अन्यूनश्चाप्यवृद्धिश्च स्वाधीनो नादिमान्वशी । क्लमतन्द्री भयक्रोधकामादिभिरसंयुतः ॥ ५,१.
तू कधीच कमी होत नाहीस, वाढतही नाहीस, स्वतःच्या इच्छेने असतोस, तुला आरंभ नाही, तू सर्वांवर राज्य करणारा आहेस. थकवा, आळस, भीती, राग, इच्छा यांसारख्या गोष्टी तुझ्याजवळ नाहीत.
निरवद्यः परः प्राप्तेर्निरधिष्ठोऽक्षरः क्रमः । सर्वेश्वरः पराधारो धाम्नां धामात्मकोऽक्षयः ॥ ५,१.
तू निष्कलंक, सर्वोच्च, प्राप्तीच्या पलीकडचा, कोणत्याही आसनाशिवाय, अविनाशी नियम आहेस. सर्वांचा स्वामी, सर्वांचा आधार, सर्व तेजाचा मूळ आणि अक्षय आहेस.
सकलावरणानीतनिरालंबनभावन । महाविभूतिसंस्थान नमस्ते पुरुषोत्तम ॥ ५,१.
सर्व आच्छादनांपासून मुक्त, कोणत्याही आधाराशिवाय ध्यान करणाऱ्या, महा वैभवाच्या निवास असलेल्या पुरुषोत्तम, तुला नमस्कार.
नाकारणात्कारणाद्वा कारणाकारणान्न च । शरीरग्रहणं वापि धर्मत्राणाय केवलम् ॥ ५,१.
शरीर धारण करणे हे ना कारणामुळे, ना अकारणामुळे, ना कारण-अकारण दोन्हीमुळे असते; ते फक्त धर्माच्या रक्षणासाठीच असते.
श्रीपराशर उवाच इत्येवं संस्तवं श्रुत्वा मनसा भगवानजः । ब्रह्माणमाह प्रीतेन विश्वरूपं प्रकाशयन् ॥ ५,१.
श्रीपराशर म्हणाले: हे स्तुती ऐकून, अजन्मा भगवान आपल्या विश्वरूपाचा प्रकाश दाखवत, मनात आनंदाने ब्रह्माला म्हणाले.
श्रीभगवानुवाच भोभो ब्रह्मंस्त्वया मत्तःसह देवैर्यदिष्यते । तदुच्यतामशेषं च सिद्धमेवावधार्यताम् ॥ ५,१.
श्रीभगवान म्हणाले: ब्रह्मा, तू आणि देवतांना माझ्याकडून काही हवे असेल तर ते पूर्णपणे सांग; ते आधीच पूर्ण झाले आहे असे समज.
श्रीपराशर उवाच ततो ब्रह्मा हरेर्दिव्य विश्विरूपमवेक्ष्य तत् । तुष्टाव भूयो देवेषु साध्वसावनतात्मसु ॥ ५,१.
श्रीपराशर म्हणाले: त्यानंतर ब्रह्माने हरिचे दिव्य विश्वरूप पाहून, देवतांमध्ये, ज्यांच्या मनात आदर आणि भीती होती, पुन्हा त्याची स्तुती केली.
ब्रह्मोवाच नमो नमस्तेस्तु सहस्रकृत्वःसहस्रबाहो बहुवक्त्रपाद । नमोनमस्ते जगतः प्रवृत्तिविनाशसंस्थानकराप्रमेय ॥ ५,१.
ब्रह्मा म्हणाले: हजारो वेळा तुला नमस्कार, हजारो हात, अनेक तोंड आणि पाय असलेल्या, जगाच्या उत्पत्ती, नाश आणि पालन करणाऱ्या, अपरिमित प्रभो, तुला पुन्हा पुन्हा नमस्कार.
सूक्ष्मातिसूक्ष्मातिबृहत्प्रमाम गरीयसामप्यतिगौरवात्मन् । प्रधानबुद्धीन्द्रियवत्प्रधानमूलात्परात्मन्भगवन्प्रसीद ॥ ५,१.
