और्व उवाच इत्येतत् पितृभिर्गीतं भावाभावप्रयोजनम् । यः करोति कृतं तेन श्राद्धं भवति पार्थिव
और्व म्हणाले: हे सर्व पितरांनी सांगितले आहे, सुख-दुःखात काय करावे ते. जो असे करतो, त्याचे श्राद्ध पूर्ण होते, राजन.
विष्णुपुराणम्/तृतीयांशः/अध्यायः १५ औव उवाच । ब्राह्मणान् भोजयेच्छ्राद्धे यद्गुणांस्तान्निबोध मे
और्व म्हणाले: श्राद्धाच्या वेळी ब्राह्मणांना जेवू घालावे; त्यांना कोणते गुण असावेत, ते माझ्याकडून ऐक.
त्रिणाचिकेतस्त्रिमधुस्त्रिसुपर्णष्षडङ्गवित् । वेदविच्छ्रोत्रियो योगी तथा वै ज्येष्ठसामगः
तीन अग्नि, तीन मध, तीन सुपर्ण यांचे ज्ञान असलेला, वेदांचे सहा अंगे जाणणारा, वेदज्ञ, श्रौत, योगी आणि ज्येष्ठ सामगायक असे ब्राह्मण योग्य आहेत.
ऋत्विक् स्वस्रेयदौहित्रजामातृश्वशुरास्तथा । मातुलोऽथ तपोनिष्ठः पञ्चाग्न्यभिरतस्तथा । शिष्याः सम्बन्धिनश्चैव मातापितृरतश्च यः
ऋत्विज, मामा, नातू, जावई, सासरा, तपस्वी, पाच अग्निंमध्ये रमणारा, शिष्य, नातेवाईक आणि आई-वडिलांच्या सेवेत असणारा हेही योग्य आहेत.
एतान्नियोजयेच्छ्राद्धे पूर्वोक्तान् प्रथमे नृप । ब्राह्मणान् पितृतुष्ट्यर्थमनुकल्पेष्वनन्तरान्
हे सर्व, पूर्वी सांगितलेले, श्राद्धात प्रथम निवडावे, राजन. त्यानंतर इतर ब्राह्मणांना योग्य क्रमाने, पितरांच्या तृप्तीसाठी बोलवावे.
मित्रध्रुक्कुनखी क्लीबः श्यावदन्तस्तथा द्विजः । कन्यादूषयिता वह्निवेदोज्झः सोमविक्रयी
मित्रांचा वैरी, वाकडे नख असलेला, नपुंसक, काळे दात असलेला, कन्येला कलंक लावणारा, अग्निहोत्र सोडणारा, सोम विकणारा ब्राह्मण हे अयोग्य आहेत.
अभिशस्तस्तथा स्तेनः पिशुनो ग्रामयाजकः । भृतकाध्यापकस्तद्वद् भृतकाध्यापितश्च यः
शापित, चोर, चुगली करणारा, गावाचा पुजारी, पगारावर शिकवणारा आणि पगारावर शिकणारा हेही अयोग्य आहेत.
परपूर्वापतिश्चैव मातापित्रोस्तथोज्झकः । वृषलीसूतिपोष्टा च वृषलीपतिरवे च
इतराच्या पत्नीशी विवाह करणारा, आई-वडिलांना सोडणारा, शूद्र स्त्रीला आधार देणारा किंवा तिच्याशी विवाह करणारा, तिचा पती हेही अयोग्य आहेत.
तथा देवलकश्चैव श्राद्धे नार्हति केतनम्
मंदिराचा पुजारी देखील श्राद्धासाठी बोलावण्यास योग्य नाही.
प्रथमेऽह्नि बुधः शस्ताञ्छोत्रियादीन् निमन्त्रयेत् । कथयेच्च तथैवैषां नियोगान् पितृदैविकान्
पहिल्या दिवशी, ज्ञानी पुरुषांनी श्रौत वगैरे श्रेष्ठ ब्राह्मणांना आमंत्रित करावे आणि त्यांना पितर व देवकार्ये सांगावीत.
ततः क्रोधव्यवायादीनायासं तैर्द्विजैस्सह । यजमानो न कुर्वीत दोषस्तत्र महानयम्
त्यांनंतर, यजमानाने त्या ब्राह्मणांसोबत राग, मैथुन किंवा श्रम करू नये; तसे केल्यास मोठा दोष होतो.
श्राद्धे नियुक्तो भुक्त्वा वा भोजयित्वा नियुज्य च । व्यवायी रेतसो गर्त्ते मज्जयत्यात्मनः पितॄन्
श्राद्धासाठी नेमलेला ब्राह्मण, जेवल्यावर, जेवू घातल्यावर किंवा इतरांना नेमल्यावर, मैथुन केल्यास, तो आपल्या पितरांना वीर्याच्या गर्तेत टाकतो.
तस्मात् प्रथममत्रोक्तं द्रिजाग्र्याणं निमन्त्रणम् । अनिमन्त्र्य द्विजानेवमागतान् भोजयेद् यतीन्
म्हणून, आधी सांगितल्याप्रमाणे, श्रेष्ठ ब्राह्मणांना प्रथम आमंत्रण द्यावं. ब्राह्मणांना न बोलावता आलेल्या संन्याशांना जेवू घालू नये.
पादशौचादिना गेहमागतान् पूजयेद् द्विजान्
घरात आलेल्या ब्राह्मणांचं पाय धुवून आणि इतर सन्मानाने स्वागत करावं.
पवित्रपाणिराचान्तानासनेषूपवेशयेत् । पितॄणामयुजो युग्मान् देवानामिच्छया द्विजान्
शुद्ध हातांनी, त्यांनी तोंड धुतल्यानंतर, त्यांना आसनावर बसवावं. अडथळ्याविना आलेल्या पितरांच्या जोड्यांना, देवांना आणि इच्छेनुसार ब्राह्मणांना बसवावं.
