गयामुपेत्य यः श्राद्धं करोति पृथिवीपते । सफलं तस्य तज्जन्म जायते पितृतुष्टिदम्
हे पृथ्वीचे अधिपती, जो कोणी गया येथे श्राद्ध करतो, त्याचे जन्म फळदायी होतात आणि पितर तृप्त होतात.
प्रशान्तिकास्सनीवाराः श्यामाका द्विविधास्तथा । वन्यौषधीप्रधानास्तु श्राद्धार्हाः पुरुषर्षभ
प्रशांतिक, सनीवार, दोन प्रकारचे श्यामाक आणि वनातील औषधी या सर्व गोष्टी श्राद्धासाठी योग्य आहेत, हे श्रेष्ठ पुरुषा.
यवाः प्रियङ्गवो मुद्गा गोधूमा व्रीहयस्तिलाः । निष्पावाः कोविदाराश्च सर्षपाश्चात्र शोभनाः
यव, प्रियंगू, मुग, गहू, तांदूळ, तीळ, निश्पाव, कोविदार आणि मोहरी या सर्व शुभ मानल्या जातात.
अकृताग्रयणं यच्च धान्यजातं नरेश्वर । राजमाषानणूंश्चैव मसूरांश्च विसर्जयेत्
हे राजन, जे धान्य अग्रयणासाठी वापरलेले नाही, तसेच राजमाश, अनु आणि मसूर हे श्राद्धात वापरू नयेत.
अलाबुं गृञ्जनं चैव पलाण्डुं पिण्डमूलकम् । गान्धारककरम्बादिलवणान्यौषराणि च
दुधी भोपळा, गृंजन, कांदा, मुळा, गंधारक, करंब आणि खाणीतून मिळणारे मीठ हेही टाळावे.
आरक्ताश्चैव निर्यासाः प्रत्यक्षलवणानि च । वर्ज्यान्येतानि वै श्राद्धे यच्च वाचा न शस्यते
लाल रंगाचे राळ, दिसणारे मीठ आणि जी गोष्ट वाणीने प्रशंसित नाही, ती सर्व श्राद्धात वर्ज्य करावी.
नक्ताहृतमनुच्छिन्नं तृप्यते न च यत्र गौः । दुर्गन्धि फेनिलं चाम्बु श्राद्धयोग्यं न पार्थिव
राजा, ज्या ठिकाणी गायीचे दूध रात्री न थांबता काढले जाते, तिथे गाय तृप्त होत नाही; आणि ज्या पाण्याला वास येतो किंवा फेस असतो, ते श्राद्धासाठी योग्य नाही.
क्षीरमेकशफानां यदौष्ट्रमाविकमेव च । मार्गं च माहिषं चैव वर्जयेच्छ्राद्धकर्मणि
श्राद्धाच्या कर्मात एक खुर असलेल्या जनावरांचे दूध, उंट, मेंढी यांचे दूध, तसेच रस्ता आणि म्हशीचे दूध टाळावे.
षण्ढापविद्धचाण्डालपापिपाषण्डिरोगिभिः । कृकवाकुश्वननग्नैश्च वानरग्रामसूकरैः
शंढ, अस्पृश्य, मिश्र जातीचे, पापी, नास्तिक, रोगी, कावळे, कुत्रे, नग्न, माकडे, गावकरी आणि डुक्कर यांच्या स्पर्शाने—
उदक्यासूतकाशौचिमृतहारैश्च वीक्षिते । श्राद्धे सुरा न पितरो भुञ्जते पुरुषर्षभ
पाणी आणणाऱ्या स्त्रिया, बाळंतिणी, अपवित्र, मृतदेह वाहणारे हे जर श्राद्ध पाहतात, तर पुरुषश्रेष्ठा, त्या वेळी पितरांना ते अन्न मिळत नाही.
तस्मात्परिश्रिते कुर्याच्छ्राद्धं श्रद्धासमन्वितः । उर्व्यां च तिलविक्षेपाद्यातुधानान्निवारयेत्
म्हणून, शुद्ध जागी आणि श्रद्धेने श्राद्ध करावे; आणि जमिनीवर तिळांची उधळण राक्षसांनी होऊ नये, याची काळजी घ्यावी.
