एकैकमस्त्रं शस्त्रं च दैवैर्मुक्तं सहस्रशः । चिच्छेद लीलयैवेशो जगतां मधुसूदनः ॥ ५,३०.
देवांनी हजारो अस्त्रे-शस्त्रे सोडली, ती सर्व मधुसूदनाने सहजपणे खेळता-खेळता छाटून टाकली.
पाशं सलिलराजस्य समाकृष्यीरगात्पुनः । चकार खण्डशश्चञ्च्वा बालपन्नगदेहवत् ॥ ५,३०.
त्याने जलराजाचा फास पकडून दूर फेकला; आणि आपल्या चोचीतून, जणू एखादा लहान साप असावा, तसा तो तुकडे-तुकडे केला.
यमेन प्रहितं दण्डं गदाविक्षेपखण्डितम् । पृथिव्यां पातयामास भगवान् देवकीसुतः ॥ ५,३०.
यमाने पाठवलेला दंड, गदेमुळे तुटून, भगवंत देवकीपुत्राने तो पृथ्वीवर फेकून दिला.
शिबिकां च धनेशस्य चक्रेण तिलशो विभुः । चकार शौरिरर्कं च दृषृदृष्टहतौजसम् ॥ ५,३०.
शौर्यवानाने आपल्या चक्राने धनाधिपतीची पालखी अगदी कणाकणाने फोडली, आणि सूर्यालाही आपली प्रभा कमी केली.
नीतोऽग्निः शीततां बाणैर्द्राविता वसवो दिशः । चक्रविच्छिन्नशुलाग्रा रुद्रा भुवि निपातिताः ॥ ५,३०.
अग्नी बाणांनी थंड झाला, वसु दिशा सोडून पळाले, आणि चक्राने भाले तुटल्यामुळे रुद्र पृथ्वीवर पडले.
साध्या विश्वेऽथ मरुतो गन्धर्वाश्चैव सा यकैः । शार्ङ्गिणा प्रेरितैरस्ता व्योम्नि शाल्मलितूलवत् ॥ ५,३०.
साध्य, विश्व, मरुत, गंधर्व आणि यक्ष, शार्ङ्गधारीच्या बाणांनी आकाशात कापूसफुलासारखे उडून गेले.
गरुत्मानपि तुण्डेन पक्षाभ्यां च नखाङ्कुरैः । भक्षयंस्ताडयन् देवान् दारयंश्च चचार वै ॥ ५,३०.
गरुडाने आपल्या चोच, पंख आणि नखांनी देवांना मारले, फाडले आणि खात गेला.
ततः शतसहस्रेण देवेन्द्रमधुसूदनौ । परस्परं ववर्षाते धाराभिरिव तोयदौ ॥ ५,३०.
मग मधुसूदन आणि देवराज यांनी एकमेकांवर लाखो प्रहार केले, जणू काही मेघ पावसाच्या धारा ओतत आहेत.
ऐरावतेन गरुडो युयुधे तत्र संकुले । देवैः समस्तैर्युयुधे शक्रेण च जनार्दनः ॥ ५,३०.
त्या प्रचंड युद्धात गरुडाने ऐरावताशी झुंज दिली, आणि जनार्दनाने इंद्रासह सर्व देवांशी सामना केला.
भिन्नेष्वशेषबाणेषु शस्त्रेष्वस्त्रेषु च त्वरन् । जग्राह वासवो वज्रं कृष्णश्चक्रं सुदर्शनम् ॥ ५,३०.
सर्व बाण, शस्त्रं आणि अस्त्रं संपल्यावर, इंद्राने पटकन आपला वज्र उचलला आणि कृष्णाने सुदर्शन चक्र घेतले.
ततो हाहाकृतं सर्वं त्रैलोक्यं द्विजसत्तम । वज्रचक्रकरौ दृष्ट्वा देवाराजजनार्दनौ ॥ ५,३०.
हे द्विजश्रेष्ठ, वज्र आणि चक्र हातात असलेले देवराज आणि जनार्दन पाहून सगळ्या त्रैलोक्याने घाबरून हाका मारल्या.
