त्वयानाथेन देवानां मनष्यत्वेपि तिष्ठता । प्रशमं सर्वदुःखानि नीतानि मधुसूदन ॥ ५,२९.
मधुसूदना, जरी तू माणसांत राहतोस, तरी देवतांच्या सगळ्या दुःखांना तू शांतता दिलीस.
तपस्विव्यमनार्थाय सोरिष्टो धेनुकस्तथा । प्रवृत्तो यस्तथा केशीते सर्वे निहतास्त्वया ॥ ५,२९.
तू तपस्व्यांना त्रास देणारा धेनुक आणि केशी यांना नष्ट केलंस; असे सर्व दुष्टही तुझ्याच हातून मारले गेले.
कंसः कुवलयापीडः पूतना बालघातिनी । नाशं नीतास्त्वया सर्वे येऽन्ये जगदुपद्रवाः ॥ ५,२९.
कंस, कुबलयापीड, बालघातिनी पूतना आणि इतर जगाला त्रास देणारे सर्व तुझ्यामुळे नष्ट झाले.
युष्मद्दोर्दडसंभूतिपरित्राते जगत्त्रये । यज्वयज्ञांशसंप्राप्त्या तृप्तिं यान्ति दिवौकसः ॥ ५,२९.
तुझ्या भुजांच्या सामर्थ्यामुळे त्रैलोक्याचं रक्षण होतं, यजमानांच्या यज्ञातील देवांचा भाग मिळाल्याने देवता तृप्त होतात.
सोऽहं सांप्रतमायातो यन्निमित्तं जनार्दन । तच्छुत्वा तत्प्रतीकारप्रयत्नं कर्तुमर्हसि ॥ ५,२९.
म्हणून, जनार्दना, मी एका कारणासाठी आलो आहे; ते ऐकून त्यावर उपाय करण्याचा तू प्रयत्न करावा.
भौमोऽयं नरको नाम प्राग्ज्योतिषपुरेश्वरः । करोति सर्वभूतानामुपघातमरिन्दम ॥ ५,२९.
हा नरक नावाचा भूमिपुत्र प्राग्ज्योतिषपूरचा राजा सर्व जीवांना त्रास देतो आहे, शत्रूला जिंकणाऱ्या.
देवसिद्दसुरादीनां नृपाणां च नजार्दन । हृत्वा तु सोऽसुरः कन्या रुरुधे निजमन्दिरे ॥ ५,२९.
जनार्दना, त्या असुराने देव, सिद्ध, असुर आणि राजांची कन्या पळवून आपल्या महालात कैद करून ठेवल्या आहेत.
छत्रं यत्सलिलस्रावि तज्जहार प्रचेतसः । मदंरस्य तथा शृङ्गं हृतवान्मणिपर्वतम् ॥ ५,२९.
त्याने वरुणाचं पाणी शिंपडणारं छत्र, मंदार पर्वताचा मौल्यवान शिखर आणि अदितीचं कुंडल सुद्धा चोरलं आहे.
अमृतस्त्राविणी दिव्ये मन्मातुः कृष्णकुञ्जले । जहार सोऽसुरो दित्या वाञ्छत्यैरावतं गजम् ॥ ५,२९.
माझ्या आई दितीच्या काळ्या वमनातून वाहणारे अमृतासारखे दिव्य द्रव त्या असुराने, ऐरावत हत्ती मिळवण्यासाठी, उचलून नेले.
दुर्नीतमेतद्गोविन्दमया तस्य निवेदितम् । यदत्र प्रतिकर्तव्यं तत्स्वयं परिमृश्यताम् ॥ ५,२९.
गोविंदा, त्याने केलेली ही वाईट कृती मला सांगितली आहे; या प्रकरणात काय करावे हे तूच ठरव.
श्रीपराशस उवाच इतिश्रुत्वा स्मितं कृत्वा भगवान्देवकीसुतः । गृहीत्वा वासवं हस्ते समुत्तस्थौ वरासनात् ॥ ५,२९.