नखादिना चोपपन्नं केशकीटादिभिर्नृप । न चैवाभिषवैर्मिश्रमन्नं पर्युषितं तथा
राजा, नख, केस, किडे किंवा अशा कुठल्याही गोष्टींनी दूषित झालेले, उरलेले किंवा शिळे अन्न श्राद्धात वापरू नये.
श्रद्धासमन्वितैर्दत्तं पितृभ्यो नामगोत्रतः । यदाहारास्तु ते जातास्तदाहारत्वमेति तत्
श्रद्धेने, पितरांचे नाव आणि गोत्र सांगून जे अन्न अर्पण केले जाते, तेच त्यांच्या पोषणाचे साधन होते.
श्रूयते चापि पितृर्भिगीता गाथा महीपते । इक्ष्वाकोर्मनुपुत्रस्य कलापोपवने पुरा
राजा, असेही ऐकले जाते की, प्राचीन काळी कलाप वनात मनुपुत्र इक्ष्वाकूला पितरांनी एक गाथा गायली.
अपि नस्ते भविष्यन्ति कुले सन्मार्गशीलिनः । गयामुपेत्य ये पिण्डान् दास्यन्त्यस्माकमादरात्
आपल्या वंशात असे सद्गुणी लोक जन्माला यावेत, जे श्रद्धेने गया येथे जाऊन आमच्यासाठी पिंड अर्पण करतील.
अपि नः स कुले जायाद्यो नो दद्यात् त्रयोदशीम् । पायसं मधुसर्पिर्भ्यां वर्षासु च मघासु च
आपल्या वंशात असा कोणी जन्मावा, जो वर्षा ऋतूत आणि मघा नक्षत्रात, दूध, मध आणि तुपात शिजवलेला तेराव्याचा पायस आम्हाला अर्पण करील.
गौरीं वाप्युद्वहेत् कन्यां नीलं वा वृषमुत्सृजेत् । यजेत वाश्वमेधेन विधिवद्दक्षिणावता
किंवा तो सुंदर कन्येशी विवाह करावा, काळा वृष सोडावा, किंवा विधिपूर्वक दक्षिणेसह अश्वमेध यज्ञ करावा.
श्रीपराशर उवाच अतः परं ययातेः प्रथमपुत्रस्य यदोर्वंशमहं कथयामि ॥ ४,११.१ ४,११.२ ४,११.३ ४,११.४ ४,११.५ ४,११.६ ४,११.७ ४,११.८ ४,११.९ ४,११.१० ४,११.११ ४,११.१२ ४,११.१३ ४,११.१४ ४,११.१५ ४,११.१६ ४,११.१७ ४,११.१८ ४,११.१९ ४,११.२० ४,११.२१ ॥ जयध्वजात्तालजङ्घः पुत्रोभवत्
श्री पराशर म्हणाले: आता मी ययातीच्या ज्येष्ठ पुत्र यदुच्या वंशाचे वर्णन सांगतो. जयध्वजाचा पुत्र तालजंघ झाला.
श्रीपराशर उवाच ययातेश्चातुर्थपुत्रस्यानोःसभानलचक्षुः परमेषुसंज्ञास्त्रयः पुत्रा बभूवुः ॥ ४,१८.१ ॥ सभानलपुत्रः कालानलः
श्री पराशर म्हणाले: ययातीच्या चौथ्या पुत्र अनूचे तीन पुत्र झाले—सभानल, चक्षु आणि परमेषु. सभानलाचा पुत्र कालानल होता.
श्रीमैत्रेय उवाच । ब्रह्मानारायणाख्योऽसौ कल्पादौ भगवान्यथा । ससर्ज सर्वभूतानि तदाचक्ष्व महामुने
श्री मैत्रेय म्हणाले: महर्षे, कल्पाच्या प्रारंभी ब्रह्मा-नारायण नावाने प्रसिद्ध असलेल्या भगवंताने सर्व सृष्टी निर्माण केली, ते कृपया मला सांगा.
