एते तस्याप्रमेयस्य विष्णो रूपं महात्मनः ॥ ५,१.
— हे सर्व त्या अमाप आणि महान आत्मा असलेल्या विष्णूचेच रूप आहेत.
यक्षराक्षसदैतेयपिशाचोरगदानवाः । गन्धर्वाप्सरसश्चैवरूपं विष्णोर्महात्मनः ॥ ५,१.
यक्ष, राक्षस, दैत्य, पिशाच्च, सर्प, दानव, गंधर्व आणि अप्सरा — हे सर्वही त्या महान आत्मा विष्णूचेच रूप आहेत.
ग्रहर्क्षतारकाचित्रगगनाग्निजलानिलाः । अहं च विषयाश्चैव सर्व विष्णुमयं जगत् ॥ ५,१.
ग्रह, तारे, नक्षत्रे, रंगीबेरंगी आकाश, अग्नी, पाणी, वारा, मी आणि इंद्रिये — हे सगळे जग विष्णूमय आहे.
तथा चानेकरूपस्य यस्य रूपाण्य हर्निशम् । बाध्यबाधकतां यान्ति कल्लोला इव सागरे ॥ ५,१.
ज्याचे असंख्य रूप आहेत, त्याची ही रूपे रात्रंदिवस एकमेकांवर जणू लाटा समुद्रात एकमेकांवर आदळतात तशी, कधी जिंकणारी तर कधी हरलेली होतात.
तत्सांप्रतममी दैत्याः कालनेमिपुरोगमाः । मर्त्यलोकं समाक्रम्य बाधन्तेऽहर्निशं प्रजाः ॥ ५,१.
आता हे दैत्य, कालनेमिला पुढे करून, मर्त्यलोक जिंकून रात्रंदिवस लोकांना त्रास देत आहेत.
कालनेमिर्हतो योऽसौ विष्णुना प्रभविष्णुना । उग्रसेनसुतः कंसःसंभूतःस महासुरः ॥ ५,१.
जो कालनेमी विष्णूने मारला होता, तोच आता उग्रसेनाचा मुलगा कंस म्हणून, तो महान असुर जन्माला आला आहे.
आरिष्टो धेनुकः केशी प्रलंबो नरकस्तथा । सुंदोऽसुरस्तथात्युग्रो बाणश्चापि बलेःसुतः ॥ ५,१.
अरिष्ट, धेनुक, केशी, प्रलंब, नरक, आणि उग्र असुर सुंभ, तसेच बळीचा मुलगा बाण —
तथान्ये च महावीर्या नृपाणां भवनेषु ये । समुत्पन्ना दुरात्मानस्तान्न संख्यातुमुत्सहे ॥ ५,१.
आणि असेच अनेक बलवान, राजांच्या घरात जन्मलेले, दुष्ट मनाचे लोक आहेत, त्यांची संख्या सांगणे माझ्या शक्तीपलीकडचे आहे.
अक्षोहिण्योत्र बहुला दिव्यमूर्तिधराःसुराः । महाबलानां दृप्तानां दैत्येन्द्रणां ममोपरि ॥ ५,१.
इथे अनेक मोठ्या सैन्यांचे विभाग आहेत, दैवी रूप धारण केलेले देव आहेत, आणि माझ्यावर मोठ्या सामर्थ्याचे, गर्विष्ठ दैत्यराजे आहेत.
तद्भूरिभार पीडार्ता न शक्नोम्यमरेश्वराः । बिभर्तुमात्मानमहमिति विज्ञापयामि वः ॥ ५,१.
या मोठ्या भाराने मी खूपच त्रस्त झाले आहे, अमरांच्या स्वामिनो, आता मी स्वतःला सांभाळू शकत नाही; म्हणून मी तुम्हाला हे सांगते.
क्रियतां तन्महाभागा मम भारावतारणम् । यथा रसातलं नाहं गच्छेयमतिविह्वला ॥ ५,१.
म्हणून, हे पुण्यवानहो, माझा हा भार उतरवण्याची कृपा करा, म्हणजे मी फारच थकून खाली रसातळात जाऊ नये.
इत्याकर्ण्य धरावाक्यमशेषैस्त्रिदशेश्वरैः । भुवो भारावतारार्थं ब्रह्मा प्राह प्रचोदितः ॥ ५,१.
पृथ्वीचे हे बोलणे ऐकून, सर्व देवताधिपतींनी पृथ्वीचा भार हलका करण्यासाठी ब्रह्माला बोलायला प्रवृत्त केले.
