निमित्तमात्रं मुक्त्वैवं नान्यत्किंचिदपेक्षते । नीयते तपतां श्रेष्ठ स्वशक्त्या वस्तु वस्तुताम्
निमित्तमात्र असण्याव्यतिरिक्त त्याला दुसऱ्या कशाचीही गरज नसते; हे तपस्व्यांमध्ये श्रेष्ठ, आपल्या स्वतःच्या शक्तीने प्रत्येक वस्तू आपापली खरी स्थिती प्राप्त करते.
श्रीमैत्रेय उवाच अर्वाक्स्रोतास्तु कथितो भवता यस्तु मानुषः । ब्रह्मन्विस्तरतो ब्रूहि ब्रह्म तमसृजद्यथा ॥ १,६.
श्रीमैत्रेय म्हणाले: आपण मानव सृष्टीचे वर्णन केले, जी खाली वाहणारी आहे; हे ब्राह्मण, ब्रह्माने ती कशी निर्माण केली हे विस्ताराने सांग.
यथा च वर्णानसृजद्यद्गुणां श्च प्रजापतिः । यच्च तेषां स्मृतं कर्म विप्रादीनां तदुच्यताम् ॥ १,६.
प्रजापतीने वर्ण आणि त्यांच्या गुणांची कशी निर्मिती केली? ब्राह्मण व इतरांच्या कर्तव्यांबद्दल जे सांगितले आहे, तेही सांग.
श्रीपराशर उवाच सत्याभिध्यायिनः पूर्वं सिसृक्षेर्ब्रह्मणो जगत् । अजायन्त द्विजश्रेष्ठ सत्त्वोद्रिक्ता मुखात्प्रजाः ॥ १,६.
श्रीपराशर म्हणाले: जग निर्माण करण्याच्या इच्छेने ब्रह्माच्या मुखातून सत्यावर मन लावणाऱ्या, सत्त्वगुणप्रधान प्रजांचा जन्म झाला, हे द्विजश्रेष्ठ.
वक्षमो रजसोद्रिक्तास्तथा वै ब्रह्मणोऽभवन् । रजसा तमसा चैव समुद्रिक्तास्तथोरुतः ॥ १,६.
त्याच्या छातीपासून रजोगुणप्रधान, आणि मांड्यांपासून रज व तम दोन्ही गुणांनी भरलेल्या प्रजांचा जन्म झाला.
पद्भ्यामन्याः प्रजा ब्रह्मा ससर्ज द्विजसत्तम । तमःप्रधानास्ताः सर्वश्चातुर्वर्ण्यमिदं ततः ॥ १,६.
त्याच्या पायांपासून, हे द्विजश्रेष्ठ, तमोगुणप्रधान इतर प्रजांचा ब्रह्माने जन्म घातला; अशा प्रकारे हे चार वर्ण निर्माण झाले.
ब्रह्मणाः क्षत्रिया वेश्याः शूद्राश्च द्विजसत्तम । पादोरुवक्षस्थलतो मुखतश्च समुद्गताः ॥ १,६.
ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र हे ब्रह्माच्या तोंड, छाती, मांड्या आणि पायांतून निर्माण झाले, हे द्विजश्रेष्ठ.
यज्ञनिष्पत्तये सर्वमेतद्ब्रह्या चकार वै । चातुर्वर्ण्यं महाभाग यज्ञसाधनमुत्तमम् ॥ १,६.
यज्ञसिद्धीसाठी ब्रह्माने हे सर्व चातुर्वर्ण्य निर्माण केले, हे महाभाग, कारण हेच यज्ञाचे श्रेष्ठ साधन आहे.
यज्ञैराप्यायिता देवा वृष्ट्युत्सर्गेण वै प्रजाः । आप्याययन्ते धर्मज्ञ यज्ञाः कल्याणहेतवः ॥ १,६.
यज्ञांनी देवता तृप्त होतात आणि पाऊस पाडतात, त्यामुळे लोकांची भरभराट होते. हे धर्म जाणणाऱ्या, यज्ञ हे कल्याणाचे कारण असून, ते सर्वांना समृद्धी देतात.
निष्पाद्यन्ते नरैस्तैस्तु स्वधर्माभिरतैः सदा । विशुद्धाचरणैपेतैः सद्भिः सन्मार्गगामिभिः ॥ १,६.
