तस्मात्तु पुरुषाद्देवी शतरूपा व्यजायत । प्रियव्रतोत्तानपादौ प्रसूत्याकूतिसंज्ञितम् ॥ १,७.
त्या पुरुषापासून देवी शतारूपा उत्पन्न झाली; प्रियव्रत आणि उत्तानपाद हे प्रसूती आणि आकूती या नावांनी ओळखले गेले.
कन्याद्वयं च धर्मज्ञ रूपौदार्यगुणान्वितम् । ददौ प्रसूतिं दक्षाय आकूतिं रुचये पुरा ॥ १,७.
रूप आणि उदारतेने युक्त अशा दोन कन्या होत्या. प्रसूती ही दक्षाला दिली आणि आकूती पूर्वी रुचिला दिली.
प्रजापतिः स जग्राह तयोर्जज्ञे सदक्षिणः । पुत्रो यज्ञे महाभाग दम्पत्योर्मिथुनं ततः ॥ १,७.
प्रजापतीने तिला स्वीकारले आणि त्या दोघांच्या एकत्र येण्याने सुदैवी असा स-दक्षिण नावाचा मुलगा जन्मास आला.
यज्ञस्य दक्षिणायां तु पुत्रा द्वादश जज्ञिरे । यामा इति समाख्याता देवाः स्वायंभुवे मनौ ॥ १,७.
यज्ञातील दक्षिणेपासून बारा पुत्र जन्मले, त्यांना यम म्हणतात, आणि स्वायंभुव मन्वंतरात ते देव म्हणून ओळखले जातात.
प्रसूत्यां च तथा दक्षश्चतस्त्रो विंशतिस्तथा । ससर्ज कन्यास्तासां च सम्यङ्नामानि मे शृणु ॥ १,७.
त्याचप्रमाणे दक्षाने प्रसूतीपासून चोवीस कन्या उत्पन्न केल्या; त्या सर्वांची योग्य नावे मी सांगतो, नीट ऐक.
श्रद्धा लक्ष्मीर्धृतिस्तुष्टिर्मेधा पुष्टिस्तथा क्रिया । बुद्धिर्लज्जा वपुः शान्तिः सिद्धिः कीर्तिस्त्रयोदशी ॥ १,७.
श्रद्धा, लक्ष्मी, धृति, तुष्टि, मेधा, पुष्टि, क्रिया, बुद्धी, लज्जा, वपु, शांती, सिद्धी आणि कीर्ती—ही तेरा कन्या होत.
पत्न्यर्थं प्रतिजग्राह धर्मो दाक्षायणीः प्रभुः । ताभ्यः शिष्टयवीयस्य एकादश सुलोचनाः ॥ १,७.
पत्नी म्हणून धर्माने दक्षाच्या कन्या स्वीकारल्या; त्यांच्यापासून सुंदर डोळ्यांचे अकरा पुत्र जन्मले.
ख्यातिः सत्यथ संभूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा तथा । सन्ततिश्चानसूया च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा ॥ १,७.
ख्याती, सती, संभवती, स्मृती, प्रीती, क्षमा, संतती, अनसूया, ऊर्जा, स्वाहा आणि स्वधा—हीही कन्या होत.
भृतुर्भवो मरीचिश्च तथा चैवाङ्गिरा मुनिः । पुलस्त्यः पुलहश्चैव क्रतुश्चर्षिवरस्तथा ॥ १,७.
भृगु, भव, मरीची आणि अंगिरा हे ऋषी; पुलस्त्य, पुलह, क्रतु हेही महान मुनी होत.
अत्रिर्वसिष्ठो वह्निश्च पितरश्च यथाक्रमम । ख्यात्याद्य जगृहुः कन्या मुनयो मुनि सत्तम ॥ १,७.
अत्रि, वसिष्ठ, वह्नि आणि पितर हे सर्व योग्य क्रमाने—हे सर्व श्रेष्ठ मुनी ख्यातीपासून सुरू होणाऱ्या कन्या पत्नीस म्हणून स्वीकारल्या.
