पितृगीतान्तथैवात्र श्लोकांस्ताञ्छृणु पार्थिव । श्रुत्वा तथैव भवता भाव्यं तत्रादृतात्मना
हे राजन, आता पितरांनी गायलेले हे श्लोक ऐक; आणि ऐकल्यावर, तू देखील श्रद्धेने तसेच वागावे.
अपि धन्यः कुले जायादस्माकं मतिमान्नरः । अकुर्वन्वित्तशाठ्यं यः पिण्डान्नो निर्वपिष्यति
जो बुद्धिमान पुरुष आमच्या कुळात जन्मतो आणि धनाबद्दल कोणतीही फसवणूक न करता पिंड व अन्न अर्पण करतो, तो खरोखरच धन्य आहे.
रत्नं वस्त्रं महायानं सर्वभोगादिकं वसु । विभवे सति विप्रेभ्यो योऽस्मानुद्दिश्य दास्यति
ज्याच्याकडे संपत्ती आहे आणि जो आमच्या वतीने ब्राह्मणांना रत्न, वस्त्रे, वाहनं आणि इतर सर्व सुखसोयी देतो—
अन्नेन वा यथाशक्त्या कालेऽस्मिन्भक्तिनम्रधीः । भोजयिष्यति विप्राग्र्यांस्तन्मात्रविभवो नरः
किंवा, आपल्या सामर्थ्यानुसार, या काळात भक्ती व नम्रतेने श्रेष्ठ ब्राह्मणांना अन्न देतो, जरी त्याच्याकडे फक्त तेवढीच संपत्ती असली तरी—
असमर्थोऽन्नदानस्य धान्यमामं स्वशक्तितः । प्रदास्यति द्विजाग्रेभ्यः स्वल्पाल्पां वापि दक्षिणाम्
जर कुणाला अन्नदान करणे शक्य नसेल, तर त्याने आपल्या ताकदीप्रमाणे कच्चे धान्य किंवा अगदी थोडीशी दक्षिणा श्रेष्ठ ब्राह्मणांना द्यावी.
तत्राप्यसामर्थ्ययुतः कराग्राग्रस्थितांस्तिलान् । प्रणम्य द्विजमुख्याय कस्मैचिद्भूप दास्यति
आणि तेही शक्य नसेल, तर राजन, त्याने एखाद्या प्रमुख ब्राह्मणाला नमस्कार करून, बोटांच्या टोकावर ठेवलेले काही तीळ द्यावेत.
तिलैस्सप्ताष्टभिर्वापि समवेतं जलाञ्जलिम् । भक्तिनम्रस्स्मुद्दिश्य भुव्यस्माकं प्रदास्यति
सात-आठ तीळ किंवा पाण्याचा एक अंजली, भक्तीने आणि नम्रतेने अर्पण करून, तो आमच्यासाठी पृथ्वीवर समर्पित करावा.
यतः कुतश्चित्सम्प्राप्य गोभ्यो वापि गवाह्निकम् । अभावे प्रीणयन्नस्माञ्च्छ्रद्धायुक्तः प्रदास्यति
कुठूनही मिळालेले काहीही, किंवा गायींकडून मिळणारे दूध, दही वगैरे, तेही नसल्यास, श्रद्धेने आम्हाला प्रसन्न करण्यासाठी ते अर्पण करावे.
सर्वाभावे वनं गत्वा कक्षमूलप्रदर्शकः । सूर्यादिलोकपालानामिदमुच्चैर्वदिष्यति
काहीच नसल्यास, तो जंगलात जाऊन झाडांच्या मुळांकडे बोट दाखवून, सूर्य आणि इतर लोकपालांना मोठ्याने हे सांगावे.
न मेऽस्ति वित्तं न धनं च नान्यच्छ्राद्धोपयोग्यं स्वपितॄन्नतोऽस्मि । तृप्यन्तु भक्त्या पितरो मयैतौ कृतौ भुजौ वर्त्मनि मारुतस्य
माझ्याकडे धन नाही, संपत्ती नाही, आणि श्राद्धासाठी योग्य असे काहीही नाही; मी माझ्या पितरांना वंदन करतो. या दोन उंचावलेल्या हातांनी आणि भक्तीने माझे पितर तृप्त व्हावेत.
