गत्वागत्वा निवर्तन्ते चन्द्रसूर्यादयो ग्रहाः । अद्यापि न निवर्तन्ते द्वादशाक्षरचिन्तकाः ॥ १,६.
चंद्र, सूर्य आणि इतर ग्रह येतात आणि जातात; पण जे द्वादशाक्षरी मंत्राचा विचार करतात, ते अजूनही परत येत नाहीत.
तामिस्त्रमन्धतामिस्त्रं महारौरवरौरवौ । असिपत्रवनं घोरं कालसूत्रमवीचिकम् ॥ १,६.
तामिस्र, अंधतामिस्र, महारौरव, रौरव, भयानक असिपत्रवन, कालसूत्र आणि अवीचि—
विनिन्दकानां वेदस्य यज्ञव्याघातकारिणाम् । स्थानमेतत्समाख्यातं स्वधर्मत्यागिनश्च ये ॥ १,६.
हे सर्व वेदाची निंदा करणाऱ्यांसाठी, यज्ञाचा नाश करणाऱ्यांसाठी आणि स्वतःचा धर्म सोडणाऱ्यांसाठी ठिकाणं सांगितली आहेत.
श्रीपराशर उवाच ततोभिध्यायतस्तस्य जज्ञिरे मानसाः प्रजाः । तच्छरीरसमुत्पन्नैः कार्यैस्तैः करणैः सह । क्षेत्रज्ञाः समवर्तन्त गात्रेभ्यस्य स्यः धीमतः ॥ १,७.
श्रीपराशर म्हणाले: त्याने ध्यान करताच त्याच्या मनातून प्रजा उत्पन्न झाली; त्याच्या शरीरातून निर्माण झालेल्या इंद्रियांसह आणि कर्मांसह, त्या ज्ञानी पुरुषाच्या अंगांमधून जीवात्मे प्रकट झाल्या.
ते सर्वे समावर्तन्त ये मया प्रागुदाहताः । देवाद्याः स्थावरान्ताश्च त्रैगुण्यविषये स्थिताः ॥ १,७.
मी आधी सांगितलेल्या, देवांपासून स्थावरांपर्यंत सगळ्या त्रैगुणिक सृष्टीतील सर्व जीव पुन्हा जन्माला आले.
एवंभूतानि सृष्टानि चराणि स्थावराणि च ॥ १,७.
अशा प्रकारे, हालचाल करणारे आणि स्थिर असे दोन्ही प्रकारचे जीव निर्माण झाले.
यदास्य ताः प्रजाः सर्वा न व्यवर्धन्त धीमतः । अथान्यान्मानसान्पुत्रान्सदृशानात्मनोऽसृजत् ॥ १,७.
त्या ज्ञानी पुरुषाच्या सर्व प्रजांचा विस्तार झाला नाही, तेव्हा त्याने स्वतःसारखे इतर मनातून उत्पन्न झालेले पुत्र निर्माण केले.
भृगुं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुमङ्गिरसं तथा । मरीचिं दक्षमत्रिं च वसिष्ठं चैव मानसान् ॥ १,७.
भृगु, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, अङ्गिरस, मरीचि, दक्ष, अत्रि आणि वसिष्ठ हे सर्व मनातून उत्पन्न झालेले होते.
नव ब्रह्माण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः ॥ १,७.
पुराणांमध्ये हेच नव ब्रह्मा म्हणून निश्चित मानले गेले आहेत.
ख्यातिं भूतिं च संभूतिं क्षमां प्रीतिं तथैव च । सन्नतिं च तथैवोर्जमनसूयां तथैव च ॥ १,७.
त्याने पुढे ख्याती, भूति, संभवति, क्षमा, प्रीति, सन्नति, ऊर्जा आणि अनसूया याही निर्माण केल्या.
प्रसूतिं च ततः सृष्ट्वा ददौ तेषां महात्मनाम् । पत्न्यो भवध्व मित्युक्त्वा तेषामेव तु दत्तवान् ॥ १,७.
