इतिहासपुराणे च तथा व्याकरणं प्रभो । मीमांसा न्यायशास्त्रं च धर्मशास्त्राण्यधोक्षज ॥ ५,१.
इतिहास, पुराणे, तसेच व्याकरण, मिमांसा, न्यायशास्त्र आणि धर्मशास्त्रे—हे सर्वही, हे अद्भुत प्रभो, तुझ्याच स्वरूपात आहेत.
आत्माऽत्मदेहगुणवद्विचाराचारि यद्वच । तदप्याद्यपते नान्यदध्यात्मात्मस्वरूपवत् ॥ ५,१.
आत्मा, त्याचे शरीर आणि गुण याविषयी जे काही सांगितले जाते, हे आदि प्रभो, ते सर्व तुझ्या आत्मस्वरूपापलीकडे काहीच नाही.
त्वमव्यक्तमनिर्देश्यमचिन्त्यानामवर्मवत् । अपाणिपादरूपं च शुद्धं नित्यं परात्परम् ॥ ५,१.
तूच अव्यक्त, वर्णन करता न येणारा, विचारात न मावणारा, कोणत्याही कवचाशिवाय, हातपाय नसलेला, शुद्ध, नित्य आणि सर्वश्रेष्ठ आहेस.
शृणोष्यकर्णः परिपश्यसि त्वमचक्षुरूपो बहुरूपरूपः । अपादहस्तो जवनो ग्रहीता त्वं वेत्सि सर्वं च सर्ववेद्यः ॥ ५,१.
तू कान नसतानाही ऐकतोस, डोळे नसतानाही पाहतोस, अनेक रूपांचा असूनही निराकार आहेस. पाय-हात नसतानाही तू वेगाने चालतोस आणि सर्व काही धरतोस. तू सर्व जाणतोस आणि सर्व ज्ञानाचा तूच विषय आहेस.
अणोरणीयां समसत्स्वरूपं त्वां पश्यतो ज्ञाननिवृत्तिरग्र्या । धीरस्य धीरस्य बिभर्ति नान्यद्वरेण्यरूपात्परतः परात्मन् ॥ ५,१.
तू अत्यंत सूक्ष्म असूनही सर्वत्र आहेस. जो तुला पाहतो, त्याला श्रेष्ठ ज्ञान मिळते. ज्ञानी माणसाला तुझ्या त्या वंदनीय रूपाव्यतिरिक्त दुसरे काहीच धरावेसे वाटत नाही, हे परात्मा.
त्वं विश्वनाभिर्भुवनस्य गोप्ता सर्वाणि भूतानि तवान्तराणि । यद्भूतभव्यं यदणोरणीयः पुमांस्त्वमेकः प्रकृतेः परस्तात् ॥ ५,१.
तूच या विश्वाचा आधार आहेस, सर्व लोकांचा रक्षक आहेस. सर्व जीव तुझ्यातच आहेत. जे काही झाले, जे होईल, आणि जे अत्यंत सूक्ष्म आहे, ते सर्व तूच आहेस आणि प्रकृतीच्या पलीकडे आहेस.
एकश्चतुर्धा भगवान्हुताशो वर्चोविभूतं जगतो ददासि । त्वं विश्वतश्चक्षुरनन्तमूर्ते त्रेधा पदं त्वं निदधासि धातः ॥ ५,१.
एकच भगवंत चार प्रकारांनी प्रकट होतो आणि यज्ञातील अग्नी रूपाने सर्व जगाला तेज आणि वैभव देतो. अनंत रूपे आणि सर्वत्र डोळे असलेला तूच, हे सृष्टीकर्त्या, त्रैपद स्थापन करतोस.
यथाग्निरेको बहुधा समिध्यते विकारभेदैरविकाररूपः । तथा भवान्सर्वगतैकरूपी रूपाण्यशेषाण्यनुपुष्यतीश ॥ ५,१.
जसा एकच अग्नी अनेक प्रकारे प्रकट होतो, पण त्याचे मूळ रूप बदलत नाही, तसाच तूही सर्वत्र एकाच रूपात असूनही सर्व रूपे प्रकट करतोस, हे प्रभो.
एकं तवाग्र्यं परमं पदं यत्पश्यन्ति त्वां सूरयो ज्ञानदृश्यम् । त्वत्तो नान्यत्किञ्चिदस्ति स्वरूपं यद्वा भूतं यच्च भव्यं परात्मन् ॥ ५,१.
तुझे ते एकच श्रेष्ठ आणि परम स्थान ज्ञानी लोक ज्ञानाने जाणतात. तुझ्याशिवाय, हे परात्मा, दुसरे काहीच नाही—ना दुसरे स्वरूप, ना भूतकाळ, ना भविष्यकाळ.
