कंसोऽपि तदुपश्रुत्य नारदात्कुपितस्ततः । देवकीं वसुदेवं च गृहे गुप्तावधारयत् ॥ ५,१.
कंसाने नारदाकडून हे ऐकून फारच राग आला आणि त्याने देवकी आणि वसुदेव यांना आपल्या घरात कडक पहाऱ्यात ठेवले.
वसुदेवेन कंसाय तेनैवोक्तं यथा पुरा । तथैव वसुदेवोऽपि पुत्रमर्पितवान् द्विज ॥ ५,१.
वसुदेवाने जसं आधी कंसाला सांगितलं होतं, तसंच त्याने आता पुन्हा आपला मुलगा कंसाकडे दिला.
हिरण्यकशिपोः पुत्राःषड्गर्भा इति विश्रुताः । विष्णुप्रयुक्ता स्तान्निद्राक्रमाद्गर्भानयोजयत् ॥ ५,१.
हिरण्यकशिपूचे सहा पुत्र म्हणून जे प्रसिद्ध होते, ते विष्णूच्या इच्छेने निद्रादेवीच्या सामर्थ्याने देवकीच्या पोटी आले.
योगनिद्रा महामाया वैष्णवी मोहितं यया । अविद्यया जगत्सर्वं तामाह भगवान्हरिः ॥ ५,१.
योगनिद्रा ही विष्णूची मोठी माया, जिने सगळं जग अज्ञानाने गुंगीत टाकलं आहे, तिला भगवान हरिने बोलावलं.
श्रीभगवानुवाच निद्रे गच्छ ममादेशात्पातालातलसंश्रयान् । एकैकत्वेन षड्गर्भान्देवकीजठरं नय ॥ ५,१.
श्रीभगवान म्हणाले — निद्रे, माझ्या आज्ञेने पाताळात जा आणि हिरण्यकशिपूचे सहा पुत्र एकेक करून देवकीच्या गर्भात आण.
हतेषु तेषु कंसेन शेषाख्योंशस्ततो मम । अंशांशोनादरे तस्याःसप्तमः संभविष्यति ॥ ५,१.
कंसाने हे सहा मुलं मारल्यानंतर, माझा शेष नावाचा अंश, तिच्या पोटी सातवा म्हणून जन्म घेईल.
गोकुले वसुदेवस्य भार्यान्या रोहिणी स्थिता । तस्याःस संभूतिसमं देवि नेयस्त्वयोदरम् ॥ ५,१.
गोकुळात वसुदेवाची दुसरी पत्नी रोहिणी राहते; देवी, त्याच वेळी देवकीच्या पोटी असलेला गर्भ तू रोहिणीच्या पोटी ने.
सप्तमो भोजरा जस्य भयाद्रोधोपरोधतः । देवक्याः पितितो गर्भ इति लोको वदिष्यति ॥ ५,१.
भोजराजाच्या भीतीने आणि छळामुळे, लोक म्हणतील की देवकीचा सातवा गर्भ पडला.
गर्भसंकर्षणात्सोऽथ लोके संकर्षणेति वै । संज्ञामवाप्स्यते वीरः श्वेताद्रिशिखरोपमः ॥ ५,१.
गर्भ बदलल्यामुळे तो वीर, जो पांढऱ्या पर्वताच्या शिखरासारखा तेजस्वी असेल, संकर्षण या नावाने प्रसिद्ध होईल.
ततोऽहं संभविष्यामि देवकीजठरे शुभे । भर्गं त्वया यशोदाया गन्तव्यमविलंबितम् ॥ ५,१.
मग मी शुभ अशा देवकीच्या पोटी जन्म घेईन; पण तू माझं तेज लवकर यशोदेपर्यंत घेऊन जा.
प्रावृट्काले च नभसि कृष्णाष्टम्यामहं निशि । उत्पत्स्यामि नवम्यां तु प्रसूतिं त्वमवाप्स्यसि ॥ ५,१.
