पादेषु वेदास्तव यूपदंष्ट्रा दन्तेषु जज्ञाश्चितयश्च वक्त्रे । हुताशजिह्वोसि तनूरुहाणि दर्भाः प्रभो यज्ञपुमांस्त्वमेव
तुझ्या पायांत वेद आहेत, तुझे दात यूप आहेत, तुझे दात विधी आहेत, तुझे तोंड होमकुंड आहे; तू अग्निची जिव्हा आहेस, तुझे केस म्हणजे कुश आहेत—प्रभो, तूच यज्ञस्वरूप आहेस.
विलोचने रात्र्! यहनी महात्मन्सर्वाश्रयं ब्रह्मपरं शिरस्ते । सूक्तान्यश्षोआ!णि सटाकलापो घ्राणं समस्तानि हवींषि देव
तुझे डोळे म्हणजे दिवस आणि रात्र, महात्मा; तुझे डोके हे सर्वांचे आश्रय, ब्रह्माचे सर्वोच्च रूप आहे; तुझी अयाळ म्हणजे स्तोत्रांचा समूह, आणि तुझे नाक म्हणजे सर्व हवनांची गंध, देवा.
स्रुक्तुण्डसामस्वरधीरनादप्राग्वंशकायाखिलसत्रसन्धे । पूर्तेष्टधर्मश्रवणोसि देव सनातनात्मन्भगवन्प्रसीद
तुझा थोडा भाग म्हणजे समिधा, तुझा आवाज म्हणजे सामगानाचा गंभीर नाद, तुझे शरीर म्हणजे पूर्वेकडील वेदी, सर्व यज्ञांचा संगम; तू पुण्य आणि दानाचे ऐकणे आहेस—सनातन आत्मा, भगवन्, कृपा कर.
पदक्रमाक्रान्तभुवं भवन्तमादिस्थितं चाक्षरविश्वमूर्ते । विश्वस्य विद्मः परमेश्वरोऽसि प्रसीद नाथोसि परावरस्य
तू आपल्या पावलांनी पृथ्वी व्यापणारा, आद्य आणि अक्षय विश्वरूप आहेस; आम्हाला माहित आहे की तूच परमेश्वर आहेस—कृपा कर, कारण तूच सर्व उच्च-नीचाचा स्वामी आहेस.
दंष्ट्राग्रविन्यस्तमश्षोमेतद्भूमण्डलं नाथ विभाव्यते ते । विगाहतः पद्मवनं विलग्नं सरोजिनीपत्रमिवोढपंकम्
नाथा, तुझ्या दाताच्या टोकावर ठेवलेली पृथ्वी, जणू तळ्यातील निळ्या कमळावर चिखलातून नुकतीच काढलेली कमळाची पानं चिकटली आहेत, तशी दिसते.
द्यावापृथिव्योरतुलप्रभाव यदन्तरं तद्वपुषा तवैव । व्याप्तं जगद्व्याप्तिसमर्थदीप्ते हिताय विश्वस्य विभो भव त्वम्
आकाश आणि पृथ्वी यांच्यातील अमाप जागा, तुझ्याच रूपाने व्यापली आहे; तुझ्या सर्वव्यापी तेजाने हे विश्व भरले आहे—विभो, तू सर्वांच्या कल्याणासाठी असावास.
परमार्थस्त्वमेवैको नान्योस्ति जगतः पते । तवैष महिमा येन व्याप्तमेतच्चराचरम्
तूच एकटा या जगाचा खरा अर्थ आहेस, विश्वनाथा; दुसरा कोणी नाही. तुझ्या महिम्यामुळे हे सगळं चराचर जग व्यापलेलं आहे.
यदेतदृश्यते मूर्त्तमेतज्ज्ञानात्मनस्तव । भ्रान्तिज्ञानेन पश्यन्ति जगद्रू पमयोगिनः
इथे दिसणारे सर्व रूप, हे तुझ्या ज्ञानस्वरूपाचेच आहे; पण ज्यांचे ज्ञान भ्रमित आहे, ते योगी या जगाला वेगळेच रूप समजतात.
ज्ञानस्वरूपमखिलं जगदेतदबुद्धयः । अर्थस्वरूपं पश्यन्तो भ्राम्यन्ते मोहसंप्लवे
जे अज्ञानी आहेत, ते हे सगळं जग फक्त वस्तू म्हणून पाहतात आणि अशा भ्रमाच्या लाटेत भटकत राहतात.
