इत्येष कथितः सम्यङ्मनोर्वंशो मया तव । यत्र स्थितिप्रवृत्तस्य विष्णोरंशांशका नृपाः
मी तुला मनुच्या वंशाची सगळी कथा नीट सांगितली, ज्यात जगाला धारण करणाऱ्या विष्णूचे अंश आणि उपांश असलेले राजे आहेत.
शृणोति य इमं भक्त्या मनोर्वंशमनुक्रमात् । तस्य पापमश्षॐ वै प्रणश्यत्यमलात्मनः
जो कोणी भक्तीने हा मनुचा वंश नीट ऐकतो, त्याचे सर्व पाप नष्ट होते आणि त्याचे मन निर्मळ होते.
धनधान्यर्द्धिमतुलां प्राप्नोत्यव्याहतेंद्रि यः । श्रुत्वैवमखिलं वंशं प्रशस्तं शशिसूर्ययोः
जो हा चंद्रसूर्य वंशाचा गौरवशाली इतिहास ऐकतो, त्याला अपूर्व धन-धान्य, संपत्ती आणि अखंड आरोग्य मिळते.
इक्ष्वाकुजह्नुमांधातृसगराविक्षितान्रघून् । ययातिनहुषाद्यांश्च ज्ञात्वा निष्ठामुपागतान्
इक्ष्वाकू, जह्नु, मांधाता, सगर, अविक्षित, रघु, ययाति, नहुष आणि इतर राजे — हे सर्व शेवटी कुठे पोहोचले हे जे जाणतो,
महाबलान्महावीर्याननन्तधनसंचयान् । कृतान्कालेन बलिना कथाश्षोआ!न्नराधिपान्
महाबलवान, महावीर्यवान, अमाप संपत्तीचे साठे असलेले हे राजे, काळाच्या आणि सामर्थ्याच्या झटक्याने फक्त कथा म्हणूनच उरले.
श्रुत्वा न पुत्रदारादौ गृहक्षेत्रादिके तथा । द्र व्यादौ वा कृतप्रज्ञो ममत्वं कुरुते नरः
हे सर्व ऐकून, सुज्ञ मनुष्य मुलं, पत्नी, घर, शेत किंवा मालमत्तेत आपलेपणा धरत नाही.
तप्तं तपो यैः पुरुषप्रवीरैरुद्वाहुभिर्वर्षगणाननेकान् । इष्ट्वा सुयज्ञैर्बलिनोतिवीर्याः कृतानुकालेन कथावशेषाः
ज्यांनी अनेक वर्षे कठोर तप केले, मोठमोठ्या यज्ञांनी देवता तृप्त केल्या, अपार सामर्थ्य गाठले — ते सर्व पुरुष, काळाच्या ओघात, फक्त कथा म्हणूनच उरले.
पृथुस्समस्तान्विचचार लोकानव्याहतो यो विजितारिचक्रः । स कालवाताभिहतः प्रणष्टः क्षिप्तं यथा शाल्मलितूलमग्नौ
संपूर्ण लोकांचा परिभ्रमण करणारा, शत्रूंना जिंकणारा, अपराजित पृथु देखील काळाच्या वाऱ्याने नष्ट झाला, जसा शाल्मलीच्या रुईच्या कापसाचा अग्नीत विनाश होतो.
यः कार्त्तवीर्यो बुभुजे समस्तान्द्वीपान्समाक्रम्य हतारिचक्रः । कथाप्रसंगेष्वभिधीयमानस्स एव संकल्पविकल्पहेतुः
जो कर्त्तवीर्याने सर्व द्वीप जिंकले आणि शत्रूंचा नाश करून राज्य केले, त्याची गोष्ट लोक सांगतात, पण तो स्वतः केवळ कल्पना आणि शंकेचा विषय आहे.
दशाननाविक्षतराघवाणामैश्वर्यमुद्भासितदिङ्मुखानाम् । भस्मापि शिष्टं न कथं क्षणेन भ्रूभंगपातेन धिगंतकस्य
दशमुख रावणाचे वैभव, जे राघवांमध्ये सर्व दिशांना उजळून टाकत होते, ते त्रिपुराचा संहार करणाऱ्याच्या केवळ भुवयेने क्षणात अगदी राखेसुद्धा राहिली नाही.
