यामेतां वहसे मूढ सह भर्त्रा रथे स्थिताम् । अस्यास्तवाष्टमो गर्भः प्राणानपहरिष्यति ॥ ५,१.
अरे मूर्ख, तू या स्त्रीला तिच्या नवऱ्यासह रथावर नेत आहेस; हिचा आठवा गर्भ तुझा प्राण घेईल.
श्रीपराशर उवाच इत्याकर्ण्यं समुत्पाट्य खड्गं कंसो महाबलः । देवकीं हन्तुमारब्धो वसुदेवोऽब्रवीदिदम् ॥ ५,१.
श्रीपाराशर म्हणाले: हे ऐकताच बलवान कंसाने तलवार उपसली आणि देवकीला मारायला धावला, पण वसुदेवाने असे शब्द सांगितले:
न हन्तव्या महाभाग देवकी भवतानघ । समर्पयिष्ये सकलान्गर्भानस्योदरोद्भवान् ॥ ५,१.
हे पापरहित, तू या पुण्यवती देवकीला मारू नकोस; तिच्या उदरातून जे जे मूल जन्मेल, ते मी तुला देईन.
श्रीपराशर उवाच तथेत्याह ततः कंसो वसुदेवं द्विजोत्तम । न घातयामास च तां देवकींसत्यगौरवात् ॥ ५,१.
श्रीपाराशर म्हणाले: मग कंसाने 'ठीक आहे' असे वसुदेवाला सांगितले आणि सत्याचा मान ठेवून देवकीला मारले नाही.
एतस्मिन्नेवकाले तु भूरिभारावपीडिता । जगाम धरणी मेरौ समाजं त्रिदिवौकसाम् ॥ ५,१.
त्याच वेळी, पृथ्वीवर फार मोठा भार पडल्याने ती मेरू पर्वतावर देवांच्या सभेत गेली.
स ब्रह्मकान्सुरान्सर्वान्प्रणिपत्याथ मेदिनि । कथयामास तत्सर्वं खेदात्करुणभाषिणी ॥ ५,१.
तेथे पृथ्वीने ब्रह्मा आणि सर्व देवांना वंदन करून, दुःखाने आणि करूणेने भरलेले आपले सगळे दु:ख सांगितले.
भूमिरुवाच अग्निःसुवर्णस्य गुरुर्गवां सूर्यः परो गुरुः । ममाप्यखिललो कानां कुरुर्नारायणो गुरुः ॥ ५,१.
पृथ्वी म्हणाली — सोन्यासाठी अग्नी हा गुरू आहे; गायींसाठी सूर्य हा श्रेष्ठ गुरू आहे; आणि माझ्यासह सर्व सृष्टीसाठी नारायणच खरा गुरू आहे.
प्रजापतिपतिर्ब्रह्म पूर्वेषामपि पूर्वजः । कलाकाष्ठानिमेषात्मा कालश्चाव्यक्तमूर्तिमान् ॥ ५,१.
प्रजापतींचे स्वामी ब्रह्मा, जो सगळ्यांत जुना आहे, तोच काळ आहे. तोच क्षण, निमिष, आणि वेळेच्या मोजमापांचा आधार आहे आणि त्याची मूर्ती सर्वांना न दिसणारी आहे.
तदंशभूतःसर्वैषां समूहो वःसुरोत्तमाः ॥ ५,१.
तोच सर्वांचा अंश आहे; हे श्रेष्ठ देवांनो, तुम्हा सर्वांचा समूहही त्याचाच अंश आहे.
आदित्या सरुतःसाध्या रुद्रा वस्वश्विवह्नयः । पितरो ये च लोकानां स्रष्टारोऽत्रिपुरोगमाः ॥ ५,१.
आदित्य, साध्य, रुद्र, वसु, अग्नी, पितर आणि अत्री यांच्या पुढाकाराने जगांची निर्मिती करणारे —
एते तस्याप्रमेयस्य विष्णो रूपं महात्मनः ॥ ५,१.