हे भगवंत, सर्वात सूक्ष्मांपेक्षा सूक्ष्म, मोजता न येईल इतका विशाल, सर्वात जडांपेक्षा जड, प्रधान, बुद्धी आणि इंद्रियांच्या मूळापलीकडील सर्वोच्च आत्मा, कृपा कर.
एषा मही देव महीप्रसूतैर्महासुरैः पीडितशैलबन्धा । परायणं त्वां जगतामुपैति भारावतारार्थमपारसार ॥ ५,१.
हे देव, ही पृथ्वी, पर्वतांनी वेढलेली आणि पृथ्वीवर जन्मलेल्या मोठ्या असुरांनी त्रस्त झालेली, जगाच्या आश्रयाला, म्हणजे तुला, आपला भार हलका करण्यासाठी येत आहे, हे अथांग प्रभो.
एते वयं वृत्ररिपुस्तथायं नासत्यदस्त्रौ वरुणस्तथैव । इमे च रुद्रा वसवःससूर्याःसमीरणाग्निप्रसुखास्तथान्ये ॥ ५,१.
आम्ही सर्व येथे आहोत—वृत्राचा शत्रू इंद्र, दोन्ही अश्विनी, वरुण, रुद्र, वसु, सूर्य, वायू, अग्नी आणि इतर सुख देणारे.
सुराःसमस्ताःसुरनाथकार्यमेभिर्मया यच्च तदीश सर्वाम् । आज्ञापयाज्ञां परिपालयन्तस्तवैव तिष्ठाम सदास्तदोषाः ॥ ५,१.
सर्व देव, देवतांच्या अधिपती, तुझ्या आज्ञेसाठी नेहमी तयार आहेत; तू जे कार्य सांगशील, ते आम्ही पूर्ण करू, आणि सदैव तुझ्या सेवेत राहू.
श्रीपराशर उवाच एवं संस्तूयमानस्तु भगवान्परमेश्वरः । उज्जहारात्मनः केशौ सितकृष्णौ महामुने ॥ ५,१.
श्रीपराशर म्हणाले: अशा प्रकारे स्तुती होत असताना, परमेश्वराने आपल्या अंगातून एक पांढरा आणि एक काळा असे दोन केस काढले, हे महर्षे.
उवाच च सुरानेतौ मत्केशौ वसुधातले । अवतीर्य भुवो भारक्लेशहानिं करिष्यतः ॥ ५,१.
त्यांनी देवांना सांगितले: हे माझे दोन केस पृथ्वीवर अवतरतील आणि जगाचा भार हलका करतील.
सुराश्च सकलाःस्वांशैरवतीर्य महीतले । कुर्वन्तु युद्धमुन्मत्तैः पूर्वोत्पन्नैर्महासुरैः ॥ ५,१.
सर्व देवांनी आपल्या अंशांसह पृथ्वीवर अवतार घ्यावा आणि पूर्वी जन्मलेल्या, वेडसर मोठ्या असुरांशी युद्ध करावे.
ततः क्षयमशेषास्ते दैतेया धरमीतले । प्रयास्यन्ति न संदेहो मद्दृपातविचूर्णिताः ॥ ५,१.
मग हे सर्व दैत्य पृथ्वीवर पूर्णपणे नष्ट होतील; यात शंका नाही—माझ्या अवतारामुळे ते चुरडले जातील.
वसुदेवस्य या पत्नी देवकी देवतोपमा । तत्रायमष्टमो गर्भो मत्केशो भविता सुराः ॥ ५,१.
वसुदेवाची पत्नी, देवतेसमान देवकी, तिच्या पोटी आठवा गर्भ म्हणजेच माझा केस, हे देवहो, जन्माला येईल.
अवतीर्य च तत्रायं कंसं घातयिता भुवि । कालनेमीं समुद्भूतमित्युक्त्वान्तर्दधे हरिः ॥ ५,१.
तेथे अवतार घेऊन, तो कंसाचा आणि पुन्हा जन्मलेल्या कालनेमिचा वध करील; असे सांगून हरि अदृश्य झाला.
अदृश्याय ततस्तस्मै प्रणिपत्य महामुने । मेरुपृष्ठं सुरा जग्मुरवतेरुश्च भूतले ॥ ५,१.
