कथाशरीरत्वमवाप यद्वै मांधातृनामा भुवि चक्रवर्त्ती । श्रुत्वापि तत्को हि करोति साधुर्ममत्वमान्मन्यपि मंदचेताः
मांधाता नावाचा पृथ्वीवर प्रसिद्ध सम्राट फक्त गोष्टीतच उरला; हे ऐकूनही कोण मंदबुद्धी माणूस, हे माझे आहे असे समजून, त्यात चांगुलपणा मानेल?
भगीरथाद्यास्सगरं ककुत्स्थो दशननो राघवलक्ष्मणौ च । युधिष्ठिराद्याश्च बभूवुरेते सत्यं न मिथ्या क्व नु ते न विद्मः
भगिरथ, सगर, ककुत्स्थ, दशमुख, राम-लक्ष्मण, युधिष्ठिर आणि इतर हे खरेच होते, खोटे नव्हते; पण ते आता कुठे आहेत, आपल्याला माहीत नाही.
ये सांप्रतं ये च नृपा भविष्याः प्रोक्ता मया विप्रवरोग्रवीयाः । एते तथाऽन्ये च तथाभिधेयाः सर्वे भविष्यंति यथैव पूर्वे
जे राजे आता आहेत किंवा पुढे येतील, आणि मी जे श्रेष्ठ ब्राह्मणांत श्रेष्ठ म्हणून सांगितले, हे आणि इतरही तसेच प्रसिद्ध होतील आणि पूर्वीच्या प्रमाणेच नष्ट होतील.
एत द्विदित्वा न नरेण कार्यं ममत्वमात्मन्यपि पंडितेन । तिष्ठंतु तावत्तनयात्मजायाः क्षेत्रादयो ये च शरीरिणोऽन्ये
हे समजून, बुद्धिमान माणसाने स्वतःच्या बाबतीतही 'हे माझे' असे भाव ठेवू नये; मग मुलं, बायका, शेत किंवा इतर शरीरधारी यांच्याबद्दल तर बोलायलाच नको.
मैत्रेय उवाच नृपाणां कथितःसर्वो भवता वंशविस्तरः । वंशानुचरितं चैव यथावदनुवर्णितम् । अंशावतारो ब्रह्मर्षे योऽयं यदुकुलोद्भवः । विष्णोस्तं विस्तरेणाहं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ ५,१.
मैत्रेय म्हणाले: राजांच्या वंशाचा विस्तार आणि त्यांची कृत्ये तुम्ही पूर्णपणे सांगितली. आता, हे महर्षी, यदुवंशात जन्मलेल्या विष्णूच्या अंशावताराची खरी कथा मला सविस्तर ऐकायची आहे.
चकार यानि कर्माणि भगवान् पुरुषोत्तमः । अंशांशेनावतीर्योर्व्यां तत्र तानि मुने वद ॥ ५,१.
हे मुनी, भगवंत पुरुषोत्तमाने पृथ्वीवर अंशाने आणि अंशाच्या अंशाने अवतार घेऊन जी कृत्ये केली, ती कृपया मला सांगा.
श्रीपारशर उवाच मैत्रेय श्रूयतामेतद्यत्पृष्टोऽहमिह त्वया । विष्णोरंशांशसंभूतिचरितं जगतो हितम् ॥ ५,१.
श्रीपाराशर म्हणाले: मैत्रेय, तू इथे विचारलेस, ते विष्णूच्या अंशावताराची, जगाच्या कल्याणासाठी केलेली कृत्ये, आता नीट ऐक.
देवकस्य सुतां पूर्वं वसुदेवो महामुने । उपयेमे महाभागां देवकीं देवतोपमाम् ॥ ५,१.
पूर्वी, हे महर्षी, वसुदेवाने देवकाची कन्या, अत्यंत पुण्यवती आणि देवतेसारखी देवकी, हिला विवाह केला.
कंसस्तयोर्वररथं चोदयामास सारथिः । वसुदेवस्य देवक्या संयोगे भोजनन्दनः ॥ ५,१.