हे यज्ञ नेहमी आपापल्या कर्तव्याला निष्ठ असलेल्या, शुद्ध आचरण असलेल्या आणि सदमार्गाने चालणाऱ्या सज्जन लोकांकडूनच केले जातात.
स्वर्गापवर्गौ मानुष्यात्प्राप्नुवन्ति नरा मुने । यच्चाभिरुचितं स्थानं तद्यान्ति मनुजा द्विज ॥ १,६.
माणसांमधून काही जण, हे मुनी, स्वर्ग, मोक्ष किंवा ज्याची इच्छा असेल ते स्थान मिळवतात, हे द्विज.
प्रजास्ता ब्रह्मणा सृष्टाश्चातुर्वर्ण्यव्यवस्थि ताः । सम्यक्छ्रद्धाः समाचारप्रवणा मुनिसत्तम ॥ १,६.
ब्रह्मदेवांनी निर्माण केलेल्या या सृष्टीतील चार वर्णांमध्ये स्थिर असलेल्या लोकांना योग्य श्रद्धा आणि चांगल्या आचाराची प्रवृत्ती असते, हे श्रेष्ठ मुनी.
यथेच्छावासनिरताः सर्वबाधाविवर्जिताः । शुद्धान्तः करणाः शुद्धाः कर्मानुष्ठा ननिर्मलाः ॥ १,६.
ते लोक आपल्या इच्छेप्रमाणे राहतात, सर्व दुःखांपासून मुक्त असतात, त्यांचे मन आणि कर्म शुद्ध असते, आणि त्यांच्या कृती निष्कलंक असतात.
शुद्धे च तासां मनसि शुद्धेन्तःसंस्थिते हरौ । सुद्धज्ञानं प्रपश्यन्ति बिल्वाख्यं येन तत्पदम् ॥ १,६.
जेव्हा त्यांच्या मनात शुद्धता असते आणि अंतःकरण शुद्ध हरितत्त्वात स्थिर असते, तेव्हा त्यांना शुद्ध ज्ञान प्राप्त होते, ज्यामुळे 'बिल्व' नावाचे परमपद मिळते.
ततः कालात्म को योऽसौ स चांशः कथितो हरेः । स पातयत्यघं घोरमल्पमल्पाल्पसारवत् ॥ १,६.
नंतर, जो काळ आहे आणि जो हरिचा अंश मानला जातो, तो अगदी लहान आणि क्षीण पापही नष्ट करतो.
अधर्मबीजमुद्भुतं तमोलोभसमुद्भवम् । प्रजासु तासु मैत्रेय रागादिकमसाधकम् ॥ १,६.
मैत्रेय, त्या लोकांमध्ये अज्ञान आणि लोभातून उत्पन्न झालेले अधर्माचे बीज, म्हणजेच रागादी दोष, निर्माण होतात.
ततः सा सहजा सिद्धस्तासां नातीव जायते । रसोल्लासादयश्चान्याः सिद्धयोष्टौ भवन्ति याः ॥ १,६.
मग त्यांच्यातील नैसर्गिक सिद्धी फारशी वाढत नाही; आणि चवीचा आनंद वगैरे इतर आठ सिद्धी निर्माण होतात.
तासु क्षीणास्वशेषासु वर्धमाने च पातके । द्वन्द्वाभिभवदुःखार्तास्ता भवन्ति ततः प्रजाः ॥ १,६.
त्या सिद्धी कमी झाल्यावर आणि पाप वाढल्यावर, त्या लोकांना द्वंद्वाच्या प्रभावामुळे निर्माण होणाऱ्या दुःखांचा अनुभव येतो.
ततो दुर्गाणि ताश्चक्रुर्धान्वं पार्वतमौदकम् । कृत्रिमं च तथा दुर्गं पुरखर्वटकादिकम् ॥ १,६.
मग त्यांनी जंगल, डोंगर, पाण्याजवळील आणि कृत्रिम असे किल्ले, तसेच नगरे आणि लहान वाड्या उभारल्या.
गृहीणि च यथान्यायं तेषु चकुः पुरादिषु । शीतातपादिबाधानां प्रशमाय महामते ॥ १,६.