मग सर्व देव अदृश्य होऊन, त्या महर्षीला वंदन करून, मेरूच्या शिखरावर गेले आणि नंतर पृथ्वीवर अवतरले.
कंसाय चाष्टमो गर्भो देवक्या धरणीधरः । भविष्यतीत्याच चक्षे भगवान्नारदो मुनिः ॥ ५,१.
आणि नारद ऋषींनी कंसाला सांगितले की, देवकीचा आठवा गर्भ, हे धरतीधारक, जन्माला येणार आहे.
कंसोऽपि तदुपश्रुत्य नारदात्कुपितस्ततः । देवकीं वसुदेवं च गृहे गुप्तावधारयत् ॥ ५,१.
कंसाने नारदाकडून हे ऐकून फारच राग आला आणि त्याने देवकी आणि वसुदेव यांना आपल्या घरात कडक पहाऱ्यात ठेवले.
वसुदेवेन कंसाय तेनैवोक्तं यथा पुरा । तथैव वसुदेवोऽपि पुत्रमर्पितवान् द्विज ॥ ५,१.
वसुदेवाने जसं आधी कंसाला सांगितलं होतं, तसंच त्याने आता पुन्हा आपला मुलगा कंसाकडे दिला.
हिरण्यकशिपोः पुत्राःषड्गर्भा इति विश्रुताः । विष्णुप्रयुक्ता स्तान्निद्राक्रमाद्गर्भानयोजयत् ॥ ५,१.
हिरण्यकशिपूचे सहा पुत्र म्हणून जे प्रसिद्ध होते, ते विष्णूच्या इच्छेने निद्रादेवीच्या सामर्थ्याने देवकीच्या पोटी आले.
योगनिद्रा महामाया वैष्णवी मोहितं यया । अविद्यया जगत्सर्वं तामाह भगवान्हरिः ॥ ५,१.
योगनिद्रा ही विष्णूची मोठी माया, जिने सगळं जग अज्ञानाने गुंगीत टाकलं आहे, तिला भगवान हरिने बोलावलं.
श्रीभगवानुवाच निद्रे गच्छ ममादेशात्पातालातलसंश्रयान् । एकैकत्वेन षड्गर्भान्देवकीजठरं नय ॥ ५,१.
श्रीभगवान म्हणाले — निद्रे, माझ्या आज्ञेने पाताळात जा आणि हिरण्यकशिपूचे सहा पुत्र एकेक करून देवकीच्या गर्भात आण.
हतेषु तेषु कंसेन शेषाख्योंशस्ततो मम । अंशांशोनादरे तस्याःसप्तमः संभविष्यति ॥ ५,१.
कंसाने हे सहा मुलं मारल्यानंतर, माझा शेष नावाचा अंश, तिच्या पोटी सातवा म्हणून जन्म घेईल.
गोकुले वसुदेवस्य भार्यान्या रोहिणी स्थिता । तस्याःस संभूतिसमं देवि नेयस्त्वयोदरम् ॥ ५,१.
गोकुळात वसुदेवाची दुसरी पत्नी रोहिणी राहते; देवी, त्याच वेळी देवकीच्या पोटी असलेला गर्भ तू रोहिणीच्या पोटी ने.
सप्तमो भोजरा जस्य भयाद्रोधोपरोधतः । देवक्याः पितितो गर्भ इति लोको वदिष्यति ॥ ५,१.
भोजराजाच्या भीतीने आणि छळामुळे, लोक म्हणतील की देवकीचा सातवा गर्भ पडला.
गर्भसंकर्षणात्सोऽथ लोके संकर्षणेति वै । संज्ञामवाप्स्यते वीरः श्वेताद्रिशिखरोपमः ॥ ५,१.
गर्भ बदलल्यामुळे तो वीर, जो पांढऱ्या पर्वताच्या शिखरासारखा तेजस्वी असेल, संकर्षण या नावाने प्रसिद्ध होईल.
ततोऽहं संभविष्यामि देवकीजठरे शुभे । भर्गं त्वया यशोदाया गन्तव्यमविलंबितम् ॥ ५,१.
मग मी शुभ अशा देवकीच्या पोटी जन्म घेईन; पण तू माझं तेज लवकर यशोदेपर्यंत घेऊन जा.