सुवर्णाञ्जनचूर्णाभ्यां तौ तदा रूषितांबरौ । महेन्द्रायुधसंयुक्तौ श्वेतकृष्णाविवांबुदौ ॥ ५,९.
त्या वेळी त्यांच्या कपड्यांवर सोन्याचा आणि काळा रंगाचा चुरा लागला होता, आणि इंद्राच्या शस्त्रांनी सजलेले ते दोघं पांढऱ्या-काळ्या ढगांसारखे दिसत होते.
चेरतुर्लौकसिद्धाभिः क्रीडाभिरितरेतरम् । समस्तलोकनाथानां नाथभूतौ भुवं गतौ ॥ ५,९.
ते दोघं या जगातील सिद्धांसोबत खेळ करत पृथ्वीवर फिरत होते, आणि स्वतः सर्व लोकांचे स्वामी होते.
मनुष्यधर्माभिरतौ मानयन्तौ मनुष्यताम् । तज्जातिगुणयुक्ताभिः क्रीडाभिश्चेरतुर्वनम् ॥ ५,९.
मानवी रूपातल्या आनंदात रमून, आपली मानवता जपत, ते दोघं आपल्या वयाला आणि स्वभावाला शोभणाऱ्या खेळांमध्ये रमले आणि वनात फिरू लागले.
ततस्त्वान्दोलिकाभिश्च नियुद्धैश्च महाबलौ । व्यायामं चक्रतुस्तत्र क्षेपणीयैस्तथाश्मभिः ॥ ५,९.
मग ते दोघं झुल्यांवर झुलणे, कुस्ती खेळणे आणि फेकण्यासाठी असलेल्या दगडांनी व्यायाम करणे असे खेळ खेळू लागले.
तल्लिप्सुरसुरस्तत्र ह्युभयो रममाणयोः । आजगाम प्रलंबाख्यो गोपवेषतिरोहितः ॥ ५,९.
त्यांना मारण्याच्या इच्छेने, प्रलंब नावाचा असुर गवळ्याच्या वेषात तिथे आला, तेव्हा ते दोघं खेळण्यात मग्न होते.
सोऽवगाहत निःशङ्कस्तेषां मध्यममानुषः । मानुषं वपुरास्थाय प्रलंबो दानवोत्तमः ॥ ५,९.
प्रलंब हा श्रेष्ठ दानव मानवी रूप धारण करून, कुणालाही संशय न येता, त्यांच्या मध्ये एक सामान्य माणसासारखा मिसळला.
तयोशिछ्द्रान्तरप्रेप्सुरविषह्यममन्यत । कृष्णं ततो रौहिणेयं हन्तुं चक्रे मनोरथम् ॥ ५,९.
त्यांना फसवण्याचा योग्य क्षण शोधताना, त्याने कृष्णाला जिंकणं अशक्य आहे असं समजलं, म्हणून रोहिणीपुत्राला मारायचं ठरवलं.
हरिणाक्रीडनं नाम बालक्रीडनकं ततः । प्रकुर्वन्तो हि ते सर्वे द्वौद्वौ युगपदुत्थितौ ॥ ५,९.
मग सगळ्यांनी 'हरीचा खेळ' नावाचा बालखेळ खेळायला सुरुवात केली, आणि ते दोघेदोघांनी जोडी करून एकाच वेळी उभे राहिले.
श्रीदाम्ना सह गोविन्दः प्रलंबेन तथा बलः । गोपालौरपरैश्चान्ये गोपालाः पुप्लुवुस्ततः ॥ ५,९.
गोविंद श्रीदामा सोबत, बलराम प्रलंबासोबत, आणि इतर गवळ्यांनी एकमेकांसोबत जोडी केली आणि मग सगळे गवळे त्या खेळात उडी मारून सामील झाले.
श्रीदामानं ततः कृष्णः प्रलंबं रोहिणीसुतः । जितवान्कृष्णपक्षीयैर्गोपैरन्ये पराजिताः ॥ ५,९.
मग कृष्णाने श्रीदामाला, आणि रोहिणीपुत्राने प्रलंबाला हरवलं. कृष्णाच्या बाजूचे गवळे जिंकले आणि इतर गवळे हरले.
ते वाहयन्तस्त्वन्योन्यं भाण्डीरं वटमेत्य वै । पुनर्निववृतुः सर्वे येये तत्र परिजिताः ॥ ५,९.
