श्रीपृथिव्युवाच । नमस्ते पुण्डरीकाक्ष शंखचक्रगदाधर । मामुद्धरास्मादद्य त्वं त्वत्तोऽहं पूर्वमुत्थिता
श्री पृथ्वी म्हणाली — कमळासारख्या डोळ्याच्या, शंख, चक्र, गदा धारण करणाऱ्या प्रभू, तुला नमस्कार. आज मला इथून वर काढ, कारण मी पूर्वी तुझ्यापासूनच उत्पन्न झाले आहे.
त्वयाहमुद्धृता पूर्वं त्वन्मयाहं जनार्दन । तथान्यानि च भूतानि गगनादीन्यश्षोतः
हे जनार्दन, पूर्वी तूच मला वर काढलं होतंस, मी तुझ्याच स्वरूपाची आहे. आकाश वगैरे इतर सर्व सृष्टीही तुझ्यापासूनच निर्माण झाली आहे.
नमस्ते परमात्मात्मन्पुरुषात्मन्नमोस्तु ते । प्रधानव्यक्तभूताय कालभूताय ते नमः
परमात्मा, सर्वांच्या आत्मा, तुला नमस्कार. प्रकृती आणि अव्यक्त रूप असणाऱ्या, काळस्वरूप असणाऱ्या तुला वंदन.
त्वं कर्ता सर्वभूतानां त्वं पाता त्वं विनाशकृत् । सर्गादिषु प्रभो ब्रह्मविष्णुरुद्रा त्मरूपधृक्
सर्व सृष्टीचा तूच कर्ता, रक्षण करणारा आणि संहार करणारा आहेस. सृष्टीच्या वेळी ब्रह्मा, पालनाच्या वेळी विष्णू, आणि संहाराच्या वेळी रुद्र रूप घेतोस.
सम्भक्षयित्वा सकलं जगत्येकार्णवीकृते । श्षोए! त्वमेव गोविंद चिन्त्यमानो मनीषिभिः
जग एकाच समुद्रात विलीन झाल्यावर, सर्व सृष्टीचा अंत करून, हे गोविंदा, फक्त तुलाच ज्ञानी लोक ध्यानात घेतात.
भवतो यत्परं तत्त्वं तन्न जानाति कश्चन । अवतारेषु यद्रू पं तदर्चन्ति दिवौकसः
तुझं खरं स्वरूप कोणालाही कळत नाही. तुझ्या अवतारांमध्ये जे रूप घेतोस, त्याचीच देवलोकातील लोक पूजा करतात.
त्वामाराध्य परं ब्रह्म याता मुक्तिं मुमुक्षवः । वासुदेवमनाराध्य को मोक्षं समवाप्स्यति
मुक्तीची इच्छा असणारे तुला परम ब्रह्म मानून पूजा करतात. वासुदेवाची पूजा न करता कोणालाही मोक्ष मिळू शकत नाही.
यत्किंचिन्मनसा ग्राह्यं यद्ग्राह्यं चक्षुरादिभिः । बुद्ध्या च यत्परिच्छेद्यं तद्रू पमखिलं तव
मनाने जे समजू शकतो, डोळे व इतर इंद्रियांनी जे पाहू शकतो, बुद्धीने जे जाणू शकतो — ते सर्व तुझंच रूप आहे.
त्वन्मयाहं त्वदाधारा त्वत्सृष्टा त्वत्समाश्रया । माधवीमिति लोकोयमभिधत्ते ततो हि माम्
मी तुझ्याने व्यापलेली आहे, तुझ्यावर आधारलेली आहे, तुझ्याच कडून निर्माण झाले आहे आणि तुझ्यातच विसावते. म्हणून लोक मला 'माधवी' म्हणतात.
जयाखिलज्ञानमय जय स्थूलमयाव्यय । जयाऽनन्त जयाव्यक्त जय व्यक्तमय प्रभो
सर्व ज्ञानाचा मूळ असलेल्या, स्थूल आणि सूक्ष्म, अविनाशी, अनंत, अव्यक्त आणि व्यक्त रूप असलेल्या प्रभू, तुला विजय असो!
परापरात्मन्विश्वात्मञ्जय यज्ञपतेऽनघ । त्वं यज्ञस्त्वं वषट्कारस्त्वमॐकारस्त्वमग्नयः
सर्वांचा आत्मा, परात्मा आणि विश्वात्मा, यज्ञस्वामी, पापरहित, तुला विजय असो! तूच यज्ञ आहेस, 'वषट्' म्हणणारा आहेस, 'ॐ' आहेस आणि अग्नि आहेस.