त्या वेळी भोजकुलातील कंसाने वसुदेव आणि देवकी यांच्या विवाहाच्या रथाचा सारथी म्हणून हाक दिला.
आथान्तरिक्षे वागुच्चैः कंसमाभाष्य सादरम् । मेघगंभीरनिर्घोषं समाभाष्येदमब्रवीत् ॥ ५,१.
तेव्हा आकाशातून गडगडाटासारखा गंभीर आवाज कंसाला आदराने संबोधून म्हणाला:
यामेतां वहसे मूढ सह भर्त्रा रथे स्थिताम् । अस्यास्तवाष्टमो गर्भः प्राणानपहरिष्यति ॥ ५,१.
अरे मूर्ख, तू या स्त्रीला तिच्या नवऱ्यासह रथावर नेत आहेस; हिचा आठवा गर्भ तुझा प्राण घेईल.
श्रीपराशर उवाच इत्याकर्ण्यं समुत्पाट्य खड्गं कंसो महाबलः । देवकीं हन्तुमारब्धो वसुदेवोऽब्रवीदिदम् ॥ ५,१.
श्रीपाराशर म्हणाले: हे ऐकताच बलवान कंसाने तलवार उपसली आणि देवकीला मारायला धावला, पण वसुदेवाने असे शब्द सांगितले:
न हन्तव्या महाभाग देवकी भवतानघ । समर्पयिष्ये सकलान्गर्भानस्योदरोद्भवान् ॥ ५,१.
हे पापरहित, तू या पुण्यवती देवकीला मारू नकोस; तिच्या उदरातून जे जे मूल जन्मेल, ते मी तुला देईन.
श्रीपराशर उवाच तथेत्याह ततः कंसो वसुदेवं द्विजोत्तम । न घातयामास च तां देवकींसत्यगौरवात् ॥ ५,१.
श्रीपाराशर म्हणाले: मग कंसाने 'ठीक आहे' असे वसुदेवाला सांगितले आणि सत्याचा मान ठेवून देवकीला मारले नाही.
एतस्मिन्नेवकाले तु भूरिभारावपीडिता । जगाम धरणी मेरौ समाजं त्रिदिवौकसाम् ॥ ५,१.
त्याच वेळी, पृथ्वीवर फार मोठा भार पडल्याने ती मेरू पर्वतावर देवांच्या सभेत गेली.
स ब्रह्मकान्सुरान्सर्वान्प्रणिपत्याथ मेदिनि । कथयामास तत्सर्वं खेदात्करुणभाषिणी ॥ ५,१.
तेथे पृथ्वीने ब्रह्मा आणि सर्व देवांना वंदन करून, दुःखाने आणि करूणेने भरलेले आपले सगळे दु:ख सांगितले.
भूमिरुवाच अग्निःसुवर्णस्य गुरुर्गवां सूर्यः परो गुरुः । ममाप्यखिललो कानां कुरुर्नारायणो गुरुः ॥ ५,१.
पृथ्वी म्हणाली — सोन्यासाठी अग्नी हा गुरू आहे; गायींसाठी सूर्य हा श्रेष्ठ गुरू आहे; आणि माझ्यासह सर्व सृष्टीसाठी नारायणच खरा गुरू आहे.
प्रजापतिपतिर्ब्रह्म पूर्वेषामपि पूर्वजः । कलाकाष्ठानिमेषात्मा कालश्चाव्यक्तमूर्तिमान् ॥ ५,१.
प्रजापतींचे स्वामी ब्रह्मा, जो सगळ्यांत जुना आहे, तोच काळ आहे. तोच क्षण, निमिष, आणि वेळेच्या मोजमापांचा आधार आहे आणि त्याची मूर्ती सर्वांना न दिसणारी आहे.
तदंशभूतःसर्वैषां समूहो वःसुरोत्तमाः ॥ ५,१.
तोच सर्वांचा अंश आहे; हे श्रेष्ठ देवांनो, तुम्हा सर्वांचा समूहही त्याचाच अंश आहे.
