तस्मात्परिश्रिते कुर्याच्छ्राद्धं श्रद्धासमन्वितः । उर्व्यां च तिलविक्षेपाद्यातुधानान्निवारयेत्
म्हणून, शुद्ध जागी आणि श्रद्धेने श्राद्ध करावे; आणि जमिनीवर तिळांची उधळण राक्षसांनी होऊ नये, याची काळजी घ्यावी.
नखादिना चोपपन्नं केशकीटादिभिर्नृप । न चैवाभिषवैर्मिश्रमन्नं पर्युषितं तथा
राजा, नख, केस, किडे किंवा अशा कुठल्याही गोष्टींनी दूषित झालेले, उरलेले किंवा शिळे अन्न श्राद्धात वापरू नये.
श्रद्धासमन्वितैर्दत्तं पितृभ्यो नामगोत्रतः । यदाहारास्तु ते जातास्तदाहारत्वमेति तत्
श्रद्धेने, पितरांचे नाव आणि गोत्र सांगून जे अन्न अर्पण केले जाते, तेच त्यांच्या पोषणाचे साधन होते.
श्रूयते चापि पितृर्भिगीता गाथा महीपते । इक्ष्वाकोर्मनुपुत्रस्य कलापोपवने पुरा
राजा, असेही ऐकले जाते की, प्राचीन काळी कलाप वनात मनुपुत्र इक्ष्वाकूला पितरांनी एक गाथा गायली.
अपि नस्ते भविष्यन्ति कुले सन्मार्गशीलिनः । गयामुपेत्य ये पिण्डान् दास्यन्त्यस्माकमादरात्
आपल्या वंशात असे सद्गुणी लोक जन्माला यावेत, जे श्रद्धेने गया येथे जाऊन आमच्यासाठी पिंड अर्पण करतील.
अपि नः स कुले जायाद्यो नो दद्यात् त्रयोदशीम् । पायसं मधुसर्पिर्भ्यां वर्षासु च मघासु च
आपल्या वंशात असा कोणी जन्मावा, जो वर्षा ऋतूत आणि मघा नक्षत्रात, दूध, मध आणि तुपात शिजवलेला तेराव्याचा पायस आम्हाला अर्पण करील.
गौरीं वाप्युद्वहेत् कन्यां नीलं वा वृषमुत्सृजेत् । यजेत वाश्वमेधेन विधिवद्दक्षिणावता
किंवा तो सुंदर कन्येशी विवाह करावा, काळा वृष सोडावा, किंवा विधिपूर्वक दक्षिणेसह अश्वमेध यज्ञ करावा.
श्रीपराशर उवाच अतः परं ययातेः प्रथमपुत्रस्य यदोर्वंशमहं कथयामि ॥ ४,११.१ ४,११.२ ४,११.३ ४,११.४ ४,११.५ ४,११.६ ४,११.७ ४,११.८ ४,११.९ ४,११.१० ४,११.११ ४,११.१२ ४,११.१३ ४,११.१४ ४,११.१५ ४,११.१६ ४,११.१७ ४,११.१८ ४,११.१९ ४,११.२० ४,११.२१ ॥ जयध्वजात्तालजङ्घः पुत्रोभवत्
श्री पराशर म्हणाले: आता मी ययातीच्या ज्येष्ठ पुत्र यदुच्या वंशाचे वर्णन सांगतो. जयध्वजाचा पुत्र तालजंघ झाला.
श्रीपराशर उवाच ययातेश्चातुर्थपुत्रस्यानोःसभानलचक्षुः परमेषुसंज्ञास्त्रयः पुत्रा बभूवुः ॥ ४,१८.१ ॥ सभानलपुत्रः कालानलः
श्री पराशर म्हणाले: ययातीच्या चौथ्या पुत्र अनूचे तीन पुत्र झाले—सभानल, चक्षु आणि परमेषु. सभानलाचा पुत्र कालानल होता.