ब्रह्मोवाच यथाह वसुधा सर्वं सत्यमेव दिवौकसः । अहं भवो भवन्तश्च सर्वे नारायणात्मकाः ॥ ५,१.
ब्रह्मा म्हणाले — पृथ्वीने जसे सांगितले, तसेच खरे आहे, हे स्वर्गवासीहो; मी, शंकर आणि तुम्हा सर्वांचे मूळ नारायणच आहे.
विभूतयश्च यास्तस्य तासामेव परस्परम् । आधिक्यन्यू६ अताबाध्यबाधकत्वेन वर्तते ॥ ५,१.
त्याच्या ज्या विभूती आहेत, त्यांच्यातच एकमेकांमध्ये श्रेष्ठता, कनिष्ठता, जिंकणारा आणि हरलेला असे भाव असतात.
तदागच्छत गच्छामः क्षीराब्धेस्तटमुत्तमम् । तत्राराध्य हरिं तस्मै सर्वं विज्ञापयाम वै ॥ ५,१.
चला, आपण सर्वजण क्षीरसागराच्या उत्तम काठी जाऊ या. तिथे आपण हरिची भक्ती करून, आपली सर्व व्यथा त्याच्यासमोर मांडूया.
सर्वथैव जगत्यर्थे स सर्वात्मा जगन्मयः । सत्त्वांशेनावतीर्योर्व्यां धर्मस्य कुरुते स्थितिम् ॥ ५,१.
या जगाच्या हितासाठी, जो सर्वत्र आहे, सर्वांचा आत्मा आहे, तो भगवंत आपल्या शुद्ध स्वरूपाचा अंश घेऊन पृथ्वीवर अवतरतो आणि धर्माची स्थापना करतो.
श्रीपराशर उवाच इत्युक्त्वा प्रययो तत्र सह देवैः पितामहः । समाहितमनाश्चैवं तुष्टाव गरुडध्वजम् ॥ ५,१.
श्री पराशर म्हणाले: असे म्हणून, ब्रह्मदेव देवतांसह तिथे गेले आणि एकाग्र मनाने गरुडध्वजाची स्तुती करू लागले.
ब्रह्मोवाच द्वे विद्ये त्वमनाम्नायपरा चैवापरा तथा । त एव भवतो रूपे मूर्तामूर्तात्मिके प्रभो ॥ ५,१.
ब्रह्मदेव म्हणाले: प्रभो, तूच त्या दोन प्रकारच्या विद्या आहेस—एक उच्च आणि एक सामान्य—जशा परंपरेत सांगितल्या आहेत. त्या दोन्ही तुझ्या मूर्त आणि अमूर्त स्वरूपात आहेत.
द्वे ब्रह्मणी त्वणीयोतिस्थूलात्मन्सर्व सर्ववित् । शब्दब्रह्मपरं चैव ब्रह्म ब्रह्ममयस्य यत् ॥ ५,१.
सर्वज्ञा, तूच सूक्ष्म आणि स्थूल अशा दोन ब्रह्माचा स्वरूप आहेस. शब्दरूप ब्रह्म आणि परब्रह्म, जे सर्व ब्रह्माचे मूळ आहे, तेही तूच आहेस.
ऋग्वेदस्त्वं यजुर्वेदःसामवेदस्त्वथर्वणः । शिक्षाकल्पो निरुक्तं च च्छन्दो ज्योतिषमेव च ॥ ५,१.
तूच ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आणि अथर्ववेद आहेस. शिक्षण, कल्प, निरुक्त, छंद आणि ज्योतिष हे सर्वही तुझ्याच रूपात आहेत.
इतिहासपुराणे च तथा व्याकरणं प्रभो । मीमांसा न्यायशास्त्रं च धर्मशास्त्राण्यधोक्षज ॥ ५,१.
इतिहास, पुराणे, तसेच व्याकरण, मिमांसा, न्यायशास्त्र आणि धर्मशास्त्रे—हे सर्वही, हे अद्भुत प्रभो, तुझ्याच स्वरूपात आहेत.
आत्माऽत्मदेहगुणवद्विचाराचारि यद्वच । तदप्याद्यपते नान्यदध्यात्मात्मस्वरूपवत् ॥ ५,१.
आत्मा, त्याचे शरीर आणि गुण याविषयी जे काही सांगितले जाते, हे आदि प्रभो, ते सर्व तुझ्या आत्मस्वरूपापलीकडे काहीच नाही.
त्वमव्यक्तमनिर्देश्यमचिन्त्यानामवर्मवत् । अपाणिपादरूपं च शुद्धं नित्यं परात्परम् ॥ ५,१.
तूच अव्यक्त, वर्णन करता न येणारा, विचारात न मावणारा, कोणत्याही कवचाशिवाय, हातपाय नसलेला, शुद्ध, नित्य आणि सर्वश्रेष्ठ आहेस.
शृणोष्यकर्णः परिपश्यसि त्वमचक्षुरूपो बहुरूपरूपः । अपादहस्तो जवनो ग्रहीता त्वं वेत्सि सर्वं च सर्ववेद्यः ॥ ५,१.
तू कान नसतानाही ऐकतोस, डोळे नसतानाही पाहतोस, अनेक रूपांचा असूनही निराकार आहेस. पाय-हात नसतानाही तू वेगाने चालतोस आणि सर्व काही धरतोस. तू सर्व जाणतोस आणि सर्व ज्ञानाचा तूच विषय आहेस.
अणोरणीयां समसत्स्वरूपं त्वां पश्यतो ज्ञाननिवृत्तिरग्र्या । धीरस्य धीरस्य बिभर्ति नान्यद्वरेण्यरूपात्परतः परात्मन् ॥ ५,१.
तू अत्यंत सूक्ष्म असूनही सर्वत्र आहेस. जो तुला पाहतो, त्याला श्रेष्ठ ज्ञान मिळते. ज्ञानी माणसाला तुझ्या त्या वंदनीय रूपाव्यतिरिक्त दुसरे काहीच धरावेसे वाटत नाही, हे परात्मा.
त्वं विश्वनाभिर्भुवनस्य गोप्ता सर्वाणि भूतानि तवान्तराणि । यद्भूतभव्यं यदणोरणीयः पुमांस्त्वमेकः प्रकृतेः परस्तात् ॥ ५,१.
तूच या विश्वाचा आधार आहेस, सर्व लोकांचा रक्षक आहेस. सर्व जीव तुझ्यातच आहेत. जे काही झाले, जे होईल, आणि जे अत्यंत सूक्ष्म आहे, ते सर्व तूच आहेस आणि प्रकृतीच्या पलीकडे आहेस.
एकश्चतुर्धा भगवान्हुताशो वर्चोविभूतं जगतो ददासि । त्वं विश्वतश्चक्षुरनन्तमूर्ते त्रेधा पदं त्वं निदधासि धातः ॥ ५,१.
एकच भगवंत चार प्रकारांनी प्रकट होतो आणि यज्ञातील अग्नी रूपाने सर्व जगाला तेज आणि वैभव देतो. अनंत रूपे आणि सर्वत्र डोळे असलेला तूच, हे सृष्टीकर्त्या, त्रैपद स्थापन करतोस.
यथाग्निरेको बहुधा समिध्यते विकारभेदैरविकाररूपः । तथा भवान्सर्वगतैकरूपी रूपाण्यशेषाण्यनुपुष्यतीश ॥ ५,१.
जसा एकच अग्नी अनेक प्रकारे प्रकट होतो, पण त्याचे मूळ रूप बदलत नाही, तसाच तूही सर्वत्र एकाच रूपात असूनही सर्व रूपे प्रकट करतोस, हे प्रभो.
एकं तवाग्र्यं परमं पदं यत्पश्यन्ति त्वां सूरयो ज्ञानदृश्यम् । त्वत्तो नान्यत्किञ्चिदस्ति स्वरूपं यद्वा भूतं यच्च भव्यं परात्मन् ॥ ५,१.
तुझे ते एकच श्रेष्ठ आणि परम स्थान ज्ञानी लोक ज्ञानाने जाणतात. तुझ्याशिवाय, हे परात्मा, दुसरे काहीच नाही—ना दुसरे स्वरूप, ना भूतकाळ, ना भविष्यकाळ.
व्यक्ताव्यक्तस्वरूपस्त्वं समष्टिव्यष्टिरूपवान् । सर्वज्ञःसर्वनित्सर्वशक्तिज्ञानबलर्धिमान् ॥ ५,१.
तू व्यक्त आणि अव्यक्त अशा दोन्ही स्वरूपात आहेस, एकत्र आणि स्वतंत्र अशा रूपातही आहेस. तू सर्वज्ञ, सर्वत्र असलेला, सर्व शक्ती, ज्ञान, बळ आणि ऐश्वर्याने युक्त आहेस.