यथा सन्निधिमात्रेण गन्धः क्षोभाय जायते । मनसो नोपकर्तृत्वात्तथाऽसौ परमेश्वरः
जसं फक्त सुगंधाच्या उपस्थितीने हालचाल होते, पण मन प्रत्यक्ष कारण नसतं, तसंच सर्वोच्च परमेश्वराचंही आहे.
स एव क्षोभको ब्रह्मन् क्षोभ्यश्र्च पुरुषोत्तमः । स संकोचविकासाभ्यां प्रधानत्वेऽपिच स्थितः
तोच, हे ब्राह्मण, हालचाल करणारा आणि ज्याला हलवलं जातं तोही आहे, तोच श्रेष्ठ पुरुष आहे. आकुंचन आणि विस्तार यांद्वारे तो प्रधानरूपातही असतो.
विकासाणुस्वरूपैश्च ब्रह्मरूपादिभिस्तथा । व्यक्तस्वरूपश्च तथा विष्णुः सर्वेश्वरेश्वरः
विस्तार आणि सूक्ष्म स्वरूपांनी, जसं ब्रह्मरूप आणि इतर रूपांनी, विष्णू — सर्व ईश्वरांचा ईश्वर — प्रकट होतो.
गुणसाम्यात्ततस्तस्मात्क्षेत्रज्ञाधिष्ठितान्मुने । गुणव्यत्र्जनसम्भूतिः सर्गकाले द्विजोत्तम
मग, हे मुनी, गुणांच्या समत्वातून आणि क्षेत्रज्ञाच्या अधीनतेखाली, सृष्टीच्या वेळी गुणांची विभागणी निर्माण होते, हे श्रेष्ठ द्विज.
प्रधानतत्त्वमुद्भतं महान्तं तत्समावृणोत् । सात्विको राजसश्चैव तामसश्च त्रिधा महान्
प्रधान तत्त्वातून महत्त्वत्त्व उत्पन्न झालं, आणि त्याने प्रधानाला वेढून टाकलं. महत्त्वत्त्व हे तीन प्रकारचं आहे — सात्त्विक, राजस आणि तामस.
प्रधानतत्वेन समं त्वचा बीजमिवावृतम् । वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिश्चैव तामस्वः
महत प्रधानासारखंच सम आहे आणि बीजासारखं आच्छादित आहे. ते तीन प्रकारचं आहे — वैकारिक (सत्त्वगुणी), तैजस (रजोगुणी) आणि भूतेदि (तमोगुणी).
त्रिविधोऽयमहंकारो महत्तत्त्वादजायत । भूतेन्द्रियाणां हेतुस्स त्रिगुणत्वान्महामुने । यथा प्रधानेन महान्महता स तथावृतः
महत्त्वत्त्वातून हा त्रैगुणिक अहंकार उत्पन्न झाला, जो पंचमहाभूत आणि इंद्रियांचा कारण आहे, हे महर्षे. जसं महत्त्वत्त्व प्रधानाने वेढलेलं असतं, तसंच अहंकार महत्त्वत्त्वाने वेढलेला असतो.
भूतादिस्तु विकुर्वाणः शब्दतन्मात्रकं ततः । ससर्ज शब्दतन्मात्रादाकाशं शब्दलक्षणम्
मग भूतेदि बदल घडवून, शब्दाचं सूक्ष्म तत्त्व निर्माण करतो; त्या शब्दतत्त्वापासून आकाश निर्माण होतं, ज्याचं मुख्य लक्षण म्हणजे शब्द.
शब्दमात्रं तथाकाशं भूतादिः स समावृणोत् । आकाशस्तु विकुर्वाणः स्पर्शमात्रं ससर्ज ह
भूतेदिने शब्दाचं सूक्ष्म तत्त्व आणि आकाश दोन्ही आच्छादिलं; मग आकाशाने बदल घडवून स्पर्शाचं सूक्ष्म तत्त्व निर्माण केलं.