त्वं वेदास्त्वं तदङ्गानि त्वं यज्ञपुरुषो हरे । सूर्यादयो ग्रहास्तारा नक्षत्राण्यखितं जगत्
तूच वेद आहेस, त्यांची अंगे आहेस, यज्ञपुरुष आहेस, हे हरी! सूर्य, इतर ग्रह, तारे, नक्षत्रे आणि हे संपूर्ण जग — हे सर्व तूच आहेस.
मूर्तामूर्तमदृश्यं च दृश्यं च पुरुषोत्तम । यच्चोक्तं यच्च नैवोक्तं मयात्र परमेश्वर । तत्सर्वं त्वं नमस्तुभ्यं भूयोभूयो नमोनमः
हे पुरुषोत्तम, तुझे रूप आहे आणि तुझे स्वरूपही नाही, तू दिसणारा आणि अदृश्यही आहेस. मी इथे जे काही बोललो, परमेश्वरा, आणि जे अजून बोललो नाही, त्या सर्वाला, तुला मी वंदन करतो—पुन्हा पुन्हा तुला नमस्कार.
श्रीपराशर उवाच । एवं संस्तूयमानस्तु पृथिव्या धरणीधरः । सामस्वरध्वनिः श्रीमाञ् जगर्ज परिघर्घरम्
श्रीपराशर म्हणाले: पृथ्वीने अशी स्तुती केल्यावर, पृथ्वीला धारण करणारा तेजस्वी प्रभू, सामगानासारखा गंभीर आवाज करत मोठ्याने गर्जला.
ततः समुत्क्षिप्य धरां स्वदंष्ट्रया महावराहः स्फुटपद्मलोचनः । रसातलादुत्पलपत्रसन्निभः समुत्थितो नील इवाचलो महान्
मग मोठ्या वराहाने, कमळासारख्या टपोऱ्या डोळ्यांनी, आपल्या दातावर पृथ्वी उचलून, रसातळातून वर काढली. तो वराह कमळाच्या पानांसारखा निळा, मोठ्या डोंगरासारखा तेजस्वी दिसत होता.
उत्तिष्ठता तेन मुखानिलाहतं तत्संभवाम्भो जनलोकसंश्रयान् । प्रक्षालयामास हि तान्महाद्युतीन् सनान्दनादीनपकल्मषान् मुनीन्
तो वर जात असताना, त्याच्या तोंडातून निघणाऱ्या वाऱ्याने तिथे साचलेलं पाणी उडवलं आणि जनलोकात वास करणाऱ्या तेजस्वी, पवित्र ऋषींचे, जसे सनंदन वगैरे, सर्व अपवित्रता धुऊन टाकली.
प्रयान्ति तोयानि खुराग्रविक्षतरसातलेऽधः कृतशब्दसन्तति । श्वासानिलास्ताः परितः प्रयांति सिद्धा जने ये नियता वसन्ति
त्याच्या खुरांच्या टोकांनी रसातळावर पाणी ढवळले गेले आणि सतत आवाज झाला. त्याच्या श्वासाच्या वाऱ्याने ते पाणी सर्वत्र पसरले आणि तिथे राहणारे सिद्ध आणि योगी इकडे तिकडे जाऊ लागले.
उत्तिष्ठतस्तस्य जलार्द्र कुक्षेर्महावराहस्य महीं विगृह्य । विधुन्वतो वेदमयं शरीरं रोमान्तरस्था मुनयः स्तुवन्ति
महावराह पृथ्वी उचलून वर येत असताना, त्याचे पोट अजूनही पाण्याने ओले होते. वेदांनी भरलेल्या त्याच्या शरीरात राहणारे ऋषी त्याची स्तुती करू लागले.
तं तुष्टुवुस्तोषपरीतचेतसो लोके जने ये निवसन्ति योगिनः । सनन्दनाद्या ह्यतिनम्रकन्धरा धराधरं धीरतरोद्धतेक्षणम्
जगात राहणारे योगी, त्यांचे मन आनंदाने आणि स्तुतीने भरलेले, सनंदन वगैरे ऋषींसह, पृथ्वी धारण करणाऱ्या, स्थिर आणि उंच नजर असलेल्या त्या प्रभूला वाकून वंदन करू लागले.
जयेश्वराणां परमेश केशव प्रभो गदाशंखधरासिचक्रधृक् । प्रसूतिनाशस्थितिहेतुरीश्वरस्त्वमेव नान्यत्परमं च यत्पदम्
जयाच्या अधिपती, परमेश्वरा, केशवा, गदा, शंख, तलवार आणि चक्र धारण करणाऱ्या प्रभो! तूच सृष्टी, स्थिती आणि संहाराचा कारण आहेस; तूच सर्वोच्च अधिपती आहेस—तुझ्या पायांपेक्षा वरचे काहीच नाही.