और्व उवाच इत्येतत् पितृभिर्गीतं भावाभावप्रयोजनम् । यः करोति कृतं तेन श्राद्धं भवति पार्थिव
और्व म्हणाले: हे सर्व पितरांनी सांगितले आहे, सुख-दुःखात काय करावे ते. जो असे करतो, त्याचे श्राद्ध पूर्ण होते, राजन.
विष्णुपुराणम्/तृतीयांशः/अध्यायः १५ औव उवाच । ब्राह्मणान् भोजयेच्छ्राद्धे यद्गुणांस्तान्निबोध मे
और्व म्हणाले: श्राद्धाच्या वेळी ब्राह्मणांना जेवू घालावे; त्यांना कोणते गुण असावेत, ते माझ्याकडून ऐक.
त्रिणाचिकेतस्त्रिमधुस्त्रिसुपर्णष्षडङ्गवित् । वेदविच्छ्रोत्रियो योगी तथा वै ज्येष्ठसामगः
तीन अग्नि, तीन मध, तीन सुपर्ण यांचे ज्ञान असलेला, वेदांचे सहा अंगे जाणणारा, वेदज्ञ, श्रौत, योगी आणि ज्येष्ठ सामगायक असे ब्राह्मण योग्य आहेत.
ऋत्विक् स्वस्रेयदौहित्रजामातृश्वशुरास्तथा । मातुलोऽथ तपोनिष्ठः पञ्चाग्न्यभिरतस्तथा । शिष्याः सम्बन्धिनश्चैव मातापितृरतश्च यः
ऋत्विज, मामा, नातू, जावई, सासरा, तपस्वी, पाच अग्निंमध्ये रमणारा, शिष्य, नातेवाईक आणि आई-वडिलांच्या सेवेत असणारा हेही योग्य आहेत.
एतान्नियोजयेच्छ्राद्धे पूर्वोक्तान् प्रथमे नृप । ब्राह्मणान् पितृतुष्ट्यर्थमनुकल्पेष्वनन्तरान्
हे सर्व, पूर्वी सांगितलेले, श्राद्धात प्रथम निवडावे, राजन. त्यानंतर इतर ब्राह्मणांना योग्य क्रमाने, पितरांच्या तृप्तीसाठी बोलवावे.
मित्रध्रुक्कुनखी क्लीबः श्यावदन्तस्तथा द्विजः । कन्यादूषयिता वह्निवेदोज्झः सोमविक्रयी
मित्रांचा वैरी, वाकडे नख असलेला, नपुंसक, काळे दात असलेला, कन्येला कलंक लावणारा, अग्निहोत्र सोडणारा, सोम विकणारा ब्राह्मण हे अयोग्य आहेत.
अभिशस्तस्तथा स्तेनः पिशुनो ग्रामयाजकः । भृतकाध्यापकस्तद्वद् भृतकाध्यापितश्च यः
शापित, चोर, चुगली करणारा, गावाचा पुजारी, पगारावर शिकवणारा आणि पगारावर शिकणारा हेही अयोग्य आहेत.
परपूर्वापतिश्चैव मातापित्रोस्तथोज्झकः । वृषलीसूतिपोष्टा च वृषलीपतिरवे च
इतराच्या पत्नीशी विवाह करणारा, आई-वडिलांना सोडणारा, शूद्र स्त्रीला आधार देणारा किंवा तिच्याशी विवाह करणारा, तिचा पती हेही अयोग्य आहेत.
तथा देवलकश्चैव श्राद्धे नार्हति केतनम्
मंदिराचा पुजारी देखील श्राद्धासाठी बोलावण्यास योग्य नाही.