बलवानभवद्वायुस्तस्य स्पर्शो गुणो मतः । आकाशं शब्दमात्रं तु स्पर्शमात्रं समावृणोत्
त्यापासून बलवान वायू उत्पन्न झाला, ज्याचा गुण स्पर्श मानला जातो. फक्त शब्द असलेलं आकाश, स्पर्शाच्या सूक्ष्म तत्त्वाने आच्छादिलं गेलं.
ततो वायुर्विकुर्णाणो रूपमात्रं ससर्ज ह । ज्योतिरुत्पद्यते वायोस्तद्रूपगुणमुच्यते
मग वायूने बदल घडवून रूपाचं सूक्ष्म तत्त्व निर्माण केलं; वायूपासून तेज उत्पन्न झालं, ज्याला रूपाचा गुण आहे असं म्हणतात.
स्पर्शमात्रं तु वै वायू रूपमात्रं समावृणोत् । ज्योतिश्चापि विकृर्वाणं रसमात्रं ससर्ज ह
फक्त स्पर्श असलेला वायू, रूपाच्या सूक्ष्म तत्त्वाने आच्छादिलं गेला; आणि तेजाने बदल घडवून रसाचं सूक्ष्म तत्त्व निर्माण केलं.
सम्भवन्ति ततोऽम्भांसि रसाधाराणि तानि च र। रसमात्राणि चाम्भांसि रूपमात्रं समावृणोत्
त्यातून पाणी उत्पन्न झालं, ज्यात चवीचं ठिकाण होतं; आणि ती पाणी फक्त चवीचं स्वरूप असताना, त्यांना केवळ रूपानं वेढलं गेलं.
विकुर्वाणानि चाम्भांसि गन्धमात्रं ससर्जिरे । संघातो जायते तस्मात्तस्य गन्धो गुणो मतः
ती पाणी बदलत गेली आणि त्यातून फक्त वास निर्माण झाला; त्या एकत्रितपणातून वास हा त्यांचा गुण मानला गेला.
तस्मिंस्तस्मिंस्तु तन्मात्रं तेन तन्मात्रता स्मृता
प्रत्येकात त्याचं सूक्ष्म तत्त्व असतं, म्हणून त्यांना सूक्ष्म तत्त्व असणारे असं ओळखलं जातं.
तन्मात्राण्यविशेषाणि अविशेषास्ततो हि ते
ही सूक्ष्म तत्त्वं वेगळी नाहीत; म्हणूनच त्यांना अविशिष्ट, म्हणजेच वेगळेपण नसलेली, असं म्हणतात.
न शान्ता नापि घोरास्ते न मूढाश्चाविशेषिणः । भूततन्मात्रसर्गोऽयमहकांरात्तु तामसात्
ही अविशिष्ट सूक्ष्म तत्त्वं शांतही नाहीत, भयंकरही नाहीत, आणि अज्ञानाने भरलेलीही नाहीत; ती अज्ञान आणि अंधारातून निर्माण होतात.
तैजसानीन्द्रीयाण्याहूर्देवा वैकारिका दश । एकादशं मनश्चात्र देवा वैकारिकाः स्मृताः
तेजातून निर्माण झालेली दहा इंद्रिये 'वैकारिक देवता' म्हणतात; अकरावं म्हणजे मन, हेदेखील वैकारिक देवता मानलं जातं.
त्वक् चक्षुर्नासिका जिह्वा श्रोत्रमत्र च पत्र्चमम् । शब्दादीनामवाप्त्यर्थं बुद्धीयुक्तानि वै द्विज
त्वचा, डोळे, नाक, जीभ आणि कान ही पाच इंद्रिये आहेत, हे द्विजा; बुद्धीने युक्त होऊन, ही शब्द वगैरे गुण मिळवण्यासाठी आहेत.
पायूपस्थौ करौ पादौ वाक् च मैत्रेय पत्र्चमी । विसर्गशिल्पगत्युक्ति कर्म तेषां च कथ्यते
गुद, जननेंद्रिय, हात, पाय आणि वाणी, हे पाच आहेत, मैत्रेय; त्यांची कामं म्हणजे विसर्जन, निर्मिती, हालचाल, बोलणं आणि कृती.