श्रद्धा कामं चला दर्पं नियमं धृतिरात्मजम् । सन्तोषं च तथा तुष्टिर्लोभं पुष्टिरसूयत ॥ १,७.
श्रद्धेपासून कामाचा, चलापासून दर्पाचा, नियमापासून धृतिचा पुत्र, तुष्टीपासून संतोष आणि पुष्टीपासून लोभ जन्मले.
मेधा श्रुतं क्रिया दण्डं नयं विनयमेव च ॥ १,७.
मेधापासून श्रुत, क्रियापासून दंड, तसेच नय आणि विनय हेही जन्मले.
बोधं बुद्धिस्तथा लज्जा विनयं वपुरात्मजम् । व्यवसायं प्रजज्ञे वै क्षेमं शान्तिरसूयता ॥ १,७.
बोध, बुद्धी, लज्जा, विनय, वपुचा पुत्र, तसेच व्यवसाय जन्मला; शांतीपासून क्षेम उत्पन्न झाला.
सुखं सिद्धिर्यशः कीर्तिरित्येते धर्मसूनवः । कामाद्रतिः सुतं हर्षं धर्मपौत्रमसूयत ॥ १,७.
सुख, सिद्धी, यश आणि कीर्ती—हे धर्माचे पुत्र होत; कामापासून रती जन्मली आणि तिच्या पुत्रापासून हर्ष, जो धर्माचा नातू आहे.
हिंसा भार्या त्वधर्मस्य ततो जज्ञे तथानृतम् । कन्या च निकृतिस्ताभ्यां माया जज्ञे च वेदना ॥ १,७.
हिंसा ही अधर्माची पत्नी झाली आणि त्यांच्यापासून अनृत जन्मला; त्यांच्या कन्येचे नाव निकृती, आणि त्या दोघांपासून माया आणि वेदना उत्पन्न झाल्या.
माया च वेदना चैव मिथुनं त्विदमेतयोः । तयोर्जज्ञेथ वै माया मृत्युं भूतापहारिणम् ॥ १,७.
माया आणि वेदना या दोघांचा एकत्र संसार झाला; त्यांच्यापासून मायेकडून मृत्यू, जो सर्व प्राण्यांना घेऊन जातो, तो जन्मला.
वेदना स्वसूतं चापि दुःखं जज्ञेऽथ रौरवात् । मृत्योर्व्याधिजराशोकतृष्णक्रोधाश्च जज्ञिरे ॥ १,७.
वेदनापासून तिच्या स्वतःच्या पुत्राचा म्हणजे दुःखाचा जन्म झाला, आणि रौरवापासूनही तसेच; मृत्यूपासून व्याधी, जरा, शोक, तृष्णा आणि क्रोध हे जन्मले.
दुःखोत्तराः स्मृता ह्येते सर्वे चाधर्मलक्षणाः । नैषां पुत्रोस्ति वै भार्या ते सर्वे ह्यूर्ध्वरेतसः ॥ १,७.
हे सर्व दुःखाचे पुढील वंशज मानले जातात आणि त्यांच्यात अधर्माची लक्षणे आहेत; त्यांना ना पत्नी आहेत ना पुत्र, कारण ते सर्व संयमी आहेत.
रौद्राण्येतानिरूपाणि विष्णोर्मुनिवरात्मज । नित्यप्रलयहेतुत्वं जगतोस्य प्रयान्ति वै ॥ १,७.
हे सर्व भयंकर रूपे, हे मुनीश्रेष्ठ, विष्णूच्या मनातून उत्पन्न झालेल्या पुत्रांची संतती आहेत; ते नेहमी या जगाचा विनाश घडवतात.
दक्षो मरीचिरत्रिश्च भृग्वाद्याश्च प्रजेश्वराः । जगत्यत्र महाभाग नित्यसर्गस्य हेतवः ॥ १,७.
दक्ष, मरीची, अत्रि, भृगु आणि इतर प्रजापती हे, हे महाभाग, या जगातील नित्य सृष्टीचे कारण आहेत.
मनवो मनुपुत्राश्च भूपा वीर्यधराश्च ये । सन्मार्गनिरताः शूरास्ते सर्वे स्थितिकारिणः ॥ १,७.