ये तु ज्ञानविदः शुद्धचेतसस्तेऽखिलं जगत् । ज्ञानात्मकं प्रपश्यन्ति त्वद्रू पं परमेश्वर
पण जे ज्ञान जाणतात, ज्यांचे मन शुद्ध आहे, ते हे सगळं जग ज्ञानमयच पाहतात, तुझ्या रूपात, परमेश्वरा.
प्रसीद सर्व सर्वात्मन्भवाय जगतामिमाम् । उद्धरोर्वीममेयात्मञ्छन्नो देह्यब्जलोचन
हे सर्वांचा आत्मा असलेल्या सर्वव्यापी प्रभू, या जगाच्या कल्याणासाठी कृपा कर. कमळासारख्या डोळ्यां असलेल्या प्रभू, या पृथ्वीला वर उचल आणि या रूपात लपलेला आहेस, म्हणून आम्हांला तुझं दर्शन दे.
सत्त्वोद्रि क्तोऽसि भगवन् गोविंद पृथिवीमिमाम् । समुद्धर भवायेश शन्नो देह्यब्जलोचन
सत्त्वगुणाने भरलेला गोविंदा, सर्व प्राण्यांचा स्वामी, आमच्या भल्यासाठी या पृथ्वीला वर उचल. कमळासारख्या डोळ्यां असलेल्या प्रभू, आम्हांवर कृपा कर.
सर्गप्रवृत्तिर्भवतो जगतामुपकारिणी । भवत्वेषा नमस्तेऽस्तु शन्नो देह्यब्जलोचन
जगाच्या उपकारासाठी तुझ्या कडून ही सृष्टीची क्रिया सुरू होवो. तुला नमस्कार असो. कमळासारख्या डोळ्यां असलेल्या प्रभू, आम्हांवर कृपा कर.
श्रीपराशर उवाच। एवं संस्तूयमानस्तु परमात्मा महीधरः । उज्जहार क्षितिं क्षिप्रं न्यस्तवांश्च महाम्भसि
श्रीपराशर म्हणाले: या प्रकारे स्तुती केल्यावर, पृथ्वीचे धारक असलेल्या परमात्म्याने पटकन पृथ्वीला वर उचलून ती मोठ्या पाण्यावर ठेवली.
तस्योपरि जलौघस्य महती नौरिव स्थिता । विततत्त्वात्तु देहस्य न मही याति संप्लवम्
त्या पाण्याच्या लाटांवर, त्याच्या शरीराच्या विस्तारामुळे पृथ्वी मोठ्या होडीसारखी स्थिर राहिली आणि बुडली नाही.
ततः क्षितिं समां कृत्वा पृथिव्यां सोचिनोद्गिरीन् । यथाविभागं भगवाननादिः परमेश्वरः
मग आद्य आणि अनादी परमेश्वराने पृथ्वी सपाट करून, तिच्यावर पर्वत त्यांच्या विभागाप्रमाणे नीट मांडले.
प्राक्यसर्गदग्धानखिलान्पर्वतान्पृथिवीतले । अमोघेन प्रभावेण ससर्जामोघवाञ्छितः
मागील सृष्टीत नष्ट झालेले सर्व पर्वत भगवंताने आपल्या अचूक सामर्थ्याने पृथ्वीवर पुन्हा निर्माण केले.
भूविभागं ततः कृत्वा सप्तद्वीपान्यथातथम् । भूराद्यांश्चतुरो लोकान्पूर्ववत्समकल्पयत्
मग पृथ्वीचे विभाग पाडून, त्याने सात द्वीप पूर्वीप्रमाणे निर्माण केले आणि भू इत्यादी चार लोकही पूर्वीप्रमाणे स्थापन केले.
ब्रह्मरूपधरो देवस्ततोऽसौ रजसा वृतः । चकार सृष्टिं भगवांश्चतुर्वक्त्रधरो हरिः
नंतर, देवाने ब्रह्माचा रूप धारण करून, रजोगुणाने युक्त होऊन, चार मुख असलेल्या हरिने सृष्टीची निर्मिती केली.
निमित्तमात्रमेवाऽसौ सृज्यानां सर्गकर्मणि । प्रधानकारणीभूता यतो वै सृज्यशक्तयः
सृष्टीच्या कार्यात तो केवळ निमित्तमात्र असतो; कारण सृष्टीची शक्तीच मुख्य कारण बनते.