श्रीपराशर म्हणाले: हे ऐकून देवकीपुत्र भगवंत मंद हसले, त्यांनी इंद्राचा हात धरला आणि आपल्या उत्तम आसनावरून उठले.
संचिन्त्यागतमारुह्य गरुडं गगनेचरम् । सत्यभामां समारोप्य ययौ प्राग्ज्योतिषं पुरम् ॥ ५,२९.
जे घडले त्याचा विचार करून, त्यांनी आकाशात उडणाऱ्या गरुडावर बसले, सत्यभामालाही त्यावर बसवले आणि प्राग्ज्योतिष नगरीकडे गेले.
आरुह्यौरावतं नागं शक्रोऽपि त्रिदिवं ययौ । ततौ जगाम कृष्णश्च पश्यतां द्वारकौकसाम् ॥ ५,२९.
इंद्रानेही ऐरावत हत्तीवर बसून स्वर्गात प्रस्थान केले; मग कृष्णाने द्वारकेच्या लोकांच्या पाहण्यात तेथून प्रयाण केले.
प्राग्ज्योतिषपुरस्यापि समन्ताच्छतयोजनम् । आचिता मौरवैः पाशैः क्षुरान्तैर्भूर्द्विजोत्तम ॥ ५,२९.
हे श्रेष्ठ द्विजा, प्राग्ज्योतिष नगरीच्या आजूबाजूला शंभर योजनांपर्यंत मुराच्या दोऱ्यांनी, धारदार कडांनी वेढा घातला होता.
ताञ्चिच्छेद हरिः पाशान्क्षिप्त्वा चक्रं सुदर्शनम् । ततो मुरःसमुत्तस्थौ तं जघान च केशवः ॥ ५,२९.
हरिने सुदर्शन चक्र फेकून त्या दोऱ्या कापल्या; त्यानंतर मुरा उठला आणि केशवाने त्याचा वध केला.
मुरस्य तनयान्सप्त सहस्रांस्तांस्ततो हरिः । चक्रधाराग्निनिर्दग्धांश्चकार शलभानिव ॥ ५,२९.
मग हरिने मुराचे सात हजार पुत्र, चक्राच्या धाराच्या ज्वाळांनी जळून, पतंगांसारखे केले.
हत्वासुरं हयग्रीवं तथा पञ्चजनं द्विज । प्राग्ज्योतिषपुरं धीमांस्त्वारावान्समुपाद्रवत् ॥ ५,२९.
असुर हयग्रीव आणि पंचजन यांचा वध करून, हे द्विजश्रेष्ठ, तो बुद्धिमान प्राग्ज्योतिष नगरीकडे गेला.
नरकेणास्य तत्राभून्महासैन्येन संयुगम् । कृष्णस्य यत्र गोविन्दो यत्र गोविन्दो जघ्ने दैत्यान्सहस्रशः ॥ ५,२९.
तेथे नरकाने मोठ्या सैन्यासह युद्ध केले, जिथे गोविंद कृष्णाने हजारो दैत्यांचा संहार केला.
शस्त्रास्त्रवर्षं मुञ्चन्तं तं भौमं नरकं बली । क्षिप्त्वा चक्रं द्विधा चक्रे चक्री दैतेयचक्रहा ॥ ५,२९.
बलवान भौम नरक शस्त्रास्त्रांचा वर्षाव करत असताना, चक्रधारी भगवंताने आपले चक्र फेकून दैत्यांची फळी दोन भागांत विभागली.
हते तु नरके भूमिर्गृहीत्वादितिकुण्डले । उपतस्थे जगन्नाथं वाक्यं चेदमथाब्रवीत् ॥ ५,२९.
नरकाचा वध झाल्यावर, पृथ्वीने अदितीचे कुंडले घेऊन, जगन्नाथाजवळ जाऊन असे बोलली.