नंतर प्रसूतीही निर्माण करून, 'तुम्ही त्यांची पत्नी व्हा' असे सांगून त्या महान आत्म्यांना त्या सर्व स्त्रिया दिल्या.
सनन्दनादयो ये च पूर्वसृष्टास्तु वेधसा । न ते लोकेष्वसज्जन्त निरपेक्षाः प्रजासु ते ॥ १,७.
सृजनकर्त्याने आधी निर्माण केलेले सनंदन आणि इतर जे होते, ते सर्व प्रजेसंबंधी निरपेक्ष राहिले आणि लोकांमध्ये रमले नाहीत.
सर्वे तेऽभ्या गतज्ञाना वीतरागा विमत्सराः । तेष्वेवं निरपेक्षेषु लोकसृष्टौ महात्मनाः ॥ १,७.
ते सर्व ज्ञानप्राप्त, रागरहित आणि मत्सररहित होते, म्हणून सृष्टीच्या कार्यात त्यांनी भाग घेतला नाही.
ब्रह्मणोभून्महान् क्रोधस्त्रैलोक्यदहनक्षमः । तस्य क्रोधात्स मुद्भूतज्वालामालातिदीपितम् । ब्रह्मणोभूत्तदा सर्वं त्रैलोक्यमखिलं मुने ॥ १,७.
तेव्हा ब्रह्माच्या मनात प्रचंड क्रोध उत्पन्न झाला, जो त्रैलोक्य जाळू शकणारा होता. त्या क्रोधातून प्रज्वलित ज्वाळांचा समूह निर्माण झाला आणि त्या वेळी ब्रह्माच्या तेजाने संपूर्ण त्रैलोक्य उजळून निघाले.
भ्रकुटीकुटिलात्तस्य ललाटात्क्रोधदीपितात् । समुत्पन्न स्तदा रुद्रो मध्याह्नार्कसमप्रभः ॥ १,७.
त्या क्रोधाने वाकलेल्या भुवयांच्या कपाळातून, दुपारच्या सूर्यासारखा तेजस्वी रुद्र उत्पन्न झाला.
अर्धनारीनरवपुः प्रचण्डोऽतिशरीरवान् । विभजात्मानमित्युक्त्वा तं ब्रह्मान्तर्दधे ततः ॥ १,७.
तो अत्यंत बलवान आणि उग्र, अर्धा पुरुष व अर्धा स्त्री अशा रूपाचा होता. ब्रह्माने त्याला 'स्वतःचे विभाजन कर' असे सांगितले आणि मग अदृश्य झाला.
तथोक्तोसौ द्विधा स्त्रीत्वं पुरुषत्वं तथाकरोत् । विभेदपुरुषत्वं च दशधा चैकधा पुनः ॥ १,७.
त्याच्या सांगण्यावरून त्याने स्वतःला स्त्री आणि पुरुष अशा दोन भागांत विभागले, नंतर पुन्हा दहा पुरुष रूपांत आणि पुन्हा एक रूपात विभागले.
सौम्यासौम्योस्तदाशान्ताशान्तैः स्त्रीत्वं च स प्रभुः । विभेद बहुधा देवाः स्वरूपैरसितैः सितैः ॥ १,७.
मग त्या प्रभूंनी सौम्य आणि उग्र, शांत आणि अशांत अशा विविध रूपांनी स्त्रीभाव अनेक प्रकारांनी, काळ्या आणि गोऱ्या अशा रूपांनी विभागला.
ततो ब्रह्मात्मसंभूतं पूर्वं स्वायंभुवं प्रभु । आत्मानमेव कृत वान्प्रजापाल्ये मनुं द्विज ॥ १,७.
नंतर, ब्रह्माच्या स्वतःच्या अंगातून उत्पन्न झालेला स्वायंभुव प्रभू, जीवांची रक्षा करण्यासाठी स्वतःच मनु झाला.
शतरूपां च तां नारीं तपोनिर्धूतकल्पषाम् । स्वायंभुवो मनुर्देवः पत्नीत्वे जगृहे प्रभुः ॥ १,७.
शतारूपा ही स्त्री, तपाने सर्व दोषांपासून शुद्ध झालेली, स्वायंभुव मनूंनी पत्नी म्हणून स्वीकारली.
