं प्रत्युवाच ह ॥ १,८.
तो मुलगा स्वच्छ आवाजात रडला आणि पळून गेला, मुनिश्रेष्ठा. तेव्हा ब्रह्मदेवांनी त्याला, 'तू का रडतोस?' असे विचारले.
नाम देहीति तं सोऽथ प्रत्युवाच प्रजापतिः । रुद्रस्त्वं देवनाम्नासि मारो दीर्धैर्यमावह । एवमुक्तः पुनः सोऽथ सप्तकृत्वो रुरोद वै ॥ १,८.
मग प्रजापतींनी त्याला सांगितले, 'तुझे नाव देह असो.' पण देवांच्या भाषेत तू रुद्र आहेस; हे संहारक, धैर्य धारण कर. असे सांगितल्यावर तो पुन्हा सात वेळा रडला.
ततोन्यानि ददौ तस्मै सप्त नामानि वै प्रभुः । स्थानानि चैषामष्टानां पत्नीः पुत्रांश्च स प्रभुः ॥ १,८.
मग प्रभूंनी त्याला आणखी सात नावे दिली, आणि त्या प्रत्येकांसाठी वेगवेगळी स्थाने, पत्नी आणि पुत्रही दिले.
भवं शर्वमथेशानं तथा पशुपतिं द्विज । भीममुग्रं महादेवमुवाच स पितामहः ॥ १,८.
द्विजा, पितामहांनी त्याला भव, शर्व, ईशान, पशुपती, भीम, उग्र आणि महादेव ही नावे दिली.
चक्रे नामान्यथैतानि स्थानान्येषां चकार सः । सूर्यो जलं मही वायुर्वह्निराकाशमेव च । दीक्षितो ब्रह्मणः सोम इत्येतास्तनवः क्रमात् ॥ १,८.
त्यांनी ही नावे आणि त्यांची स्थाने ठरवली: सूर्य, पाणी, पृथ्वी, वारा, अग्नी, आकाश, ब्रह्मदेवांचे दीक्षित, आणि चंद्र—ही त्याच्या अनुक्रमे रूपे आहेत.
सुवर्चला तथैवोषा विकेशी चापरा शिवा । स्वाहा दिशस्तथा दीक्षा रोहिणी च यथाक्रमम् ॥ १,८.
सुर्वर्चला, उषा, विकेशी, शिवा, स्वाहा, दिशा, दीक्षा आणि रोहिणी — या सर्व जशा आहेत तशा त्यांच्या योग्य क्रमाने सांगितल्या आहेत.
सूर्यादीनां द्विजश्रेष्ठ रुद्राद्यैर्नामभिः सह । पत्न्यः स्मृता महाभाग तदपत्यानि मे शृणु ॥ १,८.
सूर्य आणि इतर देव, तसेच रुद्र वगैरे यांच्या पत्न्या, हे द्विजश्रेष्ठ, प्रसिद्ध आहेत; आता त्यांच्या उत्तम संततीबद्दल माझ्याकडून ऐक.
एषां सूतिप्रसूतिभ्यामिदमापूरितं जगत् ॥ १,८.
त्यांच्या एकत्र येण्याने आणि संततीमुळे हे संपूर्ण जग भरून गेले आहे.
शनैश्चरस्तथा शुक्रो लोहिताङ्गो मनोजवः । स्कन्दः सर्गोऽथ सन्तानो बुधश्चानुक्रमात्सुताः ॥ १,८.
शनैश्चर, शुक्र, लोहितांग, मनोजव, स्कंद, सर्ग, संतान आणि बुध — हे त्यांच्या मुलांचे नाव आहेत.
एवंप्रकारो रुद्रोऽसौ सतीं भार्यामनिन्दिताम् । उपयेमे दुहितरं रक्षस्यैव प्रजापतेः ॥ १,८.
अशा प्रकारे रुद्राने निष्कलंक सतीला, दक्ष प्रजापतीच्या कन्येला, पत्नी म्हणून स्वीकारले.
दक्षकोपाच्च तत्याज स सती स्वकलेवरम् । हिमवद्दुहित साभून्मेनायां द्विजसत्तम ॥ १,८.
दक्षाच्या रागामुळे सतीने स्वतःचे शरीर सोडले; आणि मग, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, ती हिमवान आणि मेना यांच्या पोटी जन्मली.
उपयेमे पुनश्चोमामनन्यां भगवान्हरः ॥ १,८.
पुन्हा भगवंत हराने पार्वतीला, जी अद्वितीय होती, पत्नी म्हणून स्वीकारले.
देवौ धातृविधातारौ भृगोः ख्यातिरसूयत । श्रियं च देवदेवस्य पत्नी नारायणस्य या ॥ १,८.
भृगुची पत्नी ख्यातिने धाता आणि विधाता या दोन देवांना जन्म दिला, तसेच श्री, जी देवदेवता नारायणाची पत्नी आहे, तिलाही जन्म दिला.
श्रीमैत्रेय उवाच क्षीराब्धौ श्रीः समुत्पन्ना श्रूयतेऽमृतमन्थने । भृगोः ख्यात्यां समुत्पन्नेत्येतदाह कथं भवात् ॥ १,८.
श्रीमैत्रेय म्हणाले: क्षीरसागर मंथनातून श्री प्रकट झाली असे ऐकले जाते; पण आपण म्हणता की ती भृगुच्या कन्या ख्यातीतून जन्मली, हे कसे?
श्रीपराशर उवाच नित्यैवैषा जगन्माता विष्णोः श्रीरनपायिनि । यथा सर्वगतो विष्णुस्तथैवेयं द्विजोत्तम ॥ १,८.
श्रीपराशर म्हणाले: ही श्री नेहमीच जगाची माता आहे, विष्णूची कधीही न सोडणारी लक्ष्मी आहे; जसा विष्णू सर्वत्र आहे, तशीच ही पण, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण.
अर्थो विष्णुरियं वाणी नीतिरेषा नयो हरिः । बोधो विष्णुरियं बुद्धिर्धर्मोऽसौ सत्क्रिया त्वियम् ॥ १,८.
अर्थ म्हणजे विष्णू, वाणी म्हणजे ही; नीती हीच आहे, तर मार्गदर्शन हरि आहे; ज्ञान विष्णू आहे, बुद्धी ही आहे; धर्म तो आहे, आणि सत्कृती ही आहे.
स्त्रष्टा विष्णुरियं सृष्टिः श्रीर्भूमिर्भूधरो हरिः । सन्तोषो भगवाल्लङ्क्ष्मीस्तुष्टिर्मैत्रेय शाश्वती ॥ १,८.
सृष्टीकर्ता विष्णू आहे, सृष्टी ही श्री आहे; पृथ्वी ही ती आहे, आधार हरि आहे; समाधान भगवंत आहे, समृद्धी लक्ष्मी आहे, आणि संतोष, हे मैत्रेय, शाश्वत आहे.