प्रथमेऽह्नि बुधः शस्ताञ्छोत्रियादीन् निमन्त्रयेत् । कथयेच्च तथैवैषां नियोगान् पितृदैविकान्
पहिल्या दिवशी, ज्ञानी पुरुषांनी श्रौत वगैरे श्रेष्ठ ब्राह्मणांना आमंत्रित करावे आणि त्यांना पितर व देवकार्ये सांगावीत.
ततः क्रोधव्यवायादीनायासं तैर्द्विजैस्सह । यजमानो न कुर्वीत दोषस्तत्र महानयम्
त्यांनंतर, यजमानाने त्या ब्राह्मणांसोबत राग, मैथुन किंवा श्रम करू नये; तसे केल्यास मोठा दोष होतो.
श्राद्धे नियुक्तो भुक्त्वा वा भोजयित्वा नियुज्य च । व्यवायी रेतसो गर्त्ते मज्जयत्यात्मनः पितॄन्
श्राद्धासाठी नेमलेला ब्राह्मण, जेवल्यावर, जेवू घातल्यावर किंवा इतरांना नेमल्यावर, मैथुन केल्यास, तो आपल्या पितरांना वीर्याच्या गर्तेत टाकतो.
तस्मात् प्रथममत्रोक्तं द्रिजाग्र्याणं निमन्त्रणम् । अनिमन्त्र्य द्विजानेवमागतान् भोजयेद् यतीन्
म्हणून, आधी सांगितल्याप्रमाणे, श्रेष्ठ ब्राह्मणांना प्रथम आमंत्रण द्यावं. ब्राह्मणांना न बोलावता आलेल्या संन्याशांना जेवू घालू नये.
पादशौचादिना गेहमागतान् पूजयेद् द्विजान्
घरात आलेल्या ब्राह्मणांचं पाय धुवून आणि इतर सन्मानाने स्वागत करावं.
पवित्रपाणिराचान्तानासनेषूपवेशयेत् । पितॄणामयुजो युग्मान् देवानामिच्छया द्विजान्
शुद्ध हातांनी, त्यांनी तोंड धुतल्यानंतर, त्यांना आसनावर बसवावं. अडथळ्याविना आलेल्या पितरांच्या जोड्यांना, देवांना आणि इच्छेनुसार ब्राह्मणांना बसवावं.
देवानामेकमेकं वा पितॄणाञ्च नियोजयेत्
देव आणि पितरांना एकेक करून किंवा स्वतंत्रपणे स्थान द्यावं.
तथा मातामहश्वाद्धं वैश्वदेवसमन्वितम् । कुर्वीत भक्तिसम्पन्नस्तन्त्रं वा वैश्वदैविकम्
त्याचप्रमाणे, भक्तीभावाने आणि पूर्णपणे, मातामहांचं श्राद्ध वैश्वदेव विधीने किंवा वैश्वदेव पद्धतीने करावं.
प्राङमुखान् भोजयेद् विप्रान् देवानामुभयात्मकान् । पितृमातामहानाञ्च भोजयेच्चाप्युदङ्मुखान्
देवतुल्य ब्राह्मणांना पूर्वेकडे तोंड करून जेवू घालावं; पितरांना आणि मातामहांना उत्तर दिशेकडे तोंड करून जेवू घालावं.
पृथक् तयोः केचिदाहुः श्राद्धस्य करणां नृप । एकत्रैकेन पाकेन वदन्त्यन्ये महर्षयः
हे दोन्ही श्राद्ध काही जण वेगवेगळं करावं असं सांगतात, तर काही महर्षी एकत्र, एकाच स्वयंपाकात करावं असं म्हणतात.
विष्टरार्थं कुशं दत्त्वा सम्पूज्यार्ध्यं विधानतः । कुर्यादावाहनं प्राज्ञो देवानां तदनुज्ञया
आसनासाठी कुशाचं पातं देऊन, योग्यरीत्या पाणी अर्पण करून, देवांची परवानगी घेऊन ज्ञानी माणसाने त्यांचं आवाहन करावं.