तस्मात्तु पुरुषाद्देवी शतरूपा व्यजायत । प्रियव्रतोत्तानपादौ प्रसूत्याकूतिसंज्ञितम् ॥ १,७.
त्या पुरुषापासून देवी शतारूपा उत्पन्न झाली; प्रियव्रत आणि उत्तानपाद हे प्रसूती आणि आकूती या नावांनी ओळखले गेले.
कन्याद्वयं च धर्मज्ञ रूपौदार्यगुणान्वितम् । ददौ प्रसूतिं दक्षाय आकूतिं रुचये पुरा ॥ १,७.
रूप आणि उदारतेने युक्त अशा दोन कन्या होत्या. प्रसूती ही दक्षाला दिली आणि आकूती पूर्वी रुचिला दिली.
प्रजापतिः स जग्राह तयोर्जज्ञे सदक्षिणः । पुत्रो यज्ञे महाभाग दम्पत्योर्मिथुनं ततः ॥ १,७.
प्रजापतीने तिला स्वीकारले आणि त्या दोघांच्या एकत्र येण्याने सुदैवी असा स-दक्षिण नावाचा मुलगा जन्मास आला.
यज्ञस्य दक्षिणायां तु पुत्रा द्वादश जज्ञिरे । यामा इति समाख्याता देवाः स्वायंभुवे मनौ ॥ १,७.
यज्ञातील दक्षिणेपासून बारा पुत्र जन्मले, त्यांना यम म्हणतात, आणि स्वायंभुव मन्वंतरात ते देव म्हणून ओळखले जातात.
प्रसूत्यां च तथा दक्षश्चतस्त्रो विंशतिस्तथा । ससर्ज कन्यास्तासां च सम्यङ्नामानि मे शृणु ॥ १,७.
त्याचप्रमाणे दक्षाने प्रसूतीपासून चोवीस कन्या उत्पन्न केल्या; त्या सर्वांची योग्य नावे मी सांगतो, नीट ऐक.
श्रद्धा लक्ष्मीर्धृतिस्तुष्टिर्मेधा पुष्टिस्तथा क्रिया । बुद्धिर्लज्जा वपुः शान्तिः सिद्धिः कीर्तिस्त्रयोदशी ॥ १,७.
श्रद्धा, लक्ष्मी, धृति, तुष्टि, मेधा, पुष्टि, क्रिया, बुद्धी, लज्जा, वपु, शांती, सिद्धी आणि कीर्ती—ही तेरा कन्या होत.
पत्न्यर्थं प्रतिजग्राह धर्मो दाक्षायणीः प्रभुः । ताभ्यः शिष्टयवीयस्य एकादश सुलोचनाः ॥ १,७.
पत्नी म्हणून धर्माने दक्षाच्या कन्या स्वीकारल्या; त्यांच्यापासून सुंदर डोळ्यांचे अकरा पुत्र जन्मले.
ख्यातिः सत्यथ संभूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा तथा । सन्ततिश्चानसूया च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा ॥ १,७.
ख्याती, सती, संभवती, स्मृती, प्रीती, क्षमा, संतती, अनसूया, ऊर्जा, स्वाहा आणि स्वधा—हीही कन्या होत.
भृतुर्भवो मरीचिश्च तथा चैवाङ्गिरा मुनिः । पुलस्त्यः पुलहश्चैव क्रतुश्चर्षिवरस्तथा ॥ १,७.
भृगु, भव, मरीची आणि अंगिरा हे ऋषी; पुलस्त्य, पुलह, क्रतु हेही महान मुनी होत.
अत्रिर्वसिष्ठो वह्निश्च पितरश्च यथाक्रमम । ख्यात्याद्य जगृहुः कन्या मुनयो मुनि सत्तम ॥ १,७.
अत्रि, वसिष्ठ, वह्नि आणि पितर हे सर्व योग्य क्रमाने—हे सर्व श्रेष्ठ मुनी ख्यातीपासून सुरू होणाऱ्या कन्या पत्नीस म्हणून स्वीकारल्या.