आकाशवायुतेजांसि सलिलं पृथिवी तथा । शब्दादिभिर्गुणैर्ब्रह्मन्संयुक्तान्युत्तरोत्तरैः
आकाश, वायू, तेज, पाणी आणि पृथ्वी, हे प्रत्येक आपापल्या गुणांसह, आणि पुढच्या घटकात मागच्यांचे गुण मिसळून, एकत्र असतात, हे ब्रह्मन्.
शान्ता घोराश्च मूढाश्च विशेषास्तेन ते स्मृताः
शांत, उग्र आणि अज्ञानमय, असे वेगवेगळे प्रकार आहेत; म्हणून त्यांना हे भेद असलेले मानतात.
नानावीर्याः पृथग्भूतास्ततस्ते संहतिं विना । नाशक्रुवन्प्रजाः स्त्रष्टुमसमागम्य कृत्स्त्रशः
त्यांची शक्ती वेगवेगळी आणि स्वरूप वेगळं असल्यामुळे, एकत्र न आल्यास, ते सृष्टी निर्माण करू शकत नाहीत.
समेत्यान्योन्यसंयोगं परस्परसमाश्रयाः । एकसंघातलक्ष्याश्च सम्प्राप्यैक्यमशेषतः
एकमेकांशी संयोग करून, एकमेकांवर अवलंबून राहून, ते पूर्णपणे एकत्र येतात आणि एकरूप होतात.
पुरुषाधिष्ठितताच्च प्रधानानुग्रहेण च महदाद्या विशेषान्ता ह्माण्डमुत्पादयन्ति ते
पुरुषाच्या अधिष्ठानामुळे आणि प्रधानाच्या कृपेने, महत् वगैरे तत्त्वं, भेद असलेली, अंड निर्माण करतात.
तत्क्रमेण विवृद्धं सज्जलबुदबुदवत्समम् । भूतेभ्योऽण्डं महाबुद्धें महत्तदुदकेशयम् । प्राकृतं ब्रह्मरूपयस्य विष्णोः स्थानमनुत्तमम्
त्या अंडाचं वाढणं पाण्यातील फुग्याप्रमाणे होतं; पंचमहाभूतांतून ते महान अंड उत्पन्न झालं, जे मोठ्या पाण्यात विसावलेलं आहे, आणि तेच विष्णूचं ब्रह्मरूप असलेलं सर्वोच्च स्थान आहे.
तत्राव्यक्तस्वरूपोऽसौ व्यक्तरूपो जगत्पतिः । विष्णुर्ब्रह्मस्वरूपेण स्वयमेव व्यवस्थितः
त्यात अव्यक्त रूप असतं, आणि व्यक्त रूप म्हणजे जगाचा स्वामी; विष्णू स्वतः ब्रह्मरूपाने तिथे स्थित आहे.
मेरुरुल्बमभूत्तस्य जरायुश्च महीधराः । गर्भोदकं समुद्राश्च तस्यासन्सुमहात्मनः
मेरू पर्वत त्या अंडाचं जरी, इतर पर्वत त्याचं आवरण, आणि समुद्र त्याच्या गर्भातील पाणी झाले.
साद्रिद्वीपसमुद्राश्च सज्योतिर्लोकसंग्रहः । तस्मिन्नण्डेऽभवद्विप्र सदेवासुरमानुषः
त्या अंडात पर्वत, द्वीप, समुद्र आणि तेजोमय लोकांसह, ब्रह्मज्ञानी, देव, दैत्य आणि माणसं निर्माण झाली.
वारिवह्न्यनिलाकाशैस्ततो भूतादिना बहिः । वृतं दशगुणैरण्डं भूतादिर्महता तथा
ते अंड बाहेरून पाणी, अग्नी, वायू, आकाश आणि दहा पट महाभूतांनी वेढलेलं आहे; त्यामुळे ते सर्व महाभूतांनी व्यापलेलं आहे.