त्या नगरांत आणि इतर ठिकाणी त्यांनी योग्य पद्धतीने घरे बांधली, हे महात्म्या, जेणेकरून थंडी, ऊन यांसारख्या त्रासांपासून बचाव होईल.
प्रतीकारमिमं कत्वा शीतादेस्ताः प्रजाः पुनः । वार्तोपायं ततश्चक्रुर्हस्तसिद्धिं च कर्मजाम् ॥ १,६.
थंडी वगैरे त्रासांपासून वाचण्यासाठी हे उपाय करून, त्या लोकांनी उपजीविकेचे मार्ग आणि हाताने करायची कामे निर्माण केली.
व्रीहयश्च यवाश्चैव गोधूमाश्चणवस्तिलाः । प्रियङ्गवो ह्युदा राश्च कोरदूषाः सतीनकाः ॥ १,६.
तांदूळ, ज्वारी, गहू, हरभरा, तीळ, प्रियंगु, उदार, कोरडूष आणि सतीनक हे पिके ओळखली जातात.
माषा मुद्गा मसूराश्च निष्पावाः सकुलात्थकाः । आढक्यश्चणकाश्चैव शणाः सप्तदश स्मृताः ॥ १,६.
मूग, उडीद, मसूर, निष्पाव, कुलथ, आढक्या, हरभरा आणि भांग — ही सत्रा धान्ये म्हणून ओळखली जातात.
इत्येता ओषधीनां तु ग्राम्यानां जातयो मुने । ओषध्यो यज्ञियाश्चैव ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश ॥ १,६.
हे सर्व, हे मुनी, पिकवलेल्या वनस्पतींच्या जाती आहेत; तसेच यज्ञासाठी योग्य चौदा प्रकारच्या पिकवलेल्या आणि रानातील वनस्पती आहेत.
व्रीहयःसयवा माषा गोधूमाश्चाणव स्तिलाः । प्रियङ्गुसप्तमा ह्येते अष्टमास्तु कुलत्थकाः ॥ १,६.
तांदूळ, ज्वारी, उडीद, गहू, हरभरा, तीळ, प्रियंगु हे सातवे; आणि आठवे म्हणजे कुलथ.
श्यामाकास्त्वथ नीवारा जर्तिलाः सगवेधुकाः । तथा वेणुयवाः प्रोक्तस्तथा मर्कटका मुने ॥ १,६.
श्यामाक, नीवार, जर्तिल आणि गवॆधुक, वेणूज्वारी आणि मर्कटक हे देखील सांगितले आहेत, हे मुनी.
ग्राम्यारण्याः स्मृता ह्येता ओषध्यस्तु चतुर्दश । यज्ञनिष्पत्तये यज्ञस्तथासां हेतुरुत्तमः ॥ १,६.
गावात आणि जंगलात उगवणाऱ्या या चौदा औषधी यज्ञासाठी आहेत असं मानलं जातं; आणि यज्ञ हाच त्यांचा सर्वात मोठा हेतू आहे.
एताश्च सह यज्ञेन प्रजानां कारणं परम् । परावरविदः प्राज्ञास्ततो यज्ञान्वितन्वेत ॥ १,६.
या औषधी आणि यज्ञ मिळून सृष्टीच्या उत्पत्तीचे मुख्य कारण आहेत; म्हणून जे श्रेष्ठ आणि सामान्य दोन्ही जाणतात, त्यांनी नेहमीच यज्ञ करावा.
अहन्यहन्यनुष्ठानं यज्ञानां मुनिसत्तम । उपकारकरं पुंसां क्रियमाणा घशान्तिदम् ॥ १,६.
हे श्रेष्ठ ऋषी, रोज यज्ञ केल्याने माणसांना मोठा लाभ होतो आणि त्यांच्या दुःखांना आराम मिळतो.
येषां तु कालसृषोऽसौ पापबन्दुर्महामुने । चेतःसु ववृधे चक्रुस्ते न यज्ञेषु मानसम् ॥ १,६.
पण ज्या लोकांच्या मनात कलियुगातून उत्पन्न झालेला पापरूपी सखा वाढला, त्यांनी यज्ञाकडे मनच लावलं नाही.