व्यक्ताव्यक्तस्वरूपस्त्वं समष्टिव्यष्टिरूपवान् । सर्वज्ञःसर्वनित्सर्वशक्तिज्ञानबलर्धिमान् ॥ ५,१.
तू व्यक्त आणि अव्यक्त अशा दोन्ही स्वरूपात आहेस, एकत्र आणि स्वतंत्र अशा रूपातही आहेस. तू सर्वज्ञ, सर्वत्र असलेला, सर्व शक्ती, ज्ञान, बळ आणि ऐश्वर्याने युक्त आहेस.
अन्यूनश्चाप्यवृद्धिश्च स्वाधीनो नादिमान्वशी । क्लमतन्द्री भयक्रोधकामादिभिरसंयुतः ॥ ५,१.
तू कधीच कमी होत नाहीस, वाढतही नाहीस, स्वतःच्या इच्छेने असतोस, तुला आरंभ नाही, तू सर्वांवर राज्य करणारा आहेस. थकवा, आळस, भीती, राग, इच्छा यांसारख्या गोष्टी तुझ्याजवळ नाहीत.
निरवद्यः परः प्राप्तेर्निरधिष्ठोऽक्षरः क्रमः । सर्वेश्वरः पराधारो धाम्नां धामात्मकोऽक्षयः ॥ ५,१.
तू निष्कलंक, सर्वोच्च, प्राप्तीच्या पलीकडचा, कोणत्याही आसनाशिवाय, अविनाशी नियम आहेस. सर्वांचा स्वामी, सर्वांचा आधार, सर्व तेजाचा मूळ आणि अक्षय आहेस.
सकलावरणानीतनिरालंबनभावन । महाविभूतिसंस्थान नमस्ते पुरुषोत्तम ॥ ५,१.
सर्व आच्छादनांपासून मुक्त, कोणत्याही आधाराशिवाय ध्यान करणाऱ्या, महा वैभवाच्या निवास असलेल्या पुरुषोत्तम, तुला नमस्कार.
नाकारणात्कारणाद्वा कारणाकारणान्न च । शरीरग्रहणं वापि धर्मत्राणाय केवलम् ॥ ५,१.
शरीर धारण करणे हे ना कारणामुळे, ना अकारणामुळे, ना कारण-अकारण दोन्हीमुळे असते; ते फक्त धर्माच्या रक्षणासाठीच असते.
श्रीपराशर उवाच इत्येवं संस्तवं श्रुत्वा मनसा भगवानजः । ब्रह्माणमाह प्रीतेन विश्वरूपं प्रकाशयन् ॥ ५,१.
श्रीपराशर म्हणाले: हे स्तुती ऐकून, अजन्मा भगवान आपल्या विश्वरूपाचा प्रकाश दाखवत, मनात आनंदाने ब्रह्माला म्हणाले.
श्रीभगवानुवाच भोभो ब्रह्मंस्त्वया मत्तःसह देवैर्यदिष्यते । तदुच्यतामशेषं च सिद्धमेवावधार्यताम् ॥ ५,१.
श्रीभगवान म्हणाले: ब्रह्मा, तू आणि देवतांना माझ्याकडून काही हवे असेल तर ते पूर्णपणे सांग; ते आधीच पूर्ण झाले आहे असे समज.
श्रीपराशर उवाच ततो ब्रह्मा हरेर्दिव्य विश्विरूपमवेक्ष्य तत् । तुष्टाव भूयो देवेषु साध्वसावनतात्मसु ॥ ५,१.
श्रीपराशर म्हणाले: त्यानंतर ब्रह्माने हरिचे दिव्य विश्वरूप पाहून, देवतांमध्ये, ज्यांच्या मनात आदर आणि भीती होती, पुन्हा त्याची स्तुती केली.
ब्रह्मोवाच नमो नमस्तेस्तु सहस्रकृत्वःसहस्रबाहो बहुवक्त्रपाद । नमोनमस्ते जगतः प्रवृत्तिविनाशसंस्थानकराप्रमेय ॥ ५,१.
ब्रह्मा म्हणाले: हजारो वेळा तुला नमस्कार, हजारो हात, अनेक तोंड आणि पाय असलेल्या, जगाच्या उत्पत्ती, नाश आणि पालन करणाऱ्या, अपरिमित प्रभो, तुला पुन्हा पुन्हा नमस्कार.
सूक्ष्मातिसूक्ष्मातिबृहत्प्रमाम गरीयसामप्यतिगौरवात्मन् । प्रधानबुद्धीन्द्रियवत्प्रधानमूलात्परात्मन्भगवन्प्रसीद ॥ ५,१.