देवानामेकमेकं वा पितॄणाञ्च नियोजयेत्
देव आणि पितरांना एकेक करून किंवा स्वतंत्रपणे स्थान द्यावं.
तथा मातामहश्वाद्धं वैश्वदेवसमन्वितम् । कुर्वीत भक्तिसम्पन्नस्तन्त्रं वा वैश्वदैविकम्
त्याचप्रमाणे, भक्तीभावाने आणि पूर्णपणे, मातामहांचं श्राद्ध वैश्वदेव विधीने किंवा वैश्वदेव पद्धतीने करावं.
प्राङमुखान् भोजयेद् विप्रान् देवानामुभयात्मकान् । पितृमातामहानाञ्च भोजयेच्चाप्युदङ्मुखान्
देवतुल्य ब्राह्मणांना पूर्वेकडे तोंड करून जेवू घालावं; पितरांना आणि मातामहांना उत्तर दिशेकडे तोंड करून जेवू घालावं.
पृथक् तयोः केचिदाहुः श्राद्धस्य करणां नृप । एकत्रैकेन पाकेन वदन्त्यन्ये महर्षयः
हे दोन्ही श्राद्ध काही जण वेगवेगळं करावं असं सांगतात, तर काही महर्षी एकत्र, एकाच स्वयंपाकात करावं असं म्हणतात.
विष्टरार्थं कुशं दत्त्वा सम्पूज्यार्ध्यं विधानतः । कुर्यादावाहनं प्राज्ञो देवानां तदनुज्ञया
आसनासाठी कुशाचं पातं देऊन, योग्यरीत्या पाणी अर्पण करून, देवांची परवानगी घेऊन ज्ञानी माणसाने त्यांचं आवाहन करावं.
यवाम्बुना च देवानां दद्यादर्घ्यं विधानवित् । स्रग्गन्धधूपदीपांश्च तेभ्यो दद्याद्यथाविधि
विधी जाणणाऱ्याने देवांना जौच्या पाण्याने अर्घ्य द्यावं; त्यांना फुलांच्या माळा, सुगंध, धूप आणि दिवे विधीनुसार अर्पण करावेत.
पितॄणामपसव्यं तत् सर्वमेवोपकल्पयेत् । अनुज्ञाञ्च ततःप्राप्य दत्त्वा दर्भान् द्विधाकृतान्
पितरांसाठी हे सर्व डाव्या हाताने करावं; त्यांची परवानगी घेतल्यावर दोन भाग केलेली दुर्वा द्यावी.
मन्त्रपूर्वं पितॄणान्तु कृर्याच्चावाहनं बुधः । तिलाम्बुना चापसव्यं दद्यादर्घ्यादिकं नृप
मंत्रांनी पितरांचं आवाहन करावं; आणि डाव्या हाताने तिळाच्या पाण्याने अर्घ्य वगैरे अर्पण करावं.
काले तत्रातिथिं प्राप्तमन्नकामं नृपाध्वगम् । ब्रह्मणैरभ्यनुज्ञातः कामं तमपि भोजयेत्
त्या वेळी, जर एखादा पाहुणा, राजा किंवा प्रवासी, अन्नाची इच्छा घेऊन आला, तर ब्राह्मणांची परवानगी घेऊन त्यालाही हवं तसं जेवू घालावं.
योगिनो विविधै रूपैर्नराणामुपकारिणः । भ्रमन्ति पृथिवीमेतामविज्ञातस्वरूपिणाः
योगी विविध रूपांनी, लोकांना उपकार करणारे, आपली खरी ओळख न देता या पृथ्वीवर फिरतात.
स्मादभ्यर्चयेत् प्राप्तं श्राद्धकालेऽतिथिं बुधः । श्राद्धक्रियाफलं हन्ति नरेन्द्रापूजितोऽतिथिः
म्हणून, श्राद्धाच्या वेळी आलेल्या पाहुण्याचं ज्ञानी माणसाने आदराने स्वागत करावं; राजन, पाहुण्याचा अपमान केल्यास श्राद्धाचं फळ नष्ट होतं.
जुहुयाद् व्यञ्जनक्षारवर्जमन्नं ततोऽनले । अनुज्ञातो द्रिजैस्तैस्तु त्रिकृत्वः पुरुषर्षभ
ते ब्राह्मण परवानगी देतील, तेव्हा तिखट आणि मीठ वगळून तांदूळ तीन वेळा अग्नीत समर्पित करावेत.
अग्नये कव्यवाहाय स्वाहेत्यादौ नृपाहुतिः । सोमाय वै पितृमते दातव्या तदनन्तरम्
सर्वप्रथम, 'स्वाहा' म्हणत काव्यवाहन अग्नीला आहुती द्यावी; त्यानंतर पितरांचे स्वामी सोमाला द्यावी.
वैवस्वताय चैवान्या तृतीया दीयते ततः । हुतावशिष्टमल्पान्नं पितृपात्रेषु निर्वपेत्
मग तिसरी आहुती वैवस्वताला द्यावी; उरलेलं थोडं अन्न पितरांच्या पात्रात ठेवावं.
ततोऽन्नं मुष्टमत्यर्थमभीष्टमतिसंस्कृतम् । दत्त्वा जुषध्वमिच्छातो वाच्यमेतदनिष्ठुरम्
यानंतर, उत्तम प्रकारे शिजवलेलं आणि मनाप्रमाणे हवं असलेलं एक मूठ अन्न द्यावं; अर्पण केल्यावर, हवं तसं सौम्य शब्दांनी सांगावं.