श्रीमैत्रेय उवाच । ब्रह्मानारायणाख्योऽसौ कल्पादौ भगवान्यथा । ससर्ज सर्वभूतानि तदाचक्ष्व महामुने
श्री मैत्रेय म्हणाले: महर्षे, कल्पाच्या प्रारंभी ब्रह्मा-नारायण नावाने प्रसिद्ध असलेल्या भगवंताने सर्व सृष्टी निर्माण केली, ते कृपया मला सांगा.
श्रीपराशर उवाच । प्रजाः ससर्ज भगवान्ब्रह्मा नारायणात्मकः । प्रजापतिपतिर्देवो यथा तन्मे निशामय
श्री पराशर म्हणाले: नारायणस्वरूप असलेल्या ब्रह्मदेवाने सर्व प्रजांची निर्मिती केली; प्रजापतींचे अधिपती असलेल्या त्या देवतेने कसे निर्माण केले, ते ऐका.
अतीतकल्पावसाने निशासुप्तोत्थितः प्रभुः । सत्त्वोद्रि क्तस्तथा ब्रह्मा शून्यं लोकमवैक्षत
मागील कल्पाच्या शेवटी, रात्र संपून ब्रह्मदेव जागा झाला, तेव्हा सत्त्वगुणयुक्त असलेल्या त्या ब्रह्माने जग रिकामे आहे असे पाहिले.
नारायणः परोऽचिन्त्यः परोषामपि स प्रभुः । ब्रह्मस्वरूपी भगवाननादिः सर्वसम्भवः
नारायण हा सर्वश्रेष्ठ, अगम्य, सर्वांच्या पलीकडचा, ब्रह्मस्वरूप, आद्य आणि सर्व सृष्टीचा मूळ कारण आहे.
इमं चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं नारायणं प्रति । ब्रह्मस्वरूपिणं देवं जगतः प्रभवाप्ययम्
इथे नारायणाबद्दल एक श्लोक म्हणतात: ब्रह्मस्वरूप असलेला देव हा जगाचा उद्गम आणि विलय आहे.
आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः । अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः
पाणी यांना 'नारा' असं म्हणतात — ही पाणी नराच्या संतती आहेत असं सांगितलं जातं. या पाण्यांचं पहिलं निवासस्थान त्याच्यात होतं, म्हणून त्याला 'नारायण' असं नाव पडलं.
तोयान्तःस्थां महीं ज्ञात्वा जगत्येकार्णवीकृते । अनुमानात्तदुद्धारं कर्तुकामः प्रजापतिः
जग एकाच समुद्रासारखं झाल्यावर, पृथ्वी पाण्याच्या आत आहे हे ओळखून, सर्व प्राण्यांचा स्वामी पृथ्वीला वर काढायचं ठरवतो आणि त्यासाठी योग्य मार्ग शोधतो.
अकरोत्स्वतनूमन्यां कल्पादिषु यथा पुरा । सत्स्यकूर्मादिकां तद्वद्वाराहं वरुरास्थितः
पूर्वी जसं कल्पाच्या सुरुवातीला त्याने मासा, कासव अशा विविध रूपे घेतली, तसंच या वेळीही त्याने वराहाचं रूप धारण केलं.
वेदयज्ञमयं रूपमश्षोजगतः स्थितौ । स्थितः स्थिरात्मा सर्वात्मा परमात्मा प्रजापतिः
सर्व प्राण्यांचा स्वामी, स्थिर आणि सर्वांचा आत्मा, परमात्मा, जग टिकावं म्हणून वेद आणि यज्ञांनी बनलेलं रूप घेतो.
जनलोकगतैस्सिद्धैस्सनकाद्यैरभिष्टुतः । प्रविवेश तदा तोयमात्माधारो धराधरः
जनलोकात राहणारे सनकादी सिद्ध लोकांनी त्याचं स्तवन केलं. मग तो, पृथ्वीला आधार देणारा आणि सर्वांचा आधार असणारा, त्या वेळी पाण्यात शिरला.
निरीक्ष्य तं तदा देवी पातालातलमागतम् । तुष्टाव प्रणता भूत्वा भक्तिनम्रा वसुन्धरा
त्यावेळी, पाताळाच्या तळातून आलेली पृथ्वीदेवी त्याला पाहून भक्तीभावाने वाकली आणि नम्रतेने त्याची स्तुती करू लागली.