ते एकमेकाला पाठीवर घेऊन, भांडीर नावाच्या वडाच्या झाडाजवळ आले. तिथे ज्या जिंकल्या गेलेल्या होत्या, त्या सगळ्या पुन्हा परतल्या.
संकर्षणं तु स्कन्धेन शीघ्रमुत्क्षिप्य दानवः । नभःस्थलं जगामाशु सचन्द्र इव वारिदः ॥ ५,९.
पण एका दानवाने संकर्षणाला लगेच आपल्या खांद्यावर उचलले आणि तो आकाशातून वेगाने गेला, जणू काही चंद्रासह ढग जातो तसा.
असहन्रौहिणेयस्य स भारं दानवोत्तमः । ववृधे स महाकायः प्रावृषीव बलाहकः ॥ ५,९.
रोहिणीपुत्राचा भार सहन न होऊन तो दानवश्रेष्ठ मोठा झाला, जसा पावसाळ्यात मोठा ढग फुगतो.
संकर्षणस्तु तं दृष्ट्वा दग्धशैलोपमाकृतिम् । स्रग्दामलंबाभरणं मकुटाटोपमस्तकम् ॥ ५,९.
संकर्षणाने त्याला जळत्या डोंगरासारखा, गळ्यात हार व दागिने घातलेला, डोक्यावर तेजस्वी मुकुट असलेला पाहिला.
रौद्रं शकटचक्राक्षं पादन्यास चलत्क्षितिम् । अभीतमनसा तेन रक्षसा रोहिणीसुतः । ह्रियमाणस्ततः कृष्णमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ५,९.
रौद्र रूप, गाड्याच्या चाकासारखे मोठे डोळे, पावलांनी धरती हलवणारा तो राक्षस, पण रोहिणीपुत्र निर्भय मनाने त्याच्या कडेवरून कृष्णाला म्हणाला—
कृष्णाकृष्ण ह्रियाम्येष पर्वतोदग्रमूर्तिना । केनापि पश्य दैत्येन गोपालच्छद्मरूपिणा ॥ ५,९.
कृष्णा, कृष्णा, हा दानव, जो गवळ्याच्या रूपात आहे आणि डोंगराएवढा मोठा आहे, मला उचलून नेत आहे, बघ!
यदत्र सांप्रतं कार्यं मया मधुनिषूदन । तत्कथ्यतां प्रयात्येष दुरात्मातित्वरान्वितः ॥ ५,९.
मधुसूदना, आता काय करावे ते सांग, कारण हा दुष्ट फारच घाईने मला घेऊन चालला आहे.
श्रीपराशर उवाच तमाह रामं गोविन्दः स्मितभिन्नोष्ठसंपुटः । महात्मा रौहिणेयस्य बलवीर्यप्रमाणवित् ॥ ५,९.
श्रीपराशर म्हणाले— तेव्हा गोविंदाने, रोहिणीपुत्राच्या सामर्थ्याची कल्पना असलेल्या त्या महात्म्याने, ओठांवर हसू उमटवत रामाला सांगितले.
श्रीकृष्ण उवाच किमयं मानुषो भावो व्यक्तमेवावलंब्यते । सर्वात्मन् सर्वगुह्यानां गुह्यगुह्यात्मना त्वया ॥ ५,९.
श्रीकृष्ण म्हणाले— सर्वांच्या अंतरात्मा असताना, सर्व रहस्यांचा रहस्य असताना, तू इतका स्पष्टपणे मानवी स्वभाव का धरतोस?
स्मराशेषजगद्बीजकारणं कारणाग्रज । आत्मानमेकं तद्वच्च जगत्येकार्णवे च यत् ॥ ५,९.
सर्व जगाचे बीज आणि सर्व कारणांचा आद्य कारण, हे प्राचीन, तू आपली खरी ओळख आठव— जशी एकच गोष्ट या विश्वसमुद्रात आहे तशी.
किं न वेत्सि यथाहं च त्वं चैकं कारणं भुवः । भारावतारणार्थाय मर्त्यलोकमुपागतौ ॥ ५,९.
तुला माहीत नाही का, की आपण दोघेही या पृथ्वीचे एकच कारण आहोत, आणि पृथ्वीवरील भार हलका करण्यासाठी मर्त्यलोकात आलो आहोत?
