और्व उवाच (श्राद्धफलश्रुति-विशेषश्राद्धफल-पितृगीतावर्णनम्) और्व उवाच ब्रह्मेन्द्ररुद्रनासत्यसूर्याग्निवसुमारुतान् । विश्वेदेवान्पितृगणान्वयांसि मनुजान्पशून्
और्व म्हणाले: श्रद्धेने श्राद्ध केल्याने ब्रह्मा, इंद्र, रुद्र, अश्विनी कुमार, सूर्य, अग्नी, वसु, मरुत, विश्वदेव, पितरांचे गट, वंश, माणसे आणि प्राणी हे सर्व संतुष्ट होतात.
सरीसृपानृषिगणान्यच्चान्यद्भूतसंज्ञितम् , श्राद्धं श्रद्धान्वितः कुर्वन्प्रीणयत्यखिलं जगत्
श्रद्धेने श्राद्ध करणारा सर्प, ऋषीगण आणि इतर सर्व भूतप्राणी यांच्यासह संपूर्ण जगाला संतुष्ट करतो.
मासि मास्यसिते पक्षे पञ्चदश्यां नरेश्वर । तथाष्टकासु कुर्वीत काम्यान्कालाञ्छृणुष्व मे
राजन, प्रत्येक महिन्याच्या कृष्णपक्षातील पंचदशीला आणि तसेच अष्टका या दिवशी, इच्छेनुसार योग्य वेळी श्राद्ध करावे—हे माझ्याकडून ऐक.
श्राद्धार्हमागतं द्रव्यं विशिष्टमथ वा द्विजम् । श्राद्धं कुर्वीत विज्ञाय व्यतीपातेऽयने तथा
श्राद्धासाठी योग्य वस्तू किंवा विशेष ब्राह्मण मिळाल्यावर, सूर्य दक्षिणायनात असताना, हे जाणून श्राद्ध करावे.
विषुवे चापि सम्प्राप्ते ग्रहणे शशिसूर्ययोः । समस्तेष्वेव भूपाल राशिष्वर्के च गच्छति
संक्रांतीला, चंद्र किंवा सूर्यग्रहणाला, किंवा सूर्य नवीन राशीत प्रवेश करताना, राजन, हेही श्राद्ध करावे.
नक्षत्रग्रहपीडासु दुष्टस्वप्नावलोकने । इच्छाश्राद्धानि कुर्वीत नवसस्यागमे तथा
नक्षत्र किंवा ग्रहपीडा, वाईट स्वप्न दिसणे, किंवा नवीन धान्य येणे अशा वेळी इच्छेने श्राद्ध करावे.
अमावास्या यदा मैत्रविशाखास्वातियोगिनी । श्राद्धैः पितृगणस्तृप्तिं तथाप्नोत्यष्टवार्षिकीम्
जेव्हा अमावस्या मैत्र, विशाखा किंवा स्वाती या नक्षत्रांमध्ये येते, तेव्हा पितरांना केलेल्या श्राद्धामुळे त्यांना आठ वर्षांची तृप्ती मिळते.
अमावास्या यदा पुष्ये रौद्रे चर्क्षे पुनर्वसौ । द्वादशाब्दं तदा तृप्तिं प्रयान्ति पितरोऽर्चिताः
जेव्हा अमावस्या पुष्य, रौद्र किंवा पुनर्वसू या नक्षत्रांमध्ये येते, तेव्हा त्या वेळी पितरांची योग्यरित्या पूजा केल्यास त्यांना बारा वर्षांची तृप्ती मिळते.
वासवाजैकपादर्क्षे पितॄणां तृप्तिमिच्छताम् । वारुणे वाप्यमावास्या देवानामपि दुर्लभा
वसवाजैकपाद या नक्षत्रातील अमावस्येला जे पितरांना तृप्त करायचे इच्छितात, किंवा वरुण नक्षत्रातील अमावस्येला, अशी तृप्ती तर देवांनाही सहज मिळत नाही.
नवस्वृक्षेष्वमावास्या यदैतेष्ववनीपते । तदा हि तृप्तिदं श्राद्धं पितॄणां शृणु चापरम्
हे राजन, जेव्हा अमावस्या नव नक्षत्रांपैकी कोणत्याही नक्षत्रात येते, तेव्हा त्या वेळी पितरांना केलेले श्राद्ध तृप्ती देणारे असते; आता यासंबंधी पुढे ऐक.
गीतं सनत्कुमारेण यथैलाय महात्मने । पृच्छते पितृभक्ताय प्रश्रयावनताय च
हे गीत सनत्कुमारांनी महात्मा इलास सांगितले, जे पितरांप्रती भक्ती आणि नम्रतेने विचारत होते.
श्रीसनत्कुमार उवाच वैशाखमासस्य च या तृतीया नवम्यसौ कार्त्तिकशुक्लपक्षे । नभस्य मासस्य च कृष्णपक्षे त्रयोदशी पञ्चदशी च माघे
सनत्कुमार म्हणाले: वैशाख महिन्यातील शुद्ध तृतीया, कार्तिक शुद्ध नवमी, नभस्य कृष्ण पक्षातील त्रयोदशी आणि पौर्णिमा, तसेच माघ महिन्यात—
एता युगाद्याः कथिताः पुराणेष्वनन्तपुण्यास्तिथयश्चतस्रः । उपप्लवे चन्द्रमसो रवेश्च त्रिष्वष्टकास्वप्ययनद्वये च
या चार तिथी, ज्या पुराणांमध्ये युगारंभ म्हणून सांगितल्या आहेत, त्या अनंत पुण्यदायी आहेत; तसेच चंद्र- सूर्यग्रहण, तीन अष्टका आणि दोन संक्रांती ह्या काळातही.
पानीयमप्यत्र तिलैर्विमिश्रं दद्यात्पितृभ्यः प्रयतो मनुष्यः । श्राद्धं कृते तेन समासहस्रं रहस्यमेतत्पितरो वदन्ति
या प्रसंगी, मनुष्याने तिळांनी मिसळलेले पाणी पितरांना भक्तीने अर्पण करावे; असे केल्याने जणू हजार वर्षांचे पुण्य मिळते—हे गुपित पितरांनी सांगितले आहे.
माघेऽसिते पञ्चदशी कदाचिदुपैति योगं यदि वारुणेन । ऋक्षेण कालस्स परः पितॄणां न ह्यल्पपुण्यैर्नृप लभ्यतेऽसौ
माघ महिन्यात कृष्ण पक्षातील पौर्णिमा जर वरुण नक्षत्राशी जुळली, तर तो काळ पितरांसाठी अत्यंत श्रेष्ठ मानला जातो आणि तो अल्प पुण्य असणाऱ्यांना मिळत नाही, हे राजन.
काले धनिष्ठा यदि नाम तस्मिन्भवेत्तु भूपाल तदा पितृभ्यः । दत्तं जलान्नं प्रददाति तृप्तिं वर्षायुतं तत्कुलजैर्मनुष्यैः
त्या वेळी जर धनिष्ठा नक्षत्र असेल, तर घरातील लोकांनी पितरांना पाणी व अन्न अर्पण केल्यास त्यांना दहा हजार वर्षांची तृप्ती मिळते.
तत्रैव चेद्भाद्रपदा नु पूर्वाः काले यथावत्क्रियते पितृभ्यः । श्राद्धं परां तृप्तिमुपेत्य तेन युगं सहस्रं पितरस्स्वपन्ति
त्या वेळीच, जर पूर्वा भाद्रपदा नक्षत्र असेल आणि पितरांसाठी योग्य रीतीने श्राद्ध केले, तर त्यांना अत्युच्च तृप्ती मिळते आणि ते हजारो युगं शांत झोपतात.
गंगां शतद्रूं यमुनां विपाशां सरस्वतीं नैमिशगोमतीं वा । तत्रावगाह्यार्चनमादरेण कृत्वा पितॄणां दुरितानि हन्ति
गंगा, शतद्रू, यमुना, विपाशा, सरस्वती किंवा नैमिष क्षेत्रातील गोमती या नद्यांमध्ये स्नान करून, पितरांची श्रद्धेने पूजा केल्यास त्यांचे सर्व दोष नाहीसे होतात.
गायन्ति चैतत्पितरः कदानु हर्षादमी तृप्तिमवाप्य भूयः । माघासितांते शुभतीर्थतोयैर्यास्याम तृप्तिं तनयादिदत्तैः
पितर म्हणतात: 'माघ कृष्ण पक्षाच्या शेवटी, पवित्र तीर्थातील शुद्ध पाण्याने आम्हाला पुन्हा तृप्ती मिळेल आणि आमच्या संततीने दिलेल्या अर्पणामुळे आम्ही समाधानी होऊ.'
चित्तं च वित्तं च नृणां विशुद्धं शस्तश्च कालः कथितो विधिश्च । पात्रं यथोक्तं परमा च भक्तिर्नृणां प्रयच्छन्त्यभिवाञ्छितानि
मन आणि संपत्ती शुद्ध असावी, योग्य काळ, ठरलेली पद्धत, योग्य पात्र आणि श्रेष्ठ भक्ती—या सर्वांमुळे मनुष्याला इच्छित फल मिळते.
पितृगीतान्तथैवात्र श्लोकांस्ताञ्छृणु पार्थिव । श्रुत्वा तथैव भवता भाव्यं तत्रादृतात्मना
हे राजन, आता पितरांनी गायलेले हे श्लोक ऐक; आणि ऐकल्यावर, तू देखील श्रद्धेने तसेच वागावे.
अपि धन्यः कुले जायादस्माकं मतिमान्नरः । अकुर्वन्वित्तशाठ्यं यः पिण्डान्नो निर्वपिष्यति
जो बुद्धिमान पुरुष आमच्या कुळात जन्मतो आणि धनाबद्दल कोणतीही फसवणूक न करता पिंड व अन्न अर्पण करतो, तो खरोखरच धन्य आहे.
रत्नं वस्त्रं महायानं सर्वभोगादिकं वसु । विभवे सति विप्रेभ्यो योऽस्मानुद्दिश्य दास्यति
ज्याच्याकडे संपत्ती आहे आणि जो आमच्या वतीने ब्राह्मणांना रत्न, वस्त्रे, वाहनं आणि इतर सर्व सुखसोयी देतो—
अन्नेन वा यथाशक्त्या कालेऽस्मिन्भक्तिनम्रधीः । भोजयिष्यति विप्राग्र्यांस्तन्मात्रविभवो नरः
किंवा, आपल्या सामर्थ्यानुसार, या काळात भक्ती व नम्रतेने श्रेष्ठ ब्राह्मणांना अन्न देतो, जरी त्याच्याकडे फक्त तेवढीच संपत्ती असली तरी—
असमर्थोऽन्नदानस्य धान्यमामं स्वशक्तितः । प्रदास्यति द्विजाग्रेभ्यः स्वल्पाल्पां वापि दक्षिणाम्
जर कुणाला अन्नदान करणे शक्य नसेल, तर त्याने आपल्या ताकदीप्रमाणे कच्चे धान्य किंवा अगदी थोडीशी दक्षिणा श्रेष्ठ ब्राह्मणांना द्यावी.
तत्राप्यसामर्थ्ययुतः कराग्राग्रस्थितांस्तिलान् । प्रणम्य द्विजमुख्याय कस्मैचिद्भूप दास्यति
आणि तेही शक्य नसेल, तर राजन, त्याने एखाद्या प्रमुख ब्राह्मणाला नमस्कार करून, बोटांच्या टोकावर ठेवलेले काही तीळ द्यावेत.
तिलैस्सप्ताष्टभिर्वापि समवेतं जलाञ्जलिम् । भक्तिनम्रस्स्मुद्दिश्य भुव्यस्माकं प्रदास्यति
सात-आठ तीळ किंवा पाण्याचा एक अंजली, भक्तीने आणि नम्रतेने अर्पण करून, तो आमच्यासाठी पृथ्वीवर समर्पित करावा.
यतः कुतश्चित्सम्प्राप्य गोभ्यो वापि गवाह्निकम् । अभावे प्रीणयन्नस्माञ्च्छ्रद्धायुक्तः प्रदास्यति
कुठूनही मिळालेले काहीही, किंवा गायींकडून मिळणारे दूध, दही वगैरे, तेही नसल्यास, श्रद्धेने आम्हाला प्रसन्न करण्यासाठी ते अर्पण करावे.
सर्वाभावे वनं गत्वा कक्षमूलप्रदर्शकः । सूर्यादिलोकपालानामिदमुच्चैर्वदिष्यति
काहीच नसल्यास, तो जंगलात जाऊन झाडांच्या मुळांकडे बोट दाखवून, सूर्य आणि इतर लोकपालांना मोठ्याने हे सांगावे.
न मेऽस्ति वित्तं न धनं च नान्यच्छ्राद्धोपयोग्यं स्वपितॄन्नतोऽस्मि । तृप्यन्तु भक्त्या पितरो मयैतौ कृतौ भुजौ वर्त्मनि मारुतस्य
माझ्याकडे धन नाही, संपत्ती नाही, आणि श्राद्धासाठी योग्य असे काहीही नाही; मी माझ्या पितरांना वंदन करतो. या दोन उंचावलेल्या हातांनी आणि भक्तीने माझे पितर तृप्त व्हावेत.