श्रीपराशर उवाच । प्रजाः ससर्ज भगवान्ब्रह्मा नारायणात्मकः । प्रजापतिपतिर्देवो यथा तन्मे निशामय
श्री पराशर म्हणाले: नारायणस्वरूप असलेल्या ब्रह्मदेवाने सर्व प्रजांची निर्मिती केली; प्रजापतींचे अधिपती असलेल्या त्या देवतेने कसे निर्माण केले, ते ऐका.
अतीतकल्पावसाने निशासुप्तोत्थितः प्रभुः । सत्त्वोद्रि क्तस्तथा ब्रह्मा शून्यं लोकमवैक्षत
मागील कल्पाच्या शेवटी, रात्र संपून ब्रह्मदेव जागा झाला, तेव्हा सत्त्वगुणयुक्त असलेल्या त्या ब्रह्माने जग रिकामे आहे असे पाहिले.
नारायणः परोऽचिन्त्यः परोषामपि स प्रभुः । ब्रह्मस्वरूपी भगवाननादिः सर्वसम्भवः
नारायण हा सर्वश्रेष्ठ, अगम्य, सर्वांच्या पलीकडचा, ब्रह्मस्वरूप, आद्य आणि सर्व सृष्टीचा मूळ कारण आहे.
इमं चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं नारायणं प्रति । ब्रह्मस्वरूपिणं देवं जगतः प्रभवाप्ययम्
इथे नारायणाबद्दल एक श्लोक म्हणतात: ब्रह्मस्वरूप असलेला देव हा जगाचा उद्गम आणि विलय आहे.
आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः । अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः
पाणी यांना 'नारा' असं म्हणतात — ही पाणी नराच्या संतती आहेत असं सांगितलं जातं. या पाण्यांचं पहिलं निवासस्थान त्याच्यात होतं, म्हणून त्याला 'नारायण' असं नाव पडलं.
तोयान्तःस्थां महीं ज्ञात्वा जगत्येकार्णवीकृते । अनुमानात्तदुद्धारं कर्तुकामः प्रजापतिः
जग एकाच समुद्रासारखं झाल्यावर, पृथ्वी पाण्याच्या आत आहे हे ओळखून, सर्व प्राण्यांचा स्वामी पृथ्वीला वर काढायचं ठरवतो आणि त्यासाठी योग्य मार्ग शोधतो.
अकरोत्स्वतनूमन्यां कल्पादिषु यथा पुरा । सत्स्यकूर्मादिकां तद्वद्वाराहं वरुरास्थितः
पूर्वी जसं कल्पाच्या सुरुवातीला त्याने मासा, कासव अशा विविध रूपे घेतली, तसंच या वेळीही त्याने वराहाचं रूप धारण केलं.
वेदयज्ञमयं रूपमश्षोजगतः स्थितौ । स्थितः स्थिरात्मा सर्वात्मा परमात्मा प्रजापतिः
सर्व प्राण्यांचा स्वामी, स्थिर आणि सर्वांचा आत्मा, परमात्मा, जग टिकावं म्हणून वेद आणि यज्ञांनी बनलेलं रूप घेतो.
जनलोकगतैस्सिद्धैस्सनकाद्यैरभिष्टुतः । प्रविवेश तदा तोयमात्माधारो धराधरः
जनलोकात राहणारे सनकादी सिद्ध लोकांनी त्याचं स्तवन केलं. मग तो, पृथ्वीला आधार देणारा आणि सर्वांचा आधार असणारा, त्या वेळी पाण्यात शिरला.
निरीक्ष्य तं तदा देवी पातालातलमागतम् । तुष्टाव प्रणता भूत्वा भक्तिनम्रा वसुन्धरा
त्यावेळी, पाताळाच्या तळातून आलेली पृथ्वीदेवी त्याला पाहून भक्तीभावाने वाकली आणि नम्रतेने त्याची स्तुती करू लागली.