कथाशरीरत्वमवाप यद्वै मांधातृनामा भुवि चक्रवर्त्ती । श्रुत्वापि तत्को हि करोति साधुर्ममत्वमान्मन्यपि मंदचेताः
मांधाता नावाचा पृथ्वीवर प्रसिद्ध सम्राट फक्त गोष्टीतच उरला; हे ऐकूनही कोण मंदबुद्धी माणूस, हे माझे आहे असे समजून, त्यात चांगुलपणा मानेल?
भगीरथाद्यास्सगरं ककुत्स्थो दशननो राघवलक्ष्मणौ च । युधिष्ठिराद्याश्च बभूवुरेते सत्यं न मिथ्या क्व नु ते न विद्मः
भगिरथ, सगर, ककुत्स्थ, दशमुख, राम-लक्ष्मण, युधिष्ठिर आणि इतर हे खरेच होते, खोटे नव्हते; पण ते आता कुठे आहेत, आपल्याला माहीत नाही.
ये सांप्रतं ये च नृपा भविष्याः प्रोक्ता मया विप्रवरोग्रवीयाः । एते तथाऽन्ये च तथाभिधेयाः सर्वे भविष्यंति यथैव पूर्वे
जे राजे आता आहेत किंवा पुढे येतील, आणि मी जे श्रेष्ठ ब्राह्मणांत श्रेष्ठ म्हणून सांगितले, हे आणि इतरही तसेच प्रसिद्ध होतील आणि पूर्वीच्या प्रमाणेच नष्ट होतील.
एत द्विदित्वा न नरेण कार्यं ममत्वमात्मन्यपि पंडितेन । तिष्ठंतु तावत्तनयात्मजायाः क्षेत्रादयो ये च शरीरिणोऽन्ये
हे समजून, बुद्धिमान माणसाने स्वतःच्या बाबतीतही 'हे माझे' असे भाव ठेवू नये; मग मुलं, बायका, शेत किंवा इतर शरीरधारी यांच्याबद्दल तर बोलायलाच नको.
मैत्रेय उवाच नृपाणां कथितःसर्वो भवता वंशविस्तरः । वंशानुचरितं चैव यथावदनुवर्णितम् । अंशावतारो ब्रह्मर्षे योऽयं यदुकुलोद्भवः । विष्णोस्तं विस्तरेणाहं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ ५,१.
मैत्रेय म्हणाले: राजांच्या वंशाचा विस्तार आणि त्यांची कृत्ये तुम्ही पूर्णपणे सांगितली. आता, हे महर्षी, यदुवंशात जन्मलेल्या विष्णूच्या अंशावताराची खरी कथा मला सविस्तर ऐकायची आहे.
चकार यानि कर्माणि भगवान् पुरुषोत्तमः । अंशांशेनावतीर्योर्व्यां तत्र तानि मुने वद ॥ ५,१.
हे मुनी, भगवंत पुरुषोत्तमाने पृथ्वीवर अंशाने आणि अंशाच्या अंशाने अवतार घेऊन जी कृत्ये केली, ती कृपया मला सांगा.
श्रीपारशर उवाच मैत्रेय श्रूयतामेतद्यत्पृष्टोऽहमिह त्वया । विष्णोरंशांशसंभूतिचरितं जगतो हितम् ॥ ५,१.
श्रीपाराशर म्हणाले: मैत्रेय, तू इथे विचारलेस, ते विष्णूच्या अंशावताराची, जगाच्या कल्याणासाठी केलेली कृत्ये, आता नीट ऐक.
देवकस्य सुतां पूर्वं वसुदेवो महामुने । उपयेमे महाभागां देवकीं देवतोपमाम् ॥ ५,१.
पूर्वी, हे महर्षी, वसुदेवाने देवकाची कन्या, अत्यंत पुण्यवती आणि देवतेसारखी देवकी, हिला विवाह केला.
कंसस्तयोर्वररथं चोदयामास सारथिः । वसुदेवस्य देवक्या संयोगे भोजनन्दनः ॥ ५,१.
त्या वेळी भोजकुलातील कंसाने वसुदेव आणि देवकी यांच्या विवाहाच्या रथाचा सारथी म्हणून हाक दिला.
आथान्तरिक्षे वागुच्चैः कंसमाभाष्य सादरम् । मेघगंभीरनिर्घोषं समाभाष्येदमब्रवीत् ॥ ५,१.
तेव्हा आकाशातून गडगडाटासारखा गंभीर आवाज कंसाला आदराने संबोधून म्हणाला:
यामेतां वहसे मूढ सह भर्त्रा रथे स्थिताम् । अस्यास्तवाष्टमो गर्भः प्राणानपहरिष्यति ॥ ५,१.
अरे मूर्ख, तू या स्त्रीला तिच्या नवऱ्यासह रथावर नेत आहेस; हिचा आठवा गर्भ तुझा प्राण घेईल.
श्रीपराशर उवाच इत्याकर्ण्यं समुत्पाट्य खड्गं कंसो महाबलः । देवकीं हन्तुमारब्धो वसुदेवोऽब्रवीदिदम् ॥ ५,१.
श्रीपाराशर म्हणाले: हे ऐकताच बलवान कंसाने तलवार उपसली आणि देवकीला मारायला धावला, पण वसुदेवाने असे शब्द सांगितले:
न हन्तव्या महाभाग देवकी भवतानघ । समर्पयिष्ये सकलान्गर्भानस्योदरोद्भवान् ॥ ५,१.
हे पापरहित, तू या पुण्यवती देवकीला मारू नकोस; तिच्या उदरातून जे जे मूल जन्मेल, ते मी तुला देईन.
श्रीपराशर उवाच तथेत्याह ततः कंसो वसुदेवं द्विजोत्तम । न घातयामास च तां देवकींसत्यगौरवात् ॥ ५,१.
श्रीपाराशर म्हणाले: मग कंसाने 'ठीक आहे' असे वसुदेवाला सांगितले आणि सत्याचा मान ठेवून देवकीला मारले नाही.
एतस्मिन्नेवकाले तु भूरिभारावपीडिता । जगाम धरणी मेरौ समाजं त्रिदिवौकसाम् ॥ ५,१.
त्याच वेळी, पृथ्वीवर फार मोठा भार पडल्याने ती मेरू पर्वतावर देवांच्या सभेत गेली.
स ब्रह्मकान्सुरान्सर्वान्प्रणिपत्याथ मेदिनि । कथयामास तत्सर्वं खेदात्करुणभाषिणी ॥ ५,१.
तेथे पृथ्वीने ब्रह्मा आणि सर्व देवांना वंदन करून, दुःखाने आणि करूणेने भरलेले आपले सगळे दु:ख सांगितले.
भूमिरुवाच अग्निःसुवर्णस्य गुरुर्गवां सूर्यः परो गुरुः । ममाप्यखिललो कानां कुरुर्नारायणो गुरुः ॥ ५,१.
पृथ्वी म्हणाली — सोन्यासाठी अग्नी हा गुरू आहे; गायींसाठी सूर्य हा श्रेष्ठ गुरू आहे; आणि माझ्यासह सर्व सृष्टीसाठी नारायणच खरा गुरू आहे.
प्रजापतिपतिर्ब्रह्म पूर्वेषामपि पूर्वजः । कलाकाष्ठानिमेषात्मा कालश्चाव्यक्तमूर्तिमान् ॥ ५,१.
प्रजापतींचे स्वामी ब्रह्मा, जो सगळ्यांत जुना आहे, तोच काळ आहे. तोच क्षण, निमिष, आणि वेळेच्या मोजमापांचा आधार आहे आणि त्याची मूर्ती सर्वांना न दिसणारी आहे.
तदंशभूतःसर्वैषां समूहो वःसुरोत्तमाः ॥ ५,१.
तोच सर्वांचा अंश आहे; हे श्रेष्ठ देवांनो, तुम्हा सर्वांचा समूहही त्याचाच अंश आहे.
आदित्या सरुतःसाध्या रुद्रा वस्वश्विवह्नयः । पितरो ये च लोकानां स्रष्टारोऽत्रिपुरोगमाः ॥ ५,१.
आदित्य, साध्य, रुद्र, वसु, अग्नी, पितर आणि अत्री यांच्या पुढाकाराने जगांची निर्मिती करणारे —