हे भगवंत, सर्वात सूक्ष्मांपेक्षा सूक्ष्म, मोजता न येईल इतका विशाल, सर्वात जडांपेक्षा जड, प्रधान, बुद्धी आणि इंद्रियांच्या मूळापलीकडील सर्वोच्च आत्मा, कृपा कर.
एषा मही देव महीप्रसूतैर्महासुरैः पीडितशैलबन्धा । परायणं त्वां जगतामुपैति भारावतारार्थमपारसार ॥ ५,१.
हे देव, ही पृथ्वी, पर्वतांनी वेढलेली आणि पृथ्वीवर जन्मलेल्या मोठ्या असुरांनी त्रस्त झालेली, जगाच्या आश्रयाला, म्हणजे तुला, आपला भार हलका करण्यासाठी येत आहे, हे अथांग प्रभो.
एते वयं वृत्ररिपुस्तथायं नासत्यदस्त्रौ वरुणस्तथैव । इमे च रुद्रा वसवःससूर्याःसमीरणाग्निप्रसुखास्तथान्ये ॥ ५,१.
आम्ही सर्व येथे आहोत—वृत्राचा शत्रू इंद्र, दोन्ही अश्विनी, वरुण, रुद्र, वसु, सूर्य, वायू, अग्नी आणि इतर सुख देणारे.
सुराःसमस्ताःसुरनाथकार्यमेभिर्मया यच्च तदीश सर्वाम् । आज्ञापयाज्ञां परिपालयन्तस्तवैव तिष्ठाम सदास्तदोषाः ॥ ५,१.
सर्व देव, देवतांच्या अधिपती, तुझ्या आज्ञेसाठी नेहमी तयार आहेत; तू जे कार्य सांगशील, ते आम्ही पूर्ण करू, आणि सदैव तुझ्या सेवेत राहू.
श्रीपराशर उवाच एवं संस्तूयमानस्तु भगवान्परमेश्वरः । उज्जहारात्मनः केशौ सितकृष्णौ महामुने ॥ ५,१.
श्रीपराशर म्हणाले: अशा प्रकारे स्तुती होत असताना, परमेश्वराने आपल्या अंगातून एक पांढरा आणि एक काळा असे दोन केस काढले, हे महर्षे.
उवाच च सुरानेतौ मत्केशौ वसुधातले । अवतीर्य भुवो भारक्लेशहानिं करिष्यतः ॥ ५,१.
त्यांनी देवांना सांगितले: हे माझे दोन केस पृथ्वीवर अवतरतील आणि जगाचा भार हलका करतील.
सुराश्च सकलाःस्वांशैरवतीर्य महीतले । कुर्वन्तु युद्धमुन्मत्तैः पूर्वोत्पन्नैर्महासुरैः ॥ ५,१.
सर्व देवांनी आपल्या अंशांसह पृथ्वीवर अवतार घ्यावा आणि पूर्वी जन्मलेल्या, वेडसर मोठ्या असुरांशी युद्ध करावे.
ततः क्षयमशेषास्ते दैतेया धरमीतले । प्रयास्यन्ति न संदेहो मद्दृपातविचूर्णिताः ॥ ५,१.
मग हे सर्व दैत्य पृथ्वीवर पूर्णपणे नष्ट होतील; यात शंका नाही—माझ्या अवतारामुळे ते चुरडले जातील.
वसुदेवस्य या पत्नी देवकी देवतोपमा । तत्रायमष्टमो गर्भो मत्केशो भविता सुराः ॥ ५,१.
वसुदेवाची पत्नी, देवतेसमान देवकी, तिच्या पोटी आठवा गर्भ म्हणजेच माझा केस, हे देवहो, जन्माला येईल.
अवतीर्य च तत्रायं कंसं घातयिता भुवि । कालनेमीं समुद्भूतमित्युक्त्वान्तर्दधे हरिः ॥ ५,१.
तेथे अवतार घेऊन, तो कंसाचा आणि पुन्हा जन्मलेल्या कालनेमिचा वध करील; असे सांगून हरि अदृश्य झाला.
अदृश्याय ततस्तस्मै प्रणिपत्य महामुने । मेरुपृष्ठं सुरा जग्मुरवतेरुश्च भूतले ॥ ५,१.
मग सर्व देव अदृश्य होऊन, त्या महर्षीला वंदन करून, मेरूच्या शिखरावर गेले आणि नंतर पृथ्वीवर अवतरले.
कंसाय चाष्टमो गर्भो देवक्या धरणीधरः । भविष्यतीत्याच चक्षे भगवान्नारदो मुनिः ॥ ५,१.
आणि नारद ऋषींनी कंसाला सांगितले की, देवकीचा आठवा गर्भ, हे धरतीधारक, जन्माला येणार आहे.