क्षिप्तं वज्रमथेन्द्रेण जग्राह भगवान्हरिः । न मुमोच तदा चक्रं शक्रं तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ ५,३०.
इंद्राने वज्र फेकल्यावर भगवंत हरिने ते पकडले; त्याक्षणी त्याने आपले चक्र सोडले नाही आणि इंद्राला 'थांब' असे सांगितले.
प्रणष्टवज्रं देवेन्द्रं गरुडक्षतवाहनम् । सत्यभामाब्रवीद्वीरं पलायनपरायणम् ॥ ५,३०.
वज्र हरपलेला आणि जखमी गरुडावर बसलेला देवराज पाहून, सत्यभामाने पळून जाण्याचा विचार करणाऱ्या त्या वीराला म्हटले.
त्रैलोक्येश न ते युक्तं शचीभर्तुः पलायनम् । पारिजातस्रगाभोगा त्वामुपस्थास्यते शची ॥ ५,३०.
त्रैलोक्याधिपती, शचीच्या पतीने पळ काढणे योग्य नाही; पारिजाताच्या माळेने सजलेली शची स्वतः तुझ्याकडे येईल.
कीदृशं देवराज्यं ते पारिजातस्रगुज्ज्वलाम् । अपश्यतो यथापूर्वं ग्रणयाभ्यागतां शचीम् ॥ ५,३०.
शची पूर्वीसारखी तुझ्या समोर येत नाही, आणि पारिजाताच्या तेजस्वी माळेने सजून तिचे आगमन पाहावे लागते, तर असे देवराज्य कशाचे?
अलं शक्र प्रयासेन न व्रीडां गन्तुमर्हसि । नीयतां पारिजातोयं देवाःसंतु गतव्यथाः ॥ ५,३०.
इंद्रा, आता पुरे झाले हे प्रयत्न; तुला लाज वाटू नये. पारिजात नेऊ द्या, आणि देवांची चिंता दूर होऊ द्या.
परिगर्वावलेपेन बहुमानपुरःसरम् । न ददर्श गृहं यातामुपचारेण मां शची ॥ ५,३०.
अहंकार आणि गर्वामुळे, आणि स्वतःला फार मोठे समजून, शचीने मी घरात आले तेव्हा माझ्याकडे पाहिलेही नाही, ना कुठली आदराची वागणूक दिली.
स्त्रीत्वादगुरुचित्ताहं स्वभर्तृश्लाघनापरा । ततः कृतवती शक्र भवता सह विग्रहम् ॥ ५,३०.
मी स्त्री असल्याने मन अस्थिर होते आणि आपल्या पतीचे कौतुक करण्यात गुंतले होते; म्हणूनच, इंद्रा, मी तुझ्याशी आणि त्याच्यासोबत वाद केला.
तदलं पारिजातेन परस्वेन हृतेन मे । रूपेण गर्विता सा तु भर्त्रा का स्त्री न गर्विता ॥ ५,३०.
म्हणून, दुसऱ्याने घेतलेल्या या पारिजाताचा आता काही उपयोग नाही. ती आपल्या सौंदर्यावर गर्व करते, पण कोणती स्त्री आपल्या पतीवर गर्व करत नाही?
श्रीपराशर उवाच इत्युक्तो वै निववृते देवराजस्तया द्विज । प्राह चैनामलं चण्डि सख्युः खेदोक्तिविस्तरैः ॥ ५,३०.
श्रीपराशर म्हणाले: तिच्या या शब्दांनी देवराज मागे वळला, हे द्विजा, आणि तिला म्हणाला, 'चंडिके, पुरे झाले तुझ्या मैत्रिणीवर केलेल्या या तक्रारी.'
इन्द्र उवाच न चापि सर्गसंहारस्थितिकर्ताखिलस्य यः । जितस्य तेन मे व्रीडा जायते विश्वरूपिणा ॥ ५,३०.
इंद्र म्हणाला: जो सर्व सृष्टीचा निर्माणकर्ता, संहारकर्ता आणि पालनकर्ता आहे, त्या विश्वरूपाने मला जिंकले म्हणून मला लाज वाटत नाही.