पावसाळ्यात, कृष्णाष्टमीच्या रात्री मी जन्म घेईन; पण नवमीत तू प्रसूतीस जाशील.
यशोदाशयने मां तु देवक्यास्त्वामनिन्दिते । मच्छक्तिप्रोरितमतिर्वसुदेवो नयिष्यति ॥ ५,१.
यशोदेच्या अंगावर मी ठेवला जाईन, आणि तुझं रूप देवकीकडून ठेवले जाईल; वसुदेव माझ्या शक्तीने प्रेरित होऊन हे करील.
कंसश्च त्वामुपादाय देवि शैलशिलातले । प्रक्षेप्स्यत्यन्तारिक्षे च संस्थानं त्वमवाप्स्यसि ॥ ५,१.
कंस, देवी, तुला घेऊन डोंगराच्या कड्यावर फेकून देईल, आणि तिथे तू आपलं खऱ्या रूपात प्रकट होशील.
ततस्त्वां शतदृक्छक्रः प्रणम्य मम गौरवात् । प्रणिपातानतशिरा भगिनीत्वे ग्रहीष्यति ॥ ५,१.
मग हजार डोळ्यांचा चक्रधारी, माझ्या सन्मानासाठी, तुला वाकून नमस्कार करील आणि तुला बहिण मानेल.
त्वं च शुंभनिशुंभादीन्हत्वा दैत्यान्सहस्रशः । स्थानैरनेकैः पृथिवीमशेषां मण्डयिष्यसि ॥ ५,१.
तू शुंभ-निशुंभासारख्या असंख्य दैत्यांचा वध करशील आणि अनेक ठिकाणी पृथ्वीला शोभवशील.
त्वं भूतिः सन्नतिः क्षान्तिः कान्तिर्द्यौः पृथिवी धृतिः । लज्जापुष्टी रुषा या तु काचिदन्या त्वमेव सा ॥ ५,१.
तूच समृद्धी, नम्रता, सहनशीलता, सौंदर्य, आकाश, पृथ्वी, स्थैर्य, लाज, पोषण आणि रागसुद्धा आहेस — जे काही आहे, ते सगळं तूच आहेस.
ये त्वामार्येति दुर्गेति वेदगर्भांबिकेति च । भद्रेति भद्रकालीति क्षेमदा भग्यदेति च ॥ ५,१.
जे तुला आर्या, दुर्गा, वेदगर्भा, अंबिका, भद्रा, भद्रकाळी, क्षेमदायिनी किंवा भाग्यदायिनी म्हणतात —
प्रातश्चैवापराह्ने च स्तोष्यन्त्यानम्रमूर्तयः । तेषां हि प्रार्थितं सर्वं मत्प्रसादाद्भविष्यति ॥ ५,१.
— सकाळी आणि दुपारी, हे भक्त तुला वाकून नमस्कार करतील; त्यांची सर्व इच्छित गोष्ट माझ्या कृपेने पूर्ण होईल.
सुरामांसोपहरैश्च भक्ष्यभोज्यैश्च पूजिता । नॄणामशेषसामांस्त्वं प्रसन्ना संप्रदास्यसि ॥ ५,१.
दारू, मांस आणि विविध खाण्याच्या पदार्थांनी तुझी पूजा केली की, तू सर्व लोकांच्या इच्छा प्रसन्न होऊन पूर्ण करशील.
यथोक्तं सा जगद्धात्री देवदेवेन वै तदा । षड़गर्भ-गर्भविन्यासं चक्र चान्यस्य कर्षणम् ।। ५-२-
जगाची पालन करणारी ती देवी, देवांचा देव जसा सांगतो तसंच, गर्भाचा बदल आणि दुसऱ्याचा गर्भ काढण्याची व्यवस्था करू लागली.
सप्तमे रोहिणी प्राप्ते गर्भेगर्भं ततो हरिः । लोकत्रयोपकाराय देवक्याः प्रविवेश वै ।। ५-२-
सप्तवा महिना आणि रोहिणी नक्षत्र आल्यावर, हरि लोकांच्या कल्याणासाठी देवकीच्या पोटी प्रवेशला.