पृथ्व्युवाच यदाहमुद्धृता नाथ त्वया सूकरमूर्तिना । त्वत्स्पर्शसंभवः पुत्रस्तदायं मय्यजायत ॥ ५,२९.
पृथ्वी म्हणाली: प्रभो, जेव्हा तू वराह रूपाने मला वर काढलेस, तुझ्या स्पर्शाने हा पुत्र माझ्यात उत्पन्न झाला.
सोऽयं त्वयैव दत्तो मे त्वयैब विनिपातितः । गृहाम कुण्डले चेमे पालयास्य च संततिम् ॥ ५,२९.
हा पुत्र तूच मला दिलास आणि तूच त्याचा अंत केलास; ही कुंडले घे आणि त्याच्या वंशाचे रक्षण कर.
भारावतरणार्थाय ममैव भगवानिमम् । अंशेन लोकमायातः प्रसादसुमुखः प्रभो ॥ ५,२९.
माझा भार हलका करण्यासाठी, प्रभो, तूच आपल्या अंशाने या जगात आला आहेस, कृपावंत स्वामी.
त्वं कर्ता च विकर्ता च संहर्ता प्रभवोऽप्ययः । जगतान्त्वं जगद्रूपःस्तूयतेऽच्युत किं तव ॥ ५,२९.
तूच सृष्टीकर्ता, संहारकर्ता, उत्पत्ती आणि अंत आहेस; हे अच्युत, तूच हे विश्व आहेस—म्हणून तुझी स्तुती कशासाठी?
व्याप्तिव्याप्यं क्रियाकर्ता कार्यं च भगवान्यथा । सर्वभूतात्मभूतस्य स्तूयते तव किं तथा ॥ ५,२९.
तू व्यापणारा आणि व्यापला जाणारा, करणारा आणि कर्म, सर्व प्राण्यांचा आत्मा आहेस—मग तुझी स्तुती कशासाठी?
परमात्मा च भूतात्मा त्वमात्मा चाप्ययो भवान् । यथातथा स्तुतिर्नाथ किमर्थं ते प्रवर्तते ॥ ५,२९.
तूच परमात्मा, भूतात्मा, आत्मा आणि अविनाशी आहेस; मग, प्रभो, तुझी स्तुती कोणत्या हेतूने केली जाते?
प्रसीद सर्वभूतात्मन्नरकेण तु यत्कृतम् । तत्क्षम्यतामदोषाय त्वत्सुतस्त्वन्निपातितः ॥ ५,२९.
सर्व प्राण्यांचा आत्मा असलेल्या प्रभो, कृपा करा. नरकाने जे काही केलं, ते क्षमा करा आणि त्याचा दोष धरू नका. कारण तुमचाच मुलगा तुमच्या हातून मारला गेला आहे.
श्रीपराशर उवाच तथेति चोक्त्वा धरणीं भगवान् भूतभावनः । रत्नानि नरकावासाज्जग्राह मुनिसत्तम ॥ ५,२९.
श्रीपराशर म्हणाले, 'तसेच होवो' असे म्हणून, सर्व प्राण्यांचे पालन करणारे भगवान, नरकाच्या घरातून ती रत्ने घेतली.
कन्यापुरे स कन्यानां षोडःशातुलविक्रमः । शताधिकानि ददृशे सहस्राणि महामुने ॥ ५,२९.
त्या कन्यांच्या नगरीत, अतुल पराक्रमी भगवानाने सोळा हजाराहून अधिक कन्या पाहिल्या, हे महर्षे.
चतुर्दंष्ट्रान्गजांश्चाग्र्यान् षट्सहस्रांश्च दृष्टवान् । कांभोजानां तथाश्वानां नियुतान्येकविंशतिम् ॥ ५,२९.
त्यांनी चार सुळे असलेले प्रमुख हत्ती, सहा हजार, आणि काम्बोज देशातील एकवीस लक्ष घोडेही पाहिले.