पादेषु वेदास्तव यूपदंष्ट्रा दन्तेषु जज्ञाश्चितयश्च वक्त्रे । हुताशजिह्वोसि तनूरुहाणि दर्भाः प्रभो यज्ञपुमांस्त्वमेव
तुझ्या पायांत वेद आहेत, तुझे दात यूप आहेत, तुझे दात विधी आहेत, तुझे तोंड होमकुंड आहे; तू अग्निची जिव्हा आहेस, तुझे केस म्हणजे कुश आहेत—प्रभो, तूच यज्ञस्वरूप आहेस.
विलोचने रात्र्! यहनी महात्मन्सर्वाश्रयं ब्रह्मपरं शिरस्ते । सूक्तान्यश्षोआ!णि सटाकलापो घ्राणं समस्तानि हवींषि देव
तुझे डोळे म्हणजे दिवस आणि रात्र, महात्मा; तुझे डोके हे सर्वांचे आश्रय, ब्रह्माचे सर्वोच्च रूप आहे; तुझी अयाळ म्हणजे स्तोत्रांचा समूह, आणि तुझे नाक म्हणजे सर्व हवनांची गंध, देवा.
स्रुक्तुण्डसामस्वरधीरनादप्राग्वंशकायाखिलसत्रसन्धे । पूर्तेष्टधर्मश्रवणोसि देव सनातनात्मन्भगवन्प्रसीद
तुझा थोडा भाग म्हणजे समिधा, तुझा आवाज म्हणजे सामगानाचा गंभीर नाद, तुझे शरीर म्हणजे पूर्वेकडील वेदी, सर्व यज्ञांचा संगम; तू पुण्य आणि दानाचे ऐकणे आहेस—सनातन आत्मा, भगवन्, कृपा कर.
पदक्रमाक्रान्तभुवं भवन्तमादिस्थितं चाक्षरविश्वमूर्ते । विश्वस्य विद्मः परमेश्वरोऽसि प्रसीद नाथोसि परावरस्य
तू आपल्या पावलांनी पृथ्वी व्यापणारा, आद्य आणि अक्षय विश्वरूप आहेस; आम्हाला माहित आहे की तूच परमेश्वर आहेस—कृपा कर, कारण तूच सर्व उच्च-नीचाचा स्वामी आहेस.
दंष्ट्राग्रविन्यस्तमश्षोमेतद्भूमण्डलं नाथ विभाव्यते ते । विगाहतः पद्मवनं विलग्नं सरोजिनीपत्रमिवोढपंकम्
नाथा, तुझ्या दाताच्या टोकावर ठेवलेली पृथ्वी, जणू तळ्यातील निळ्या कमळावर चिखलातून नुकतीच काढलेली कमळाची पानं चिकटली आहेत, तशी दिसते.
द्यावापृथिव्योरतुलप्रभाव यदन्तरं तद्वपुषा तवैव । व्याप्तं जगद्व्याप्तिसमर्थदीप्ते हिताय विश्वस्य विभो भव त्वम्
आकाश आणि पृथ्वी यांच्यातील अमाप जागा, तुझ्याच रूपाने व्यापली आहे; तुझ्या सर्वव्यापी तेजाने हे विश्व भरले आहे—विभो, तू सर्वांच्या कल्याणासाठी असावास.
परमार्थस्त्वमेवैको नान्योस्ति जगतः पते । तवैष महिमा येन व्याप्तमेतच्चराचरम्
तूच एकटा या जगाचा खरा अर्थ आहेस, विश्वनाथा; दुसरा कोणी नाही. तुझ्या महिम्यामुळे हे सगळं चराचर जग व्यापलेलं आहे.
यदेतदृश्यते मूर्त्तमेतज्ज्ञानात्मनस्तव । भ्रान्तिज्ञानेन पश्यन्ति जगद्रू पमयोगिनः
इथे दिसणारे सर्व रूप, हे तुझ्या ज्ञानस्वरूपाचेच आहे; पण ज्यांचे ज्ञान भ्रमित आहे, ते योगी या जगाला वेगळेच रूप समजतात.
ज्ञानस्वरूपमखिलं जगदेतदबुद्धयः । अर्थस्वरूपं पश्यन्तो भ्राम्यन्ते मोहसंप्लवे
जे अज्ञानी आहेत, ते हे सगळं जग फक्त वस्तू म्हणून पाहतात आणि अशा भ्रमाच्या लाटेत भटकत राहतात.
ये तु ज्ञानविदः शुद्धचेतसस्तेऽखिलं जगत् । ज्ञानात्मकं प्रपश्यन्ति त्वद्रू पं परमेश्वर
पण जे ज्ञान जाणतात, ज्यांचे मन शुद्ध आहे, ते हे सगळं जग ज्ञानमयच पाहतात, तुझ्या रूपात, परमेश्वरा.