योगनिद्रा यशोदायास्तस्मिन्नेव ततो दिने । सम्भूता जठरे तदूदू यथोक्तं परमेष्ठिना ।। ५-२-
त्याच दिवशी, परमेश्वराने सांगितल्याप्रमाणे, योगनिद्रा यशोदेच्या पोटी आली.
ततो ग्रहगणाः सम्यक् प्रचचार दिवि द्रिज । विष्णोरंशे बुवं याते ऋतवश्वाभवन् शुभाः ।। ५-२-
मग, द्विजा, आकाशातील सर्व ग्रह नीट फिरू लागले; विष्णूचा अंश पृथ्वीवर आला तेव्हा ऋतूही शुभ झाले.
न सेहे देवकी द्रष्टुं कश्विदप्यतितेजसा । जाज्वल्यमानां तां दृष्ट्वा मनांसि क्षोभमाययुः ।। ५-२-
देवकीकडे कोणीही पाहू शकत नव्हते, कारण ती अपूर्व तेजाने झळकत होती; तिचं तेज पाहून सर्वांच्या मनात अस्वस्थता निर्माण झाली.
अदृष्टां पुरुषैः स्त्रीभिर्देवकीं देवतागणाः । विभ्राणां वपुषा विष्णुं तुष्टु वुस्तामहर्निशम् ।। ५-२-
देवतांचा समूह, जो पुरुष किंवा स्त्रियांना दिसत नव्हता, त्यांनी विष्णूच्या रूपाला धारण करणाऱ्या देवकीचे रात्रंदिवस स्तुती केली.
प्रकृतिस्त्व परा सुक्ष्मा ब्रह्मगर्भाभवः पुरा । ततो वाणी जगद्धातुर्व्वेदगर्भासि शोभने ।। ५-२-
तूच ती श्रेष्ठ, सूक्ष्म प्रकृती आहेस, ब्रह्माचा उगम आहेस; मग, सुंदर देवी, तू जगाच्या कर्त्याची वाणी आणि वेदांची जननी झालीस.
सूर्य्यस्वरूपगर्भासि सृष्टिभूता सनातनि । बीजभूता तु सर्व्वस्य यज्ञभूताभवस्त्रयी ।। ५-२-
तू सूर्याच्या रूपाची जननी आहेस, सृष्टीची शाश्वत मूळ आहेस; तू सर्वांची बीज आहेस आणि यज्ञाची मूळ, त्रैविद्य आहेस.
फलगर्भा त्वमेवेज्या वह्निगर्भा तथारणिः । अदितिर्देवगर्भा त्वं दैत्यगर्भा तथा दितिः ।। ५-२-
तू फळांची जननी आहेस, पूजेची मूळ आहेस; अग्नीची आणि अरणीची जननी आहेस; तू अदिती, देवांची जननी आणि दिती, दैत्यांची जननी आहेस.
ज्योतूस्त्रा वासरगर्भा त्वं ज्ञानगर्भासि सन्नतिः । नयगर्भा परा नीतिर्लज्जा त्वं प्रश्रयोदूहा ।। ५-२-
तू प्रकाशाची जननी आहेस, दिवसाची जननी आहेस; तू ज्ञानाची जननी, नम्रता आहेस; तू मार्गदर्शनाची जननी, श्रेष्ठ आचार आहेस; तू लज्जा आणि आदराची जननी आहेस.
कामगर्भा तथेच्छा त्वं तुष्टिः सन्तोषगर्भिणी । मेधा च भोधगर्भासि धैर्य्यगर्भोदूहा धृतिः ।। ५-२-
तू इच्छेची आणि कामनेची जननी आहेस, समाधान आणि संतोषाची जननी आहेस; तू बुध्दी आहेस, ज्ञानाची जननी आहेस; धैर्याची जननी, स्थैर्य आहेस.