आदित्या सरुतःसाध्या रुद्रा वस्वश्विवह्नयः । पितरो ये च लोकानां स्रष्टारोऽत्रिपुरोगमाः ॥ ५,१.
आदित्य, साध्य, रुद्र, वसु, अग्नी, पितर आणि अत्री यांच्या पुढाकाराने जगांची निर्मिती करणारे —
एते तस्याप्रमेयस्य विष्णो रूपं महात्मनः ॥ ५,१.
— हे सर्व त्या अमाप आणि महान आत्मा असलेल्या विष्णूचेच रूप आहेत.
यक्षराक्षसदैतेयपिशाचोरगदानवाः । गन्धर्वाप्सरसश्चैवरूपं विष्णोर्महात्मनः ॥ ५,१.
यक्ष, राक्षस, दैत्य, पिशाच्च, सर्प, दानव, गंधर्व आणि अप्सरा — हे सर्वही त्या महान आत्मा विष्णूचेच रूप आहेत.
ग्रहर्क्षतारकाचित्रगगनाग्निजलानिलाः । अहं च विषयाश्चैव सर्व विष्णुमयं जगत् ॥ ५,१.
ग्रह, तारे, नक्षत्रे, रंगीबेरंगी आकाश, अग्नी, पाणी, वारा, मी आणि इंद्रिये — हे सगळे जग विष्णूमय आहे.
तथा चानेकरूपस्य यस्य रूपाण्य हर्निशम् । बाध्यबाधकतां यान्ति कल्लोला इव सागरे ॥ ५,१.
ज्याचे असंख्य रूप आहेत, त्याची ही रूपे रात्रंदिवस एकमेकांवर जणू लाटा समुद्रात एकमेकांवर आदळतात तशी, कधी जिंकणारी तर कधी हरलेली होतात.
तत्सांप्रतममी दैत्याः कालनेमिपुरोगमाः । मर्त्यलोकं समाक्रम्य बाधन्तेऽहर्निशं प्रजाः ॥ ५,१.
आता हे दैत्य, कालनेमिला पुढे करून, मर्त्यलोक जिंकून रात्रंदिवस लोकांना त्रास देत आहेत.
कालनेमिर्हतो योऽसौ विष्णुना प्रभविष्णुना । उग्रसेनसुतः कंसःसंभूतःस महासुरः ॥ ५,१.
जो कालनेमी विष्णूने मारला होता, तोच आता उग्रसेनाचा मुलगा कंस म्हणून, तो महान असुर जन्माला आला आहे.
आरिष्टो धेनुकः केशी प्रलंबो नरकस्तथा । सुंदोऽसुरस्तथात्युग्रो बाणश्चापि बलेःसुतः ॥ ५,१.
अरिष्ट, धेनुक, केशी, प्रलंब, नरक, आणि उग्र असुर सुंभ, तसेच बळीचा मुलगा बाण —
तथान्ये च महावीर्या नृपाणां भवनेषु ये । समुत्पन्ना दुरात्मानस्तान्न संख्यातुमुत्सहे ॥ ५,१.
आणि असेच अनेक बलवान, राजांच्या घरात जन्मलेले, दुष्ट मनाचे लोक आहेत, त्यांची संख्या सांगणे माझ्या शक्तीपलीकडचे आहे.
अक्षोहिण्योत्र बहुला दिव्यमूर्तिधराःसुराः । महाबलानां दृप्तानां दैत्येन्द्रणां ममोपरि ॥ ५,१.
इथे अनेक मोठ्या सैन्यांचे विभाग आहेत, दैवी रूप धारण केलेले देव आहेत, आणि माझ्यावर मोठ्या सामर्थ्याचे, गर्विष्ठ दैत्यराजे आहेत.
तद्भूरिभार पीडार्ता न शक्नोम्यमरेश्वराः । बिभर्तुमात्मानमहमिति विज्ञापयामि वः ॥ ५,१.
या मोठ्या भाराने मी खूपच त्रस्त झाले आहे, अमरांच्या स्वामिनो, आता मी स्वतःला सांभाळू शकत नाही; म्हणून मी तुम्हाला हे सांगते.