नभश्शिरस्तेंबुवहाश्च केशाः पादौ क्षितिर्वक्त्रमनन्तवह्नि । सोमो मनस्ते श्वसितं समीरणो दिशश्चतस्रोऽव्यय बाहवस्ते ॥ ५,९.
आकाश हे तुझे डोके, नद्या तुझे केस, पृथ्वी तुझे पाय, तुझे तोंड अखंड अग्नी आहे; चंद्र तुझा मन, श्वास वारा आहे, आणि चारही दिशा तुझे अमर बाहू आहेत.
सहस्रवक्त्रो भगवान्महात्मा सहस्रहस्ताङ्घ्रिशरीरभेदः । सहस्रपद्मोद्भवयोनिराद्यःसहस्रशस्त्वां मुनयो गृणन्ति ॥ ५,९.
तो भगवंत, महात्मा, हजारो तोंडे, हात, पाय आणि शरीरांची रूपे असलेला, हजारो कमळांचा मूळ, आद्य जन्मलेला— हजारो ऋषी तुला स्तुती करतात.
दिव्यं हि रूपं तव वेत्ति नान्यो देवैरशेषैरवताररूपम् । तदर्च्यते वेत्सि न किं यदन्ते त्वय्येव विश्वं लयमभ्युपैति ॥ ५,९.
तुझे दिव्य रूप, तुझे अवताररूप, हे इतर कुणालाही— अगदी सर्व देवांनाही— माहीत नाही. म्हणूनच ते पूजले जाते. तुला माहीत नाही का, की अखेरीस हे विश्व तुझ्यातच विलीन होते?
त्वया धृतेयं धरणी बिभर्ति चराचरं विश्वमनन्तमूर्ते । कृतादिभेदैरज कालरूपो निमेषपूर्वो जगदेतदत्सि ॥ ५,९.
तुझ्यामुळेच ही पृथ्वी, अनंत रूप असलेल्या तुझ्या आधारावर, सर्व चराचर जग धरते. अजन्मा, तूच काळ आहेस, क्षणांचा आरंभ आहेस, आणि सृष्टीच्या आरंभापासून विविध रूपांनी हे जग तूच आहेस.
अत्तं यथा बाडववह्निनांबु हिमस्वरूपं परिगृह्य कास्तम् । हिमाचले भानुमतोंशुसंगाज्जलत्वमभ्येति पुनस्तदेव ॥ ५,९.
जसे बडवाग्नी पाण्याला गिळतो, ते हिमरूप धारण करते, आणि हिमालयावर सूर्यकिरणांमुळे पुन्हा पाणी होते—
एवं त्वया संहरणेऽत्तमेतज्जगत्समस्तं त्वदधीनकं पुनः । तवैव सर्गाय समुद्यतस्य जगत्त्वमभ्येत्यसुकल्पमीश ॥ ५,९.
तसेच, जेव्हा तू संहार करतोस, तेव्हा हे संपूर्ण जग तुझ्यात विलीन होते; आणि जेव्हा तू सृष्टीसाठी सज्ज होतोस, प्रभो, तेव्हा हे विश्व पुन्हा तुझ्यापासून निर्माण होते, कल्पनाही करता येणार नाही असे.
भवानहं च विश्वात्मन्नेकमेव च कारणम् । जगतोस्य जगत्यर्थे भेदेनावां व्यवस्थितौ ॥ ५,९.
तू आणि मी, हे विश्वाचे आत्मा, खरे तर एकच कारण आहोत; या जगाच्या कल्याणासाठी आपण वेगळ्या रूपात आहोत.
तत्स्मर्यताममेयात्मस्त्वयात्मा जहि दानवम् । मानुष्यमेवावलंब्य बन्धूनां क्रियतां हितम् ॥ ५,९.
माझं आठवण ठेव, मी अगाध आत्मा आहे. तुझ्या स्वतःच्या सामर्थ्याने त्या दानवाचा नाश कर. फक्त तुझ्या मानवस्वरूपावर विश्वास ठेव आणि आपल्या आप्तजनांचं कल्याण कर.
श्री पराशर उवाच इति संस्मारितो विप्र कृष्णेन सुमहात्मना । विहस्य पीडयामास प्रलंबं बलवान्बलः ॥ ५,९.
श्री पराशर म्हणाले: कृष्णाच्या त्या महान आत्म्याने आठवण करून दिल्यावर बलराम हसला आणि आपल्या बळाने प्रलंबाला त्रास द्यायला लागला.