श्रीपृथिव्युवाच । नमस्ते पुण्डरीकाक्ष शंखचक्रगदाधर । मामुद्धरास्मादद्य त्वं त्वत्तोऽहं पूर्वमुत्थिता
श्री पृथ्वी म्हणाली — कमळासारख्या डोळ्याच्या, शंख, चक्र, गदा धारण करणाऱ्या प्रभू, तुला नमस्कार. आज मला इथून वर काढ, कारण मी पूर्वी तुझ्यापासूनच उत्पन्न झाले आहे.
त्वयाहमुद्धृता पूर्वं त्वन्मयाहं जनार्दन । तथान्यानि च भूतानि गगनादीन्यश्षोतः
हे जनार्दन, पूर्वी तूच मला वर काढलं होतंस, मी तुझ्याच स्वरूपाची आहे. आकाश वगैरे इतर सर्व सृष्टीही तुझ्यापासूनच निर्माण झाली आहे.
नमस्ते परमात्मात्मन्पुरुषात्मन्नमोस्तु ते । प्रधानव्यक्तभूताय कालभूताय ते नमः
परमात्मा, सर्वांच्या आत्मा, तुला नमस्कार. प्रकृती आणि अव्यक्त रूप असणाऱ्या, काळस्वरूप असणाऱ्या तुला वंदन.
त्वं कर्ता सर्वभूतानां त्वं पाता त्वं विनाशकृत् । सर्गादिषु प्रभो ब्रह्मविष्णुरुद्रा त्मरूपधृक्
सर्व सृष्टीचा तूच कर्ता, रक्षण करणारा आणि संहार करणारा आहेस. सृष्टीच्या वेळी ब्रह्मा, पालनाच्या वेळी विष्णू, आणि संहाराच्या वेळी रुद्र रूप घेतोस.
सम्भक्षयित्वा सकलं जगत्येकार्णवीकृते । श्षोए! त्वमेव गोविंद चिन्त्यमानो मनीषिभिः
जग एकाच समुद्रात विलीन झाल्यावर, सर्व सृष्टीचा अंत करून, हे गोविंदा, फक्त तुलाच ज्ञानी लोक ध्यानात घेतात.
भवतो यत्परं तत्त्वं तन्न जानाति कश्चन । अवतारेषु यद्रू पं तदर्चन्ति दिवौकसः
तुझं खरं स्वरूप कोणालाही कळत नाही. तुझ्या अवतारांमध्ये जे रूप घेतोस, त्याचीच देवलोकातील लोक पूजा करतात.
त्वामाराध्य परं ब्रह्म याता मुक्तिं मुमुक्षवः । वासुदेवमनाराध्य को मोक्षं समवाप्स्यति
मुक्तीची इच्छा असणारे तुला परम ब्रह्म मानून पूजा करतात. वासुदेवाची पूजा न करता कोणालाही मोक्ष मिळू शकत नाही.
यत्किंचिन्मनसा ग्राह्यं यद्ग्राह्यं चक्षुरादिभिः । बुद्ध्या च यत्परिच्छेद्यं तद्रू पमखिलं तव
मनाने जे समजू शकतो, डोळे व इतर इंद्रियांनी जे पाहू शकतो, बुद्धीने जे जाणू शकतो — ते सर्व तुझंच रूप आहे.
त्वन्मयाहं त्वदाधारा त्वत्सृष्टा त्वत्समाश्रया । माधवीमिति लोकोयमभिधत्ते ततो हि माम्
मी तुझ्याने व्यापलेली आहे, तुझ्यावर आधारलेली आहे, तुझ्याच कडून निर्माण झाले आहे आणि तुझ्यातच विसावते. म्हणून लोक मला 'माधवी' म्हणतात.
जयाखिलज्ञानमय जय स्थूलमयाव्यय । जयाऽनन्त जयाव्यक्त जय व्यक्तमय प्रभो
सर्व ज्ञानाचा मूळ असलेल्या, स्थूल आणि सूक्ष्म, अविनाशी, अनंत, अव्यक्त आणि व्यक्त रूप असलेल्या प्रभू, तुला विजय असो!