यस्माज्जगत्सकलमेतदनादिमध्याद्यस्मिन्यतश्च न भविष्यति सर्वभूतात् । तेनोद्भवप्रलयपालनकारणेन व्रीडा कथं भवति देवि निराकृतस्य ॥ ५,३०.
हे देवी, हे संपूर्ण जग ज्याच्यापासून आरंभ, मध्य आणि अंत नसलेले आहे, आणि ज्याच्याशिवाय काहीच अस्तित्वात येणार नाही, जो सृष्टी, प्रलय आणि पालनाचा कारण आहे, त्याने मला जिंकले म्हणून मला कशी लाज वाटेल?
सकलभुवनसूतिर्मूर्तिरल्पाल्पसूक्ष्माविदितसकलवेद्यैर्ज्ञायते यस्य नान्यैः । तमजमकृतमीशं शाश्वतं स्वेच्छयैनं जगदुपकृतिमर्त्यं को विजेतुं समर्थः ॥ ५,३०.
ज्याची मूर्ती सर्व भुवनांची उत्पत्ती आहे, जो अगदी सूक्ष्म आणि सर्वज्ञ आहे, पण इतर कोणालाही ज्ञात नाही, तो अजन्मा, अकर्ता, शाश्वत ईश्वर, स्वतःच्या इच्छेने जगाचे कल्याण करणारा — अशा त्याला कोण माणूस जिंकू शकतो?
संस्तुतो भगवानित्थं देवराजेन केशवः । प्रहंस्य भावगम्भीरमुवाचेदं द्रिजोत्तम ।। ५-३१-
देवराजाने अशी स्तुती केल्यावर, केशवाने हसत आणि गंभीर भावनेने, हे द्विजोत्तमा, पुढील शब्द सांगितले.
देवराजो भवानिन्द्रो वयं मर्त्त्या जगत्पते ! क्षन्तव्यं भवता चदमपराधकृत मम ।। ५-३१-
देवराजा, आपण इंद्र आहात; आम्ही मर्त्य आहोत, हे जगनाथा! मी काही अपराध केला असेल तर तो आपण मला माफ करावा.
पारिजाततरुश्वायं नीयतामुचितास्पदम । गृहीतोऽयं मया शक्र!सत्यावचनकारणात् ।। ५-३१-
हा पारिजातवृक्ष योग्य ठिकाणी नेण्यात यावा; मी तो फक्त सत्यवचन पाळण्यासाठी घेतला आहे, हे शक्र.
वज्रञ्चेदं गृहाण त्वं यत्त्वया प्रहितं मयि । तवैवैतत् प्रहरणां शक्र!वैरिविदारणम् ।। ५-३१-
हे वज्र पुन्हा घे, हे इंद्रा! हे तुझंच शस्त्र आहे, शत्रूंचा नाश करण्यासाठीच दिलं होतंस.
विमोहयसि मामीश!मर्त्त्योऽहमिति किं वदन् । जानीमस्त्वां भगवतो न तु सूक्ष्मविदो वयम् ।। ५-३१-
हे प्रभो! 'मी मर्त्य आहे' असं सांगून तू मला का गोंधळवतोस? आम्ही तुला भगवंत म्हणून ओळखतो, जरी तुझं सूक्ष्म स्वरूप आम्हाला समजत नाही.
योऽसि सोऽसि जगत्त्रण!प्रवृत्तौ नाथ!संस्थितः । जगतः शल्यनिष्कर्षं करोष्यसुरसूदन ।। ५-३१-
जगाचा रक्षण करणारा, तू जसा आहेस तसाच आहेस, सृष्टीच्या आरंभी स्थिर आहेस, आणि असुरांचा नाश करून जगातील दुःख दूर करतोस.
नीयतां पारिजातोऽयं कृष्ण!द्रारवतीं पुरीम् । मर्त्त्यलोके त्वया त्यक्ते नायं संस्थास्यते भुवि ।। ५-३१-
हा पारिजात वृक्ष द्वारकेला ने, कृष्णा! तू पृथ्वीवरून निघून गेल्यावर हा इथे राहणार नाही.