निमित्तमात्रं मुक्त्वैवं नान्यत्किंचिदपेक्षते । नीयते तपतां श्रेष्ठ स्वशक्त्या वस्तु वस्तुताम्
निमित्तमात्र असण्याव्यतिरिक्त त्याला दुसऱ्या कशाचीही गरज नसते; हे तपस्व्यांमध्ये श्रेष्ठ, आपल्या स्वतःच्या शक्तीने प्रत्येक वस्तू आपापली खरी स्थिती प्राप्त करते.
श्रीमैत्रेय उवाच अर्वाक्स्रोतास्तु कथितो भवता यस्तु मानुषः । ब्रह्मन्विस्तरतो ब्रूहि ब्रह्म तमसृजद्यथा ॥ १,६.
श्रीमैत्रेय म्हणाले: आपण मानव सृष्टीचे वर्णन केले, जी खाली वाहणारी आहे; हे ब्राह्मण, ब्रह्माने ती कशी निर्माण केली हे विस्ताराने सांग.
यथा च वर्णानसृजद्यद्गुणां श्च प्रजापतिः । यच्च तेषां स्मृतं कर्म विप्रादीनां तदुच्यताम् ॥ १,६.
प्रजापतीने वर्ण आणि त्यांच्या गुणांची कशी निर्मिती केली? ब्राह्मण व इतरांच्या कर्तव्यांबद्दल जे सांगितले आहे, तेही सांग.
श्रीपराशर उवाच सत्याभिध्यायिनः पूर्वं सिसृक्षेर्ब्रह्मणो जगत् । अजायन्त द्विजश्रेष्ठ सत्त्वोद्रिक्ता मुखात्प्रजाः ॥ १,६.
श्रीपराशर म्हणाले: जग निर्माण करण्याच्या इच्छेने ब्रह्माच्या मुखातून सत्यावर मन लावणाऱ्या, सत्त्वगुणप्रधान प्रजांचा जन्म झाला, हे द्विजश्रेष्ठ.
वक्षमो रजसोद्रिक्तास्तथा वै ब्रह्मणोऽभवन् । रजसा तमसा चैव समुद्रिक्तास्तथोरुतः ॥ १,६.
त्याच्या छातीपासून रजोगुणप्रधान, आणि मांड्यांपासून रज व तम दोन्ही गुणांनी भरलेल्या प्रजांचा जन्म झाला.
पद्भ्यामन्याः प्रजा ब्रह्मा ससर्ज द्विजसत्तम । तमःप्रधानास्ताः सर्वश्चातुर्वर्ण्यमिदं ततः ॥ १,६.
त्याच्या पायांपासून, हे द्विजश्रेष्ठ, तमोगुणप्रधान इतर प्रजांचा ब्रह्माने जन्म घातला; अशा प्रकारे हे चार वर्ण निर्माण झाले.
ब्रह्मणाः क्षत्रिया वेश्याः शूद्राश्च द्विजसत्तम । पादोरुवक्षस्थलतो मुखतश्च समुद्गताः ॥ १,६.
ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र हे ब्रह्माच्या तोंड, छाती, मांड्या आणि पायांतून निर्माण झाले, हे द्विजश्रेष्ठ.
यज्ञनिष्पत्तये सर्वमेतद्ब्रह्या चकार वै । चातुर्वर्ण्यं महाभाग यज्ञसाधनमुत्तमम् ॥ १,६.
यज्ञसिद्धीसाठी ब्रह्माने हे सर्व चातुर्वर्ण्य निर्माण केले, हे महाभाग, कारण हेच यज्ञाचे श्रेष्ठ साधन आहे.
यज्ञैराप्यायिता देवा वृष्ट्युत्सर्गेण वै प्रजाः । आप्याययन्ते धर्मज्ञ यज्ञाः कल्याणहेतवः ॥ १,६.
यज्ञांनी देवता तृप्त होतात आणि पाऊस पाडतात, त्यामुळे लोकांची भरभराट होते. हे धर्म जाणणाऱ्या, यज्ञ हे कल्याणाचे कारण असून, ते सर्वांना समृद्धी देतात.
निष्पाद्यन्ते नरैस्तैस्तु स्वधर्माभिरतैः सदा । विशुद्धाचरणैपेतैः सद्भिः सन्मार्गगामिभिः ॥ १,६.
हे यज्ञ नेहमी आपापल्या कर्तव्याला निष्ठ असलेल्या, शुद्ध आचरण असलेल्या आणि सदमार्गाने चालणाऱ्या सज्जन लोकांकडूनच केले जातात.