मनू, मनूचे पुत्र, राजे आणि जे वीर आहेत, जे सत्कर्माला वाहिलेले आहेत आणि धैर्यवान आहेत, हे सर्वच जगात सुव्यवस्था राखणारे आहेत.
श्रीमैत्रेय उवाच येयं नित्या स्थितिर्ब्रह्मन्नित्यसर्गस्तथेरितः । नित्याभावश्च तेषां वै स्वरूपं मम कथ्यताम् ॥ १,७.
श्रीमैत्रेय म्हणाले: ब्रह्मन्, तुम्ही जी ही नित्य व्यवस्था आणि नित्य सृष्टी सांगितली, त्यांचे खरे स्वरूप आणि शाश्वत स्वरूप मला कृपया समजावून सांगा.
श्रीपराशर उवाच सर्गस्थितिविनाशांश्च भगवान्मधुसूदनः । तैस्तै रूपैरचिन्त्यात्मा करोत्यव्याहतो विभुः ॥ १,७.
श्रीपराशर म्हणाले: भगवंत मधुसूदन, ज्यांचे स्वरूप समजण्यापलीकडे आहे, ते विविध रूपांनी सृष्टी, स्थिती आणि संहार अखंडपणे आणि अडथळ्याविना घडवतात.
नैमित्तिकः प्राकृतिकस्तथैवात्यन्तिको द्विज । नित्यश्च सर्वभूतानां प्रलयोऽयं चतुर्विधः ॥ १,७.
द्विजा, सर्व जीवांसाठी चार प्रकारचे संहार आहेत: नैमित्तिक, प्राकृत, अत्यंतिक आणि नित्य.
ब्रह्मो नैमित्तिकस्तत्र च्छेतेयं जगतीपतिः । प्रयाति प्राकृतं चैव ब्रह्मण्डं प्रकृतौ लयम् ॥ १,७.
त्यात नैमित्तिक संहाराला 'ब्रह्माचा' असे म्हणतात; त्यावेळी जगाचा स्वामी झोपतो आणि ब्रह्मांड पुन्हा मूळ अवस्थेत विलीन होते.
ज्ञानादात्यन्तिकः प्रोक्तो योगिनः परमात्मनि । नित्यः सदैव भूतानां यो विनाशो दिवानिशम् ॥ १,७.
ज्ञानामुळे होणारा संहार अत्यंतिक म्हणतात, तो योग्यांना परमात्म्यात मिळतो; आणि नित्य संहार म्हणजे सर्व जीवांचा दिवस-रात्र होणारा नाश.
प्रसूतिः प्रकृतेर्या तु सा सृष्टिः प्राकृता स्मृता । दैनन्दिनी तथा प्रोक्ता नान्तरप्रलयादनु ॥ १,७.
प्रकृतीतून निर्माण होणारी सृष्टी प्राकृत सृष्टी म्हणून ओळखली जाते; हीच दैनंदिन सृष्टी म्हणतात, जी मधल्या संहारानंतर होते.
भूतान्यनुदिने यत्र जायन्ते मुनिसत्तम । नित्यसर्गो हि स प्रोक्तः पुराणार्थविचक्षणैः ॥ १,७.
मुनिश्रेष्ठा, जिथे दररोज जीव जन्म घेतात, तिला नित्य सृष्टी असे पुराणज्ञ लोक म्हणतात.
एवं सर्वशरीरेषु भगवान्भूतभावनः । संस्थितः कुरुते विष्णुरुत्पत्तिस्थितिसंयमान् ॥ १,७.
अशा प्रकारे सर्व शरीरांत भगवंत, सर्व जीवांचे जनक विष्णू, वास करतात आणि सृष्टी, स्थिती व संहार घडवतात.
सृष्टि स्थितिविनाशानां शक्तयः सर्वदेहिषु । वैष्णव्यः परिवर्तन्ते मैत्रेयाहर्निशं समाः ॥ १,७.
मैत्रेय, सृष्टी, स्थिती आणि संहार या विष्णूच्या शक्ती सर्व देहधारकांत दिवस-रात्र, युगानुयुगे फिरत असतात.