— हे सर्व त्या अमाप आणि महान आत्मा असलेल्या विष्णूचेच रूप आहेत.
यक्षराक्षसदैतेयपिशाचोरगदानवाः । गन्धर्वाप्सरसश्चैवरूपं विष्णोर्महात्मनः ॥ ५,१.
यक्ष, राक्षस, दैत्य, पिशाच्च, सर्प, दानव, गंधर्व आणि अप्सरा — हे सर्वही त्या महान आत्मा विष्णूचेच रूप आहेत.
ग्रहर्क्षतारकाचित्रगगनाग्निजलानिलाः । अहं च विषयाश्चैव सर्व विष्णुमयं जगत् ॥ ५,१.
ग्रह, तारे, नक्षत्रे, रंगीबेरंगी आकाश, अग्नी, पाणी, वारा, मी आणि इंद्रिये — हे सगळे जग विष्णूमय आहे.
तथा चानेकरूपस्य यस्य रूपाण्य हर्निशम् । बाध्यबाधकतां यान्ति कल्लोला इव सागरे ॥ ५,१.
ज्याचे असंख्य रूप आहेत, त्याची ही रूपे रात्रंदिवस एकमेकांवर जणू लाटा समुद्रात एकमेकांवर आदळतात तशी, कधी जिंकणारी तर कधी हरलेली होतात.
तत्सांप्रतममी दैत्याः कालनेमिपुरोगमाः । मर्त्यलोकं समाक्रम्य बाधन्तेऽहर्निशं प्रजाः ॥ ५,१.
आता हे दैत्य, कालनेमिला पुढे करून, मर्त्यलोक जिंकून रात्रंदिवस लोकांना त्रास देत आहेत.
कालनेमिर्हतो योऽसौ विष्णुना प्रभविष्णुना । उग्रसेनसुतः कंसःसंभूतःस महासुरः ॥ ५,१.
जो कालनेमी विष्णूने मारला होता, तोच आता उग्रसेनाचा मुलगा कंस म्हणून, तो महान असुर जन्माला आला आहे.
आरिष्टो धेनुकः केशी प्रलंबो नरकस्तथा । सुंदोऽसुरस्तथात्युग्रो बाणश्चापि बलेःसुतः ॥ ५,१.
अरिष्ट, धेनुक, केशी, प्रलंब, नरक, आणि उग्र असुर सुंभ, तसेच बळीचा मुलगा बाण —
तथान्ये च महावीर्या नृपाणां भवनेषु ये । समुत्पन्ना दुरात्मानस्तान्न संख्यातुमुत्सहे ॥ ५,१.
आणि असेच अनेक बलवान, राजांच्या घरात जन्मलेले, दुष्ट मनाचे लोक आहेत, त्यांची संख्या सांगणे माझ्या शक्तीपलीकडचे आहे.
अक्षोहिण्योत्र बहुला दिव्यमूर्तिधराःसुराः । महाबलानां दृप्तानां दैत्येन्द्रणां ममोपरि ॥ ५,१.
इथे अनेक मोठ्या सैन्यांचे विभाग आहेत, दैवी रूप धारण केलेले देव आहेत, आणि माझ्यावर मोठ्या सामर्थ्याचे, गर्विष्ठ दैत्यराजे आहेत.
तद्भूरिभार पीडार्ता न शक्नोम्यमरेश्वराः । बिभर्तुमात्मानमहमिति विज्ञापयामि वः ॥ ५,१.
या मोठ्या भाराने मी खूपच त्रस्त झाले आहे, अमरांच्या स्वामिनो, आता मी स्वतःला सांभाळू शकत नाही; म्हणून मी तुम्हाला हे सांगते.
क्रियतां तन्महाभागा मम भारावतारणम् । यथा रसातलं नाहं गच्छेयमतिविह्वला ॥ ५,१.
म्हणून, हे पुण्यवानहो, माझा हा भार उतरवण्याची कृपा करा, म्हणजे मी फारच थकून खाली रसातळात जाऊ नये.
इत्याकर्ण्य धरावाक्यमशेषैस्त्रिदशेश्वरैः । भुवो भारावतारार्थं ब्रह्मा प्राह प्रचोदितः ॥ ५,१.
पृथ्वीचे हे बोलणे ऐकून, सर्व देवताधिपतींनी पृथ्वीचा भार हलका करण्यासाठी ब्रह्माला बोलायला प्रवृत्त केले.
ब्रह्मोवाच यथाह वसुधा सर्वं सत्यमेव दिवौकसः । अहं भवो भवन्तश्च सर्वे नारायणात्मकाः ॥ ५,१.
ब्रह्मा म्हणाले — पृथ्वीने जसे सांगितले, तसेच खरे आहे, हे स्वर्गवासीहो; मी, शंकर आणि तुम्हा सर्वांचे मूळ नारायणच आहे.
विभूतयश्च यास्तस्य तासामेव परस्परम् । आधिक्यन्यू६ अताबाध्यबाधकत्वेन वर्तते ॥ ५,१.
त्याच्या ज्या विभूती आहेत, त्यांच्यातच एकमेकांमध्ये श्रेष्ठता, कनिष्ठता, जिंकणारा आणि हरलेला असे भाव असतात.
तदागच्छत गच्छामः क्षीराब्धेस्तटमुत्तमम् । तत्राराध्य हरिं तस्मै सर्वं विज्ञापयाम वै ॥ ५,१.
चला, आपण सर्वजण क्षीरसागराच्या उत्तम काठी जाऊ या. तिथे आपण हरिची भक्ती करून, आपली सर्व व्यथा त्याच्यासमोर मांडूया.
सर्वथैव जगत्यर्थे स सर्वात्मा जगन्मयः । सत्त्वांशेनावतीर्योर्व्यां धर्मस्य कुरुते स्थितिम् ॥ ५,१.
या जगाच्या हितासाठी, जो सर्वत्र आहे, सर्वांचा आत्मा आहे, तो भगवंत आपल्या शुद्ध स्वरूपाचा अंश घेऊन पृथ्वीवर अवतरतो आणि धर्माची स्थापना करतो.
श्रीपराशर उवाच इत्युक्त्वा प्रययो तत्र सह देवैः पितामहः । समाहितमनाश्चैवं तुष्टाव गरुडध्वजम् ॥ ५,१.
श्री पराशर म्हणाले: असे म्हणून, ब्रह्मदेव देवतांसह तिथे गेले आणि एकाग्र मनाने गरुडध्वजाची स्तुती करू लागले.
ब्रह्मोवाच द्वे विद्ये त्वमनाम्नायपरा चैवापरा तथा । त एव भवतो रूपे मूर्तामूर्तात्मिके प्रभो ॥ ५,१.
ब्रह्मदेव म्हणाले: प्रभो, तूच त्या दोन प्रकारच्या विद्या आहेस—एक उच्च आणि एक सामान्य—जशा परंपरेत सांगितल्या आहेत. त्या दोन्ही तुझ्या मूर्त आणि अमूर्त स्वरूपात आहेत.
द्वे ब्रह्मणी त्वणीयोतिस्थूलात्मन्सर्व सर्ववित् । शब्दब्रह्मपरं चैव ब्रह्म ब्रह्ममयस्य यत् ॥ ५,१.
सर्वज्ञा, तूच सूक्ष्म आणि स्थूल अशा दोन ब्रह्माचा स्वरूप आहेस. शब्दरूप ब्रह्म आणि परब्रह्म, जे सर्व ब्रह्माचे मूळ आहे, तेही तूच आहेस.
ऋग्वेदस्त्वं यजुर्वेदःसामवेदस्त्वथर्वणः । शिक्षाकल्पो निरुक्तं च च्छन्दो ज्योतिषमेव च ॥ ५,१.
तूच ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आणि अथर्ववेद आहेस. शिक्षण, कल्प, निरुक्त, छंद आणि ज्योतिष हे सर्वही तुझ्याच रूपात आहेत.