हस्तन्यस्ताग्रहस्तेयं तेन याति तथा सखि! अनायत्तपदन्यासा लक्ष्यते पदपद्धतिः ।। ५-१३-
पाहा सखी! हिचं हात त्याच्या हातात आहे, म्हणून ती त्याच्याबरोबर चालतेय; तिच्या पावलांच्या खुणांवरून दिसतं की ती स्वतंत्रपणे चालत नाही.
हस्तसंस्पर्शमात्रेण धूर्त्तेनैषा विमानिता । नैराश्यमन्दगामिन्या निवुत्तं लक्ष्यते पदम ।। ५-१३-
फक्त हाताचा स्पर्श झाल्यावर, त्या चतुरानं तिला दुर्लक्ष केलं; तिच्या पावलांच्या खुणांवरून समजतं की ती हळूहळू, निराश होऊन चालतेय.
नूनमुक्ता त्वरामीति पुनरेष्यामि तेऽन्तिकम् । तेन कृष्णेन येनैषा त्वरिता पदपद्धतिः ।। ५-१३-
ती म्हणाली, 'लवकर परत येते,' आणि निघून गेली. कृष्णानेच तिच्या पावलांना घाई लावली होती.
प्रविष्टो गहनं कृष्णः पदमत्र न लक्ष्यते । निवर्त्तध्व शशाङ्कस्य नैतद्दीधितिगोचरे ।। ५-१३-
कृष्ण जंगलीत गेला आणि त्याचे पाऊलवाट आता दिसत नाही. चला, आपण परत जाऊ. चंद्रप्रकाश इथे पोहोचत नाही.
निवृत्तास्तास्ततो गोप्यो निराशाः कृष्णदर्शने । यमुनातीरमागत्य जगुस्तज्वरितं तदा ।। ५-१३-
कृष्णाचे दर्शन न झाल्याने निराश झालेल्या त्या गोपी परत फिरल्या. त्या यमुनेच्या काठी आल्या आणि विरहाने गाणे गाऊ लागल्या.
ततो ददृशुरायान्तं विकाशिमुखपङ्कजम् । गोप्यस्त्रैलोक्यगोप्तारं कृष्णमक्लिष्टचेष्टितम् ।। ५-१३-
नंतर गोपींनी पाहिले की, कृष्ण येत आहे. त्याचे कमळासारखे तोंड फुलले होते, तो त्रैलोक्याचा रक्षक असून सहजपणे वागत होता.
काचिदालोक्य गोविन्दमायान्तमतिहर्षिता । कूष्ण् कृष्णेति कृष्णेति प्राह नान्यदुदैरयत् ।। ५-१३-
एकीने गोविंदाला येताना पाहून अतिशय आनंदाने 'कृष्ण, कृष्ण!' असे हाक मारली. ती दुसरे काहीच बोलली नाही.
काचिदू भ्रू भङ्गुरं कृत्वा ललाटफलकं हरिम् । विलोक्य नैत्रभृङ्गाभ्यां पपौ यन्मुखपङ्कजम् ।। ५-१३-
दुसरीने भुवई वाकवून, कपाळावर हात ठेवून, हरिला पाहिले आणि आपल्या डोळ्यांनी त्याच्या कमळासारख्या तोंडाचे मध प्यायले.
काचिदालोक्य गोविन्दं निमीलित-विलोचना । तस्यैव रूपं ध्यायन्ती योगारूढ़ेव चाबभौ ।। ५-१३-
तिसरीने गोविंदाला पाहून डोळे मिटले, त्याच्या रूपाचे ध्यान धरले आणि जणू ध्यानात मग्न झाली.
ततः काश्वित् प्रियालापैः काश्विदू भ्रू भङ्गवीक्षणः । निन्येऽनुनयमन्याञ्च करस्पर्शेन माघवः ।। ५-१३-
माधवाने काहींना प्रेमळ बोलण्याने, काहींना भुवईच्या कटाक्षाने आणि काहींना हाताच्या स्पर्शाने आपलेसे केले.
ताभिः प्रसन्नचित्तामभिर्गोपीभिः सह सादरम् । रराम रासगोष्ठीभिरुदारचरितो हरिः ।। ५-१३-
त्या आनंदी मनाच्या गोपींसोबत, उदार कृत्य असलेल्या हरिने आदराने रासमंडळात खेळ केला.
रासमणडलबन्धोऽपि कृष्णपार्श्वमनुजूझता । गोपीजनेन नैवाभूदेकस्थानस्थिरात्मना ।। ५-१३-
रासमंडळ जरी बांधला होता, तरी कृष्णाजवळ राहण्यासाठी गोपी एकाच जागी स्थिर राहू शकल्या नाहीत.
हर्ते प्रगृह्य चैकैकां गोपिकां रासमणडलीम् । चकार तत्करस्पर्श-निमीलितदृशं हरिः ।। ५-१३-
हरिने प्रत्येक गोपीचा हात धरून रासमंडळ केला. त्याच्या हाताच्या स्पर्शाने त्यांचे डोळे मिटले होते.
ततः स ववृते रासश्वलदूवलयनिः स्वनः । अनुयातशरतूकाव्यगेयगीतिरनुक्रमात् ।। ५-१३-
मग रासाचा गजर झाला, पैंजणांचा निनाद आणि गाण्याच्या सुरांनी आसमंत भरून गेला.
कृष्णाः शरज्वन्द्रमसं कौमुदीं कुमुदाकरम् । जगौ गोपीजनस्त्वेकं कूष्णनाम पुनः पुनः ।। ५-१३-
गोपी कृष्ण, शरदचंद्र, चांदणं आणि कमळांचे तळे यांची गाणी गात होत्या, पण पुन्हा पुन्हा फक्त कृष्णाचेच नाव घेत होत्या.
परिवर्त्तश्रमेणोक चलदूवलयलापिनीम् । ददौ बाहुलतां स्कन्धे गोपी मधुनिघातिनः ।। ५-१३-
फिरताना दमल्यामुळे आणि पैंजण वाजत असताना, एका गोपीने आपल्या वेलीसारख्या हात कृष्णाच्या खांद्यावर ठेवला.
काचित् प्रविलसदूबाहुः परिरभ्य चुचुम्ब तम् । गोपी गीतस्तुतिव्याज-निपुणा मधुसूदनम् ।। ५-१३-
एक गोपी चमकणाऱ्या हातांनी त्याला मिठी मारून चुंबन घेत होती आणि गाण्याच्या बहाण्याने मधुसूदनाची कौतुकाने स्तुती करत होती.
गोपी-कपोल-संश्लेषमभिपत्य हरेभुर्जौ । पुलकोदूगमशस्याय स्वेदाम्बुघनतां गतौ ।। ५-१३-
गोपीचे गाल हरीच्या गालाला टेकले असता, तिच्या हातांवर रोमांच उभे राहिले आणि घामाच्या थेंबांनी ते ओले झाले.
रासगेयं जगौ कृष्णेति यावत् तारतरध्वनिः । साधु कृष्णेति कृष्णेतितावत् ता द्रिगुणं अगुः ।। ५-१३-
रासाचे गाणे चालू असताना 'कृष्ण' नावाचा आवाज अधिकाधिक उंच होत गेला. 'कृष्ण, कृष्ण' असे म्हणताना त्यांच्या आवाजात तिप्पट गोडवा आला.
गते तु गमनं चक्रु र्वलने सम्मुखं ययुः । प्रतिलोमानुलोमाब्यां भेजुर्गोपाङ्गना हरिम् ।। ५-१३-
तो निघून गेला तेव्हा, त्या पुढे सरकत त्याच्याकडे तोंड करून गेल्या. काही गोपी विरुद्ध, काही सरळ मार्गाने हरीकडे गेल्या.
स तथा सह गोपीभी रराम मघुसूदनः । यथाब्दकोटिप्रमितः क्षणस्तेन विनामवत् ।। ५-१३-
मधुसूदन गोपिकांसोबत इतका आनंदात रमला की, त्या क्षणाला जणू कोट्यवधी वर्षे गेल्यासारखे वाटले.
ता वार्य्यमाणाः पतिभिः पितृभिर्भ्रातृभिस्तथा । कृष्णां गोपाङ्गना रात्रौ रमयन्ति रतिप्रियाः ।। ५-१३-
पती, वडील आणि भावंडांनी थांबवण्याचा प्रयत्न केला तरी, रतीला आवडणाऱ्या त्या गोपिकांनी रात्री कृष्णासोबत आनंद घेतला.
सोऽपि कैशोरकवयो मानयन् मधुसूदनः । रेमे ताभिरमेयात्मा क्षपासु क्षपिताहितः ।। ५-१३-
मधुसूदनाने त्यांच्या तारुण्यातील प्रेमाचा मान राखून, आपल्या अमाप स्वरूपाने, त्या गोपिकांसोबत रात्री रमला आणि त्या रात्री क्षणासारख्या भासल्या.
तद्भर्त्तृषु तथा तासु सर्व्वभूतेषु चेश्वरः । आत्मखरूपरूपोऽसौ व्याप्य सर्व्वमवस्थितः ।। ५-१३-
त्या गोपिकांच्या पतींमध्ये, त्या गोपिकांमध्ये आणि सर्व प्राण्यांमध्ये, स्वतःच्या रूपाने असलेला तो प्रभू सर्वत्र व्यापून राहिला.
यथा समस्तभूतेषु नभोऽग्रिः पृथिवी जलम् । वायुश्वात्मा तथैवासौ व्याप्य सर्व्वमवस्थितः ।। ५-१३-
जसा आकाश, अग्नी, पृथ्वी, पाणी आणि वायू सर्व प्राण्यांमध्ये व्यापलेले असतात, तसाच तोही सर्वत्र व्यापून राहतो.
श्रीपराशर उवाच। प्रदोषाग्रे कदाचित्तु रासासक्ते जनार्दने। त्रासयन्समदो गोष्ठमरिष्टस्समुपागमत्
श्रीपराशर म्हणाले: एकदा संध्याकाळच्या सुरुवातीला, जनार्दन रासात मग्न असताना, अरिष्ट नावाचा राक्षस गोकुळात भीती पसरवत आला.
स तोयतोयदच्छायस्तीक्ष्णशृंगोर्कलोचनः। खुराग्रपातैरत्यर्थं दारयन्धरणीतलम्
पावसाच्या ढगासारखा काळा, तीक्ष्ण शिंगे आणि भयंकर डोळे असलेला तो, आपल्या खुरांनी पृथ्वी फारच फाडू लागला.
लेलिहानस्सनिष्पेषं जिह्वयोष्ठौ पुनःपुनः। संरंभाविद्धलांगूलः कठिनस्कंधबंधनः
तो वारंवार जीभेने ओठ चाटत होता, रागाने शेपूट ताठर झाली होती, आणि खांद्यावर जोराचा आवेश दिसत होता.
उदग्रककुदाभोगप्रमाणो दुरतिक्रमः। विण्मूत्रलिप्तपृष्ठांगो गवामुद्वेगकारकः
मोठा गिब्बा, प्रचंड आणि कोणालाही थांबवता न येणारा, शेवटपर्यंत शेपूट व मलमूत्राने माखलेला, तो गायींमध्ये घबराट निर्माण करत होता.
प्रलंबकंठोऽतिमुखस्तरुखातांकिताननः। पातयन्स गवां गर्भान्दैत्यो वृषभरूपधृक्
लटकलेला गळा, मोठे तोंड, झाडांनी जखमी चेहरा असलेल्या त्या वृषरूप राक्षसाने